Het Heilig Avondmaal, naast de Heilige Doop een van de twee sacramenten binnen de Protestantse Kerk, is een centraal moment van gemeenschap met Christus en met elkaar. Hoewel het in de kerkorde wordt aangeduid als ‘heilig avondmaal’, staat het in liturgische tradities ook bekend onder de Bijbelse term ‘Maaltijd van de Heer’ (1 Korintiërs 11:20). De viering herinnert aan het laatste avondmaal dat Jezus Christus met zijn discipelen deelde, vlak voor zijn dood. In de Joodse traditie vierde Jezus dit als een Sedermaaltijd aan de vooravond van het Pesachfeest. De woorden ‘Neemt, eet, dit is mijn lichaam’ markeren de instelling van het avondmaal zoals de kerk dat later vierde.
Theologische interpretaties en accenten
De Reformatie gaf het avondmaal een andere inhoudelijke betekenis dan de rooms-katholieke eucharistie. Binnen de Protestantse Kerk kunnen verschillende accenten gelegd worden. Gemeenten die de term ‘heilig avondmaal’ hanteren, leggen vaak de nadruk op het verzoenend sterven van Christus voor de zonden van de mensheid. Deze opvatting is diep geworteld in de klassiek gereformeerde liturgie en traditie. Gemeenten die zich meer laten inspireren door de oecumenisch-protestantse liturgie, leggen meer nadruk op gemeenschap en dankbaarheid. In beide gevallen worden brood en wijn (of druivensap) gedeeld als tekenen van Christus' lichaam en bloed, gegeven voor onze bevrijding. De viering is nauw verbonden met de voorafgaande dienst van de Schriften; ‘Schrift’ en ‘Tafel’ zijn onlosmakelijke delen van de eredienst.
De nadruk ligt op de gedachtenis aan het verzoenend sterven van Christus voor de zonden. Een essentieel onderdeel van de dienst is de Bijbelse uitleg hiervan, vaak door het lezen van een speciaal formulier.
Vormen van viering
Er bestaan grote onderlinge verschillen in de wijze waarop het avondmaal gevierd wordt. Bij Orde A, die goed past in de oecumenische traditie, lopen mensen naar voren om brood en wijn te ontvangen. Bij Orde B is het gebruikelijk dat de gelovigen, net als Jezus en zijn leerlingen, aan tafel zitten. In grote gemeenten gebeurt dit vaak in meerdere ‘rondes’. De vorm van het brood kan variëren: ongedesemd brood (matzes), repen witbrood, een homp brood waar ieder een stuk van afbreekt, of hosties.
De rol van diakenen
Bij de viering van het heilig avondmaal hebben diakenen een belangrijke taak (ord. 3-11). Sinds de vroege kerk hebben zij een speciale rol in het verzamelen en uitdelen van gaven, zowel geldelijke gaven als brood en wijn bij het avondmaal. De aanwezigheid van diakenen bij het avondmaal onderstreept de eenheid tussen eredienst en diaconie. Diakenen zijn praktisch en dienend aanwezig in de wereld én in de eredienst van de kerk. Hun centrale rol bij het avondmaal herinnert de gemeente aan haar roeping tot dienstbaarheid en barmhartigheid. Terwijl de predikant voorgaat in de viering en de instellingswoorden uitspreekt, helpen diakenen bij de praktische organisatie van de maaltijd. Een goede avondmaalsviering vereist nauwe samenwerking tussen diakenen onderling en met de voorganger. Het college van diakenen kan overwegen om met nieuwe diakenen de viering te ‘oefenen’ in de kerk. Het college van diakenen kan binnen de kerkenraad het voortouw nemen in de vragen rondom de frequentie en de wijze van avondmaalsviering, waarbij theologische achtergronden een rol spelen.
Deelname van kinderen en jongeren
De vraag of kinderen kunnen deelnemen aan het avondmaal is binnen de Protestantse Kerk een onderwerp waarover gemeenten zelf een besluit mogen nemen. Er zijn verschillende visies: sommige gemeenten nodigen alle kinderen uit, vanuit de gedachte dat de gemeente als geheel genodigd is en kinderen daar volwaardig deel van uitmaken, waarbij het gaat om het ervaren in plaats van het volledig begrijpen. Andere gemeenten hanteren om praktische redenen een bepaalde leeftijdsgrens (bijvoorbeeld vanaf 7 jaar). Weer andere gemeenten stellen dat kinderen pas mogen deelnemen na het doen van openbare geloofsbelijdenis, om zo het geloofsgeheimis waaraan zij deelnemen beter te begrijpen. Bij vragen over de deelname van kinderen kan contact opgenomen worden met de plaatselijke kerkenraad.
Kinderen kunnen bij het avondmaal ook een bijzondere rol hebben, zoals het met de diakenen aandragen van de gaven van brood en wijn, of het vasthouden van de schaal met brood terwijl de predikant en diaken uitdelen. Voor jongeren kan het avondmaal een belangrijk moment in hun geloofsgroei zijn. In veel gemeenten is er speciale aandacht voor de voorbereiding van jongeren op deelname aan het avondmaal, waarbij in catechese en jeugdwerk de betekenis van brood en wijn wordt uitgelegd. Er kunnen speciale jongerendiensten zijn waarin het avondmaal op een aansprekende manier wordt uitgelegd en gevierd.
Bijzondere vieringen
Witte Donderdag
Witte Donderdag, de donderdag voor Pasen, herdenkt de instelling van het laatste avondmaal door Jezus Christus. In veel protestantse gemeenten is het gebruikelijk om op deze dag de Maaltijd van de Heer te vieren. Deze viering heeft een bijzonder karakter vanwege de sterke verbinding met het bijbelverhaal. De viering is doorgaans ingetogen en sober, passend bij de lijdensweek, met een sterke nadruk op het gemeenschapskarakter. Ook in kerken waar doorgaans een ‘lopend’ avondmaal wordt gevierd, gebeurt dat juist op deze avond staande in een kring. Na afloop worden soms de liturgische voorwerpen van de tafel weggehaald als symbool voor het naderende lijden en sterven van Jezus.
De avondmaalsviering op Witte Donderdag is onderdeel van het Triduüm Sacrum (de Drie Heilige Dagen): Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag, die uitmonden in het paasfeest. Hoewel niet overal praktijk, benadrukt het Dienstboek van de kerk ook de mogelijkheid om op de Stille Zaterdag de maaltijd te vieren, wat zeer passend is omdat deze viering het hart van het liturgisch jaar vormt. Als Christus is opgestaan, kan de kerk dat vieren vanuit de volheid van Schrift én Tafel.
Liefdemaal (Agapè)
Een andere Bijbelse traditie dan het avondmaal, die teruggaat op het laatste avondmaal van Jezus en zijn discipelen, is het liefdemaal dat de vroege christenen vierden. Dit is geen sacrament in de kerk en wordt doorgaans niet in de zondagmorgendienst gevierd, maar op een ander moment, zoals een doordeweekse maaltijd. Het kan omgeven worden door liederen en gebeden, en kent liturgisch een vrijere vorm dan het avondmaal. Sommige gemeenten vieren na de Paaswake juist een agapè-viering, die eenvoudiger van opzet en ongedwongener van sfeer is.
Praktische aspecten en collectes
Als mensen lange tijd niet kunnen deelnemen aan het avondmaal in de kerk, is het mogelijk om samen met diaken en predikant in een kleine kring te vieren, bijvoorbeeld in een zorginstelling, aan een ziekenhuisbed of individueel thuis. Bij de viering van het heilig avondmaal is het gebruikelijk dat er een speciale collecte wordt gehouden, de zogenaamde avondmaalscollecte of een diaconale collecte. Deze collecte is bestemd voor diaconale doeleinden, vaak specifiek voor mensen in nood, dichtbij of ver weg. Zo worden niet alleen gaven gedeeld tussen de aanwezigen, maar ook met andere ‘behoeftigen’. Gaven van brood en wijn en (geldelijke) gaven bij de collecte zijn altijd direct met elkaar verbonden, doordat in de vroege kerk eerst gaven (in natura) werden samengebracht bij de tafel en vervolgens uitgedeeld aan wie er behoefte aan had. De avondmaalscollecte onderstreept zo de verbinding tussen de gemeenschap aan de avondmaalstafel en de zorg voor de naaste. In veel gemeenten wordt voorafgaand aan de viering aangekondigd waarvoor de avondmaalscollecte bestemd is.
Frequentie van de viering
Hoewel de meeste reformatoren de katholieke traditie van een wekelijkse viering wilden handhaven, is het in veel gemeenten praktijk om het avondmaal slechts enkele keren per jaar te vieren. Dit benadrukt het bijzondere karakter ervan. De kerkorde schrijft voor dat het minimaal vier keer per jaar gevierd moet worden (ord. 119). De liturgische beweging in de 20e eeuw heeft geprobeerd een meer frequente of zelfs wekelijkse avondmaalsviering terug te brengen, met als argument dat een dienst van Schrift en gebed alleen incompleet is. In veel gemeenten wordt sindsdien vaker gevierd, maandelijks of zelfs wekelijks. De frequentie van de avondmaalsviering is vaak een afspiegeling van de theologische visie en de traditie van de gemeente.
In sommige gemeenten wordt het avondmaal zes keer per jaar gevierd, met zowel een lopende viering in de morgendienst als een tafelviering in de avonddienst. Er wordt dan gebruik gemaakt van een boekje met zes orden van dienst voor de viering van het heilig avondmaal, die aansluiten bij de tijden van het kerkelijk jaar.
Ds. G. van Zanden | Heidelbergse Catechismus Zondag 28 | Het Heilig Avondmaal |
Liturgie en dankgebed
Na de viering van het heilig avondmaal volgt in de liturgie een dankgebed. Dit gebed drukt de dankbaarheid uit van de gemeente voor wat in brood en wijn is ontvangen. Het dankgebed kan door de voorganger worden uitgesproken, maar er kan ook gekozen worden voor een gezamenlijk gesproken of gezongen dankgebed. In sommige gemeenten wordt na het avondmaal een lied van dankzegging gezongen, als aanvulling op of in plaats van het dankgebed.
De betekenis van het sacrament
Het heilig avondmaal is een belangrijk moment in het leven van de gemeente. Het verbindt ons met Christus en met elkaar, en het versterkt ons in het geloof. Bovendien drukt het de verbondenheid met de kerk boven alle tijden en plaatsen uit, omdat het een ritueel is dat wereldwijd en vanaf de eerste volgelingen van Jezus ononderbroken gevierd is. Het woord sacrament is afgeleid van het Latijnse woord sacramentum, dat ‘heilig (geloofs)geheim’ betekent. Beide sacramenten, de Heilige Doop en het Heilig Avondmaal, worden verstaan als door Christus zelf ingesteld en rechtstreeks terug te voeren op het Woord van God in de Bijbel.
In de nacht waarin Jezus Christus werd verraden en uitgeleverd, vierde Hij met zijn discipelen een Pesachmaaltijd, waarbij Hij hen brood en wijn gaf. De woorden die Hij daarbij sprak, lezen wij in de Bijbel (1 Kor. 11:23-25; Matt. 26:26-28; Marc. 14:22-24; Luc. 22:19-20). Evenzo nam Hij ook de beker na de maaltijd, dankte, gaf hun die en zei: ‘Neemt en drinkt allen daaruit. Deze beker is het nieuwe testament in mijn bloed, dat voor u vergoten wordt tot vergeving van zonden.’ Christus heeft ons opgedragen het Heilig Avondmaal steeds opnieuw te vieren, tot Zijn gedachtenis (‘doet dit tot mijn gedachtenis’).
Door het vieren van dit sacrament komen wij nader tot God, ervaren wij Zijn aanwezigheid in de gemeenschap van gelovigen en met alle Heiligen, en ontvangen wij Zijn genade. Het sacrament vormt een zichtbaar teken (symbool) en zegel (bevestiging) van Zijn genade. Het Heilig Avondmaal is een bijzondere maaltijd, met een heel bijzondere betekenis en werking. Het is Christus zelf die ons uitnodigt om deel te nemen aan het maal aan Zijn tafel, in gemeenschap met Hem. God wil in en door het Heilig Avondmaal bij ons aanwezig zijn, in Zijn gemeenschap van gelovigen. Hoewel het Heilig Avondmaal aan ons wordt bediend, ontvangen wij brood en wijn rechtstreeks uit Zijn hand. Jezus Christus heeft zijn leven gegeven, zijn lichaam en bloed. Wanneer wij het Heilig Avondmaal vieren, brood en wijn eten en drinken als Zijn offer voor ons gegeven in lichaam en bloed, gedenken wij dat Hij heeft geleefd, geleden en is gestorven tot vergeving van al wat ons van God scheidt: onze zonden. Maar wij gedenken en vieren ook dat Hij is opgestaan uit de dood. Het is Christus zelf, de levende God, die wij door het Heilig Avondmaal als gave ontvangen.
Het vieren van het Heilig Avondmaal vormt een bijzonder moment waarop eenieder die eraan deelneemt individueel nader komt tot God, maar waardoor wij als mensen ook nader komen tot elkaar. Wij worden op een nieuwe manier één in Zijn gemeenschap, als broeders en zusters in het lichaam van Christus. Door het vieren van het Heilig Avondmaal krijgen wij ook een voorproef op het Koninkrijk van God, dat Jezus Christus heeft verkondigd. Wij proeven in de bijzondere tekenen van brood en wijn het Koninkrijk van God, en zien hoopvol uit naar Zijn wederkomst. Door het vieren van het sacrament ervaren wij een voorproef op de komende vrede, gerechtigheid en liefde in Zijn rijk. Onze relatie tot God, maar ook onze relaties tot elkaar worden door het vieren van het Heilig Avondmaal in gemeenschap met Christus hernieuwd. Hij maakt ons vrij van alle kwaad en geeft ons nieuw leven. Door de goede gaven van God te ontvangen en te delen worden wij één in Christus, waarbij alles wat ons van God en van elkaar scheidt, wat ons verdeelt en vervreemdt, wegvalt.
Gebruik van de avondmaalstafel
Voor het vieren van het Heilig Avondmaal wordt de avondmaalstafel (in de Lutherse traditie ook wel altaar of altaartafel genoemd) gedekt als de Tafel van de Heer met brood en wijn. De voorganger (predikant) citeert bij het breken van het brood en het gieten van de wijn de zogenaamde instellingswoorden. Daarbij spreekt de voorganger bij het reiken van de gaven aan de gemeenteleden de passende uitdelingswoorden, waarbij hij of zij veelal wordt geholpen door ambtsdragers (bij voorkeur diakenen). Iedereen die zich geroepen weet door de persoonlijke uitnodiging van Christus tot deelname aan het sacrament van het Heilig Avondmaal ontvangt de tekenen van brood en wijn.
Liturgische vormen en deelnamevoorwaarden
Er zijn verschillende liturgische vormen waarmee de gemeenten die behoren tot de Protestantse Kerk het Heilig Avondmaal bedienen. In een deel van de gemeenten komen de gemeenteleden naar voren naar de avondmaalstafel om het Heilig Avondmaal te ontvangen. In andere gemeenten wordt het Heilig Avondmaal aan gemeenteleden op hun eigen plaats in de kerk bediend, waarbij brood en wijn worden doorgegeven door de banken- of stoelenrijen.
De voorwaarden voor deelname variëren. In sommige gemeenten mogen alleen belijdende leden deelnemen, terwijl andere gemeenten iedereen uitnodigen die zich door Christus geroepen voelt. Voor gemeenten die zich verbonden weten met de hervormde en gereformeerde tradities vormt het afleggen van de openbare geloofsbelijdenis vaak een voorwaarde om deel te nemen aan het Heilig Avondmaal. Deze gemeenten laten alleen belijdende gemeenteleden toe tot het sacrament. Andere gemeenten laten ook doopleden toe die (nog) geen openbare belijdenis van het geloof hebben afgelegd. Volgens deze tradities worden gemeenteleden enkel door de doop (en het afleggen van de openbare geloofsbelijdenis) opgenomen in Zijn gemeenschap. Ten slotte zijn er ook gemeenten die onvoorwaardelijk iedereen die zich door Christus geroepen weet toelaten tot het sacrament van het Heilig Avondmaal. Dit betreft voornamelijk de gemeenten die zich verbonden weten met de lutherse traditie.
Ambtelijke structuren en eredienst
De kerk kent doopleden en belijdende leden. Doopleden, belijdende leden, gastleden, de niet-gedoopte kinderen van gemeenteleden alsmede zij die blijk geven van verbondenheid met de gemeente, worden als zodanig ingeschreven in het register van de gemeente. Om de gemeente bij het heil te bepalen en bij haar roeping in de wereld te bewaren is van Christuswege het openbare ambt van Woord en Sacrament gegeven. De predikanten zijn in het bijzonder geroepen tot de bediening van Woord en sacramenten, de verkondiging van het Woord in de wereld, de herderlijke zorg en het opzicht en het onderricht en de toerusting. De ouderlingen zijn in het bijzonder geroepen tot de zorg voor de gemeente als gemeenschap, het dragen van medeverantwoordelijkheid voor de bediening van Woord en sacramenten, de herderlijke zorg en het opzicht en de toerusting van de gemeente tot het vervullen van haar pastorale en missionaire roeping en zij die daartoe zijn aangewezen bovendien tot de verzorging van de vermogensrechtelijke aangelegenheden van de gemeente van niet-diaconale aard. Een ambt in de kerk kan uitsluitend worden vervuld door hen die daartoe naar de orde van de kerk geroepen zijn, belijdenis van het geloof hebben afgelegd en in het ambt bevestigd zijn, onder aanroeping van de Geest.
De kerkenraad geeft leiding aan het leven en werken van de gemeente. De classicale vergadering geeft leiding aan het leven en werken van de classis en geeft daarin gestalte aan de verantwoordelijkheid van de gemeenten voor elkaar en voor de gehele kerk, alsmede aan de verantwoordelijkheid van de kerk voor de gemeenten. De evangelisch-lutherse synode geeft leiding aan het leven en werken van de evangelisch-lutherse gemeenten tezamen en draagt zorg voor het bewaren en aan de gehele kerk dienstbaar maken van de lutherse traditie. De ambtelijke vergaderingen laten zich met het oog op de vervulling van de roeping van de kerk en de gemeenten, bijstaan door organen van bijstand.
Geroepen door haar Heer komt de gemeente samen tot de lezing van de Heilige Schrift en de prediking van het Evangelie, de bediening en viering van de doop en het avondmaal, de dienst van lofzang en gebed en de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid. De gemeente komt samen tot boete-, dank- en gebedsdiensten, leerdiensten, trouwdiensten en diensten van rouwdragen en gedenken. De eredienst wordt geleid door hen die daartoe in de orde van de kerk zijn aangewezen. De inrichting van de eredienst wordt vastgesteld door de kerkenraad met inachtneming van de bijzondere verantwoordelijkheid van de voorgangers en hen die zorgdragen voor de kerkmuziek.
De kerk viert de dag des Heren. De kerk viert en gedenkt op bijzondere dagen de komst, de geboorte en de verschijning van Christus, zijn lijden, sterven en opstanding, zijn hemelvaart en de uitstorting van de Heilige Geest. De kerk viert de zondag van de Drie-eenheid. De openbare geloofsbelijdenis wordt afgelegd om de doop te ontvangen of te beamen, als blijk van de bereidheid om van de Heer te getuigen, medeverantwoordelijkheid te dragen in de gemeente van Christus en te blijven bij de gemeenschap van Woord en sacramenten. De openbare geloofsbelijdenis vindt plaats in het midden van de gemeente, met gebruikmaking van een orde uit het dienstboek van de kerk. De gemeente is geroepen te blijven in de weg van het belijden van de kerk. Het opzicht over de gemeenten krijgt gestalte in het toezien door de classicale vergadering, alsmede in de visitatie.
Als gestalte van de ene heilige apostolische en katholieke of algemene christelijke Kerk, is de kerk geroepen om de eenheid, de gemeenschap en de samenwerking met andere kerken van Jezus Christus te zoeken en te bevorderen. De kerk neemt deel aan en stimuleert de oecumenische arbeid in Nederland en in de wereld. Zij zoekt en onderhoudt nauwere betrekkingen met kerken waarmee zij door bijzondere banden van belijdenis of van geschiedenis verbonden is.
Vaststelling van ordinanties en kerkorde
Een voorstel tot vaststelling van of wijziging in een ordinantie kan worden ingediend, hetzij door een classicale vergadering, door de evangelisch-lutherse synode of door een orgaan van bijstand van de generale synode, hetzij in de generale synode zelf. Nadat de generale synode een ordinantie of een wijziging in een ordinantie in eerste lezing heeft vastgesteld, legt zij deze voor aan de kerkenraden ter consideratie door de classicale vergaderingen en door de evangelisch-lutherse synode, waarna de generale synode de desbetreffende ordinantie of wijziging in een ordinantie definitief kan vaststellen. Een voorstel tot een wijziging in de kerkorde kan worden ingediend, hetzij door een classicale vergadering of door de evangelisch-lutherse synode, hetzij in de generale synode zelf.
Het diaconaat en het avondmaal
Het diaconaat krijgt vorm vanuit het hart van de kerk. Ook het avondmaal, waarin de afhankelijkheid van God ten diepste wordt ervaren en beleden, zet aan tot dienst aan de naaste. Niet in de minste plaats, omdat Jezus bij het laatste avondmaal de voeten van zijn discipelen waste. Zo willen we tijdens het avondmaal dankbaar gedenken wat Jezus deed. De diakenen verzorgen als dienaren van Christus de viering van het avondmaal.
De voorzitter van de diaconie nodigt de mensen tot het avondmaal. In het licht van de opdracht van de Heer om zijn dood te verkondigen, roept Hij ons op naar zijn tafel te komen om te troosten en te bemoedigen wie in Hem geloven. In het eten van het brood en het drinken uit de beker wordt de dood van onze Heiland verkondigd. In gehoorzaamheid aan zijn Woord belijden we de drie-enige God. God van alle genade nodigt ons van harte aan zijn tafel. Vooraf belijden we dat wij zo vaak tekortschieten en bidden we: zie ons niet aan naar onze zonde, maar zie ons aan in uw Zoon, Jezus Christus, onze Heer. Hij is voor ons geleden, gestorven en de dood overwonnen, opdat wij door God aangenomen en nooit meer door Hem verlaten zouden worden.
Het heilig avondmaal is een vreugde-maal voor heel het volk van God, een feest dat de Heer voor ons bereid heeft, waar het brood verzadigt en de wijn het hart verheugt. Van oost en west, van noord en zuid zullen de volken der aarde komen en aanzitten in het Koninkrijk van God. Met groot verlangen mogen wij uitzien naar de wederkomst van Jezus Christus en naar de bruiloft van het Lam.
Tijdens de viering worden de gaven ingezameld. Barmhartige God en Vader, geef dat wij door dit avondmaal ons hoe langer hoe meer aan uw Zoon Jezus Christus zullen toevertrouwen. Voed ons zo met het hemelse brood, dat wij niet meer in onze zonde leven, maar Christus in ons en wij in Hem. Geef ons al het goede, naar lichaam en ziel en schenk ons uw genade en vergeving.
Tijdens het avondmaal worden de woorden van het Onze Vader gebeden, in verschillende vertalingen: Onze Vader, die in de hemelen zijt, uw Naam worde geheiligd, uw Koninkrijk kome; uw wil geschiede, gelijk in de hemel alzo ook op de aarde. Geef ons heden ons dagelijks brood; en vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren; en leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de krachten de heerlijkheid in eeuwigheid.
Ook de variant: Onze Vader in de hemel, laat uw naam geheiligd worden, laat uw koninkrijk komen en uw wil gedaan worden op aarde zoals in de hemel. Geef ons vandaag het brood dat wij nodig hebben. Vergeef ons onze schulden zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was. En breng ons niet in beproeving, maar red ons uit de greep van het kwaad. Want aan U behoort het koningschap, de macht en de majesteit tot in eeuwigheid.
Laten we niet bij het uiterlijk van brood en wijn blijven, maar onze harten omhoog in de hemel verheffen, waar Christus is. Zo zullen wij waarlijk door de werking van de heilige Geest met zijn lichaam en bloed gevoed worden, als wij brood en wijn tot zijn gedachtenis ontvangen. De Heer heeft zijn tafel bereid voor wie op Hem vertrouwen en Hem liefhebben.
Er wordt dank en lof toegezongen aan de hemelse Vader voor de gemeenschap met Zijn Zoon, met de bede dat deze gemeenschap sterk mag blijven. Ook wordt gedankt voor Zijn Woord, met de bede dat de Heilige Geest het hart en verstand verlicht, zodat men door de verkondiging van het Woord geheel op God gericht zal zijn, en gesterkt door Woord en sacrament, in dankbaarheid als nieuwe mensen zal leven, tot eer van God en de naaste tot heil.
U komt alle lof toe, Vader, Zoon en heilige Geest.
tags: #richtlijnen #heilig #avondmaal #pkn