De begeleiding van gezongen liederen is een essentieel onderdeel van de kerkmuziek en draagt bij aan de sfeer en de participatie tijdens de eredienst. Diverse uitgaven en benaderingen bieden organisten en muziekgroepen een rijke bron aan mogelijkheden om gemeentezang te ondersteunen en te verrijken.
Uitgaven voor Liedbegeleiding
Er zijn verschillende publicaties beschikbaar die specifiek gericht zijn op de begeleiding van gezongen liederen, met name binnen de protestantse kerk.
Liedboek | Losbladig Pakket Begeleidingen
Deze uitgebreide uitgave bij het Liedboek - zingen en bidden in huis en kerk biedt voor elk lied een of meerdere zettingen. De meeste zettingen zijn bedoeld voor orgel, maar er zijn ook zettingen voor piano en andere instrumenten. De nadruk ligt op originele begeleidingen met de melodie in de sopraan, wat zingen stimuleert. Indien geen geschikte zetting beschikbaar was, werd een nieuwe begeleiding gecomponeerd. Een apart overzicht helpt bij het vinden van alternatieve zettingen voor melodieën die vaker voorkomen. Canons worden over het algemeen onbegeleid gezongen.
Tegelijkertijd met deze begeleidingsuitgave verschijnt een koor- en cantoruitgave. De koorzetting en de begeleidingsuitgave zijn in de meeste gevallen niet identiek. Bij veel liederen is de koorzetting de volledige partituur van een compositie met begeleidingsinstrumenten.
Specificaties:
- Uitvoering: Losbladig, geperforeerd (4 gaten)
- Omvang: 1.280 pagina's
- ISBN: 9789491575242
- NUR: 709
- Opmerking: wordt geleverd ZONDER opbergmappen en tabbladen!
- Prijs: € 99,00
Nieuwe Voorspelen en Begeleidingen bij het Liedboek
Deze uitgave richt zich specifiek op orgelbegeleidingen voor liederen die niet in eerdere liedboeken zijn opgenomen, maar wel in het ‘nieuwe’ Liedboek uit 2013. Organisten ervaren een groeiende behoefte aan meer begeleidingsmateriaal, intonaties en voorspelen, met name voor strofische liederen. Een redactie selecteerde de liederen, waarna ongeveer tachtig componisten voorspelen, intonaties en begeleidingen schreven. Deze uitgave biedt inspirerende keuzemogelijkheden en bevordert afwisseling.
Specificaties:
- ISBN: 9789043536479
- Uitvoering: losbladig, met boorgaten, gesealed
- Prijs: € 99,00
Psalmen Anders | Begeleidingen
Deze bundel bevat uitgewerkte (orgel-)begeleidingen voor de liederen in de aanvullende bundel Psalmen anders. Deze bundel biedt 104 nieuwe versies, grotendeels nieuw werk van Nederlandse dichters en componisten, en is geschikt voor huis en kerk, groepen en individueel gebruik.
Specificaties:
- Formaat: 21 x 29,7 cm
- Omvang: 160 pagina's
- Uitvoering: losbladig, met boorgaten, gesealed
- ISBN: 9789491575228
- NUR: 709
- Prijs: € 25,00
Praktische Overwegingen bij Gemeentezang Begeleiding
Het begeleiden van gemeentezang kan plaatsvinden met enkel een piano of met een muziekgroep. De keuze van liederen hangt af van diverse factoren, waaronder de liturgiecommissie, de muziekgroep zelf, of de voorganger. Het is cruciaal om te overwegen wat haalbaar is voor de gemeentezang.
Uitdagingen en Oplossingen
Psalmen op de Geneefse melodie, die minder frequent gezongen worden, kunnen voor de gemeente lastig te herkennen zijn, ongeacht de begeleiding. Dit geldt ook voor liederen uit bundels als TPP en PvN; de frequentie van zingen is bepalend, zelfs voor eenvoudigere melodieën.
Tempo: Te snel spelen is niet haalbaar voor gemeentezang, maar te langzaam kan ook afleidend werken. Het gebruik van een metronoom thuis, tijdens repetities en in de dienst is een effectieve oplossing.
Tussenspelen: Tussenspelen kunnen een muzikaal accent toevoegen, maar moeten duidelijk worden uitgevoerd. Begin het tussenspel eerder dan het volgende couplet of refrein. De lengte van het tussenspel moet opnieuw worden afgewogen.
Toonsoort: De toonsoort beïnvloedt hoe hoog of laag een nummer wordt gespeeld. De vuistregel voor het muzikale bereik van de gemeente is van de B onder de centrale C tot de C een octaaf hoger. Indien nummers significant lager of hoger zijn, is transponeren een verstandige keuze.
Maatsoorten en Ritmes: Vermijd liederen die in de basis een 6/8 maatsoort hebben maar tussendoor maatsoorten met 3/8 bevatten, aangezien dit voor de gemeente verwarrend kan zijn. Een voorbeeld hiervan is PvN 23 'Uw rust in mijn wereld'. Liederen met een 'shuffle' (waarbij de eerste van twee achtsten langer duurt dan de tweede) zijn eveneens lastig voor gemeentezang. Liederen met veel zestienden-noten, zoals PvN 84 'Wat hou ik van uw huis', zijn te moeilijk voor de gemeente.
Historische en Theologische Perspectieven op Kerkzang
De bijbelse gegevens en de kerkgeschiedenis bieden inzichten in de waarde en vormgeving van erediensten, inclusief de rol van zang.
De tempeldienst in het Oude Testament, waar de stam Levi zich volledig wijdde aan de eredienst, toont de relevantie van deze praktijken. De essentie van de tempeldienst is na de komst van Christus niet verdwenen; het Bijbelboek Openbaringen bevat talrijke verwijzingen naar de oudtestamentische eredienst. Het lofoffer blijft een belangrijk theologisch concept.
Grote namen als Luther en Calvijn benadrukten het belang van het lied in de eredienst. Calvijn initieerde de herdichting van het psalter in de volkstaal, in versvorm met korte, overzichtelijke coupletten. Gregoriaanse gezangen, gezongen door priesters en monniken, waren voor het gewone volk onverstaanbaar.
Muzikale Aspecten van Liederen en Psalmen
Verschillende perioden en stijlen hebben de kerkmuziek gevormd.
Psalmen: Veel geliefde psalmen zijn 'majeur-psalmen', zoals 25, 42, 43, 84, 108, 118, 133 en 150. Er zijn specifieke notities voor veelvoorkomende psalmen, bijvoorbeeld psalm 8 mist een mol, psalm 27 mist een kruis en psalm 116 heeft een mol 'teveel'.
Voormiddelleeuwse liederen: Deze komen vaak rechtstreeks uit de Gregoriaanse traditie. LvK 253 is bijvoorbeeld het mooist met een akkoord per drie tellen in een 2/2 maatsoort, met een tempo tussen 60 en 72 slagen per minuut, afhankelijk van de gemeente en akoestiek.
Barok en Romantiek: De melodie van een dooplied, geschreven door Carl Philipp Emanuel Bach, staat in de baroktraditie met een 4/4 maatsoort. Melodieën uit de romantische tijd zijn sterk afhankelijk van harmonisaties en zijn eenstemmig minder interessant.
20e-eeuwse liederen: Componisten grijpen vaak terug op bewezen muzikale structuren uit de historie, waardoor deze liederen toch in de kerkmuzikale traditie passen.
Stijlvermenging en Muzikale Keuzes
Het combineren van verschillende muziekstijlen, zoals Opwekkingsliederen en traditionele kerkliederen, kan leiden tot een inhoudsloze mix. Het orgel is per definitie niet ideaal voor lichte muziek met complexe ritmiek zoals syncopen. Het 'mixen' van stijlen kan controverse oproepen en het is de vraag of dit de bedoeling van de eredienst is. Hypes en eendagsvliegen, kenmerkend voor populaire muziek, lijken vreemd aan de kerk. Indien Opwekking wordt gezongen, is het aan te raden dit in aparte diensten te doen.
Tips voor de Organist
Voorspelen: Sluit een voorspel nooit af met een vertraging. 'Toontjes vooraf' zijn vaak overbodig en beledigen de intelligentie van gemeenteleden.
Samenspel: Speel rustig samen met de gemeente en zet de volgende regel precies op het juiste moment in. Dit vereist veel oefening om 'in de slag' te blijven.
Slotnoot en Rust: Vooral in kerken met weinig nagalm is het raadzaam de slotnoot van een regel iets langer te maken en de rust iets korter. Bij psalmen kan dit een drietelsnoot aan het slot van de regel zijn met één tel rust, in plaats van een tweetelsnoot en twee tellen rust. Dit voorkomt misgaan, mits de 'opvulakkoorden' correct worden gekozen.
Registratie: De klanksterkte van de registratie moet worden aangepast aan de grootte van de gemeente en het karakter van het lied.
Functioneel Tussenspel: Een tussenspel is functioneel wanneer er gemoduleerd moet worden. Dit kan spaarzaam en met smaak worden gebruikt voor een climaxwerking.
De Rol van Muziek in de Protestantse Kerk
Muziek is van groot belang in de eredienst. Uit een liederenonderzoek van de Protestantse Kerk blijkt dat 92% van de respondenten muziek belangrijk of heel belangrijk vindt, en 51% beschouwt het als een onmisbaar onderdeel van de kerkdienst. Het zingen van Gods lof (lofPrijzing) wordt als belangrijkste reden genoemd (53%), gevolgd door 'zingen beroert mijn ziel' (45%).
Populaire Liedbundels en Begeleidingsvormen
Het Liedboek. Zingen en bidden in huis en kerk (2013) is de meest gezongen bundel (51%). Daarna volgen het Liedboek voor de kerken (1973) (15%) en Psalmberijming 1773 (ritmisch gezongen) (13%). Opwekking staat op de vierde plaats (6%).
Het orgel wordt door 62% van de respondenten als favoriete begeleidingsvorm genoemd. Samenzang met piano wordt door 26% gekozen, en een band door 19%.
De voorkeuren verschillen per stroming binnen de Protestantse Kerk:
- Gereformeerde gezindte: Psalmberijming 1773 (35%), gevolgd door Liedboek (2013) en Liedboek voor de kerken (1973) (beide 18%), en Opwekking (9%). Ook bundels als Op Toonhoogte, Weerklank, Hemelhoog en Sela worden gebruikt.
- Oecumenisch-protestantse en vrijzinnige kringen: Naast het Liedboek (2013) worden veelvuldig de Taizébundel, de liederenbundel uit Iona & Glasgow, Tussentijds, Het liefste lied van overzee, Gezangen voor liturgie en Zangen van zoeken en zien gebruikt.
- Midden-orthodoxie: Populaire bundels zijn naast het Liedboek (2013) ook Taizé, Iona, Tussentijds, Opwekking, de Evangelische Liedbundel, Hemelhoog en Sela. Weerklank en Op Toonhoogte worden nauwelijks gebruikt.
De bundel Johannes de Heer wordt over de gehele linie vaak genoemd.
Diversiteit in Psalmbewerkingen en Liturgie
De Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) hebben het nieuwe Liedboek (2013) en het Gereformeerd Kerkboek (2017) omarmd als basisrepertoire. Psalmen worden op diverse manieren gezongen en gebeden, naast de traditionele berijmde versie op de Geneefse melodieën.
De bundel Psalmen anders biedt 104 nieuwe versies. Het 'Lied van de Maand' (2022-2023) is grotendeels gewijd aan Psalmen anders, om de veelzijdigheid te tonen.
Een rapport van deputaten Eredienst (GKv) en de Commissie ISK (NGK) uit 2020 geeft een uitgebreid advies over het gebruik van nieuwe psalmberijmingen.
Het Gereformeerd Kerkboek (2017) bestaat uit drie delen: Liedbundel, Dienstboek en Kerkorde, en fungeert als aanvullende identiteitsbundel bij het Liedboek (2013).
Diaconale Liederen en Meertaligheid
Er is een uitgebreid overzicht van liederen met diaconale invalshoeken, thematisch gerangschikt, met korte typering en suggesties voor gebruik.
Bij meertaligheid in de kerk, met gasten van diverse nationaliteiten, is het belangrijk om verder te kijken dan de gebruikelijke kerkliedbundels. Internationale repertoires en de positie van muziek in verschillende liturgische praktijken spelen hierbij een rol.
Muziekprofiel en Handreikingen
De synode van Ede adviseerde het werken met een muziekprofiel, dat beschrijft wat er wekelijks gezongen wordt, hoe, wie het kiest, hoe het begeleid wordt, en wat juist niet. Vaak is een muziekprofiel gebaseerd op gewoonte of toeval.
De handreiking 'Met heel mijn hart' biedt uitgebreide informatie over het opstellen en hanteren van een muziekprofiel. Er zijn ook handreikingen specifiek voor de muzikale begeleiding van liederen uit bundels als Opwekking.
Lied van de Maand
Het Lied van de Maand is een initiatief om kennis te maken met waardevolle liederen die anders mogelijk onopgemerkt blijven. Het dient als hulpmiddel bij het opbouwen van een kernrepertoire. Elk lied is gerelateerd aan het kerkelijk jaar of speciale momenten.
Besprekingen van de liederen verschijnen in EREdienst, het tijdschrift van de Vereniging van Gereformeerde Kerkmusici, en in het digitale Compendium. Korte toelichtingen worden op de website geplaatst.
Opleidingen Kerkmuziek
Een uitgebreid overzicht van opleidingen kerkmuziek, van professionals tot amateurs, is te vinden op de site van het Huis van de Kerkmuziek.
Meest Geliefde Liederen en Begeleidingen
Uit een recent liederenonderzoek van de Protestantse Kerk blijkt dat de liederen 'Ga met God', 'Abba, Vader' en 'Ik zal er zijn' de drie meest geliefde liederen zijn. Het orgel scoort het hoogst als favoriete manier van begeleiding van de gemeentezang.
tags: #gezangen #liederen #begeleiding