Sappemeer kende van oudsher een omvangrijke doopsgezinde gemeenschap. De eerste dopers kwamen als verveners uit Friesland. Aanvankelijk werd een kerk gebouwd aan het Borgercompagniesterdiep. Toen deze te klein werd, werd de huidige doopsgezinde zaalkerk gebouwd op de plek van de afgebroken veenborg Croonhoven. Deze borg was eigendom van rentmeester Rembt de Mepsche, die aanzienlijk fortuin had vergaard door de veenafgravingen.
De kerk is een zaalkerk met een geveltorentje in sobere, neoclassicistische vormen. Het orgel in de kerk werd in 1855 gebouwd door orgelbouwer G.W. Lohman uit Groningen. Het orgel is een rijksmonument en werd in 1993 aangewezen als zodanig. Het Lohmanorgel is in 2014 gerestaureerd, waarbij onder andere het pijpwerk van verschillende registers, zoals het 54 pijpen tellende register Trompet 8′ Hoofdwerk, het register Prestant 8′ in het Front en het register Bazuin 16′ pedaal, werd gerestaureerd. Het immens grote orgel strekt zich uit van de linker- naar de rechtermuur.
Sinds 2005 is op de locatie van de voormalige veenborg Croonhoven een biologische wijngaard gevestigd, genaamd Wijngaard Croonhoven. De wijngaardenier Jan Wehrmeijer cultiveert hier al meer dan 14 jaar zijn eigen biologische wijngaard met verschillende druivenrassen en ruim 300 stokken. De wijnkelder bevindt zich onder de kerk.
De Doopsgezinde Beweging: Ontstaan en Ontwikkeling
Doopsgezinden hebben een rijk verleden. De beweging ontstond rond 1520 in Zwitserland en Zuid- en Midden-Duitsland, waar gemeenschappen zich keerden tegen de leer en praktijken van de Katholieke Kerk. Anders dan volgelingen van Luther en Zwingli, kozen zij ervoor om mensen die besloten Jezus te volgen te dopen, als teken van een nieuwe wending in hun leven. Hiermee schoven deze ‘wederdopers’ of ‘anabaptisten’ de kinderdoop terzijde. Op 21 januari 1525 doopte Conrad Grebel de eerste volwassene in Zürich, wat leidde tot de vorming van de eerste gemeenschap.
Ondanks tegenstand groeide de beweging van wederdopers. Onder leiding van Michael Sattler werd de ‘Brüderliche vereynigung etzlicher kinder Gottes’ opgesteld, bekend als de Schleitheimer Artikelen. Deze artikelen behandelden de doop, de omgang met zondigende broeders en zusters, het Avondmaal, en de scheiding van andersdenkenden. Tevens werd het gezag van de overheid over de kerk in twijfel getrokken, evenals het ambt van herder en leraar, en het verbod op het voeren van het zwaard of het zweren van eden. De Schleitheimer Artikelen vonden wijdverbreide verspreiding, ook naar de Nederlanden.
Belangrijke Figuren en Gebeurtenissen
Sicke Frerixzoon geloofde in de doop van volwassenen en niet van baby's. Hij werd rond 11 december 1530 in Emden, Duitsland, gedoopt. Zijn martelaarsdood zorgde voor veel beroering en raakte onder andere Menno Simons.
Wederdopers, onder leiding van Jan Breukelsz van Leyden, stichtten met geweld ‘het Nieuwe Jeruzalem’ in Münster. Vanuit heel Nederland trokken gelukszoekers en geloofsdwazen naar de stad. Amsterdam kende ook een wederdopersbeweging, met een mislukte aanslag op het stadhuis op 9 mei 1535.
Menno Simons, oorspronkelijk priester, raakte rond 1531 onder de indruk van de wederdopers. De dood van zijn broer Pieter, een radicale wederdoper, en de onthoofding van Sicke Frericxzoon, sterkte hem in zijn overtuiging dat geweld af te zweren was. Hij vluchtte in 1536 en leidde later de vredelievende baptisten die bekend werden als de mennonieten.
Vanaf 1579 kwam er een einde aan de vervolgingen van doopsgezinden met de Unie van Utrecht. Het werd toegestaan om kleine kerken, ‘vermaanhuizen’ of ‘vermaningen’, te bouwen, die niet als kerk herkenbaar mochten zijn en niet aan de openbare weg mochten liggen.
The Gap / De Kloof (1987) Dutch Vintage stop motion/puppet animation by Den Draak Filmproductions
De Doopsgezinde Gemeenschap in Sappemeer
Het ontstaan van de doopsgezinde gemeente Sappemeer is direct gerelateerd aan de veenontginningen die in 1621 in de streek begonnen. De eerste vermaning in Sappemeer bestond van 1635 tot 1640. De voorganger van de kerk werd in 1775 gebouwd aan het Borgercompagniesterdiep in Kleinemeer en was in gebruik tot 1846, waarna de gemeente verhuisde naar een centraler gelegen locatie in Sappemeer.
De landelijke interne strijd over het ideaal van de zuivere gemeente leidde tot de vorming van verschillende stromingen binnen de "mennisten". Een groep van de Oude Vlamingen, bestaande uit verveners uit Giethoorn en Zuidveen, scheidde zich af en werd later bekend als de "Danziger Oude Vlamingen". In 1637 kwam het tot een volledige breuk, waarbij de gemeenten der Oude Vlamingen zich onder leiding van Ucco Walles afscheidden en bekend werden als de "Ucco Wallisten".
In 1710 ontvingen de doopsgezinden in Nederland berichten over geloofsgenoten die in Zwitserland gevangen werden gehouden en gedeporteerd zouden worden naar Amerika. De Nederlandse overheid werkte niet mee aan deze deportatie. In Nederland werden ze opgevangen door de Doopsgezinde gemeente te Nijmegen. Hulpacties leidden tot de bekostiging van vier schepen, waarmee op 2 augustus 1711 350 personen in Amsterdam aankwamen. In Sappemeer vormden deze nieuwkomers uit Zwitserland samen met de "Palsters" één gemeente. Omstreeks 1720 splitste deze Zwitserse gemeente zich in een Oud-Zwitserse, die in het Duits bleef preken, en een jonge Zwitserse gemeente die de diensten in het Nederlands verzorgde.
In 1730 gingen de Waterlandse en Vlaamse gemeente samen en noemden zich de Verenigde Waterlandse-Vlaamse gemeente. In 1772 kwam er een overeenkomst met de Groninger Oude Vlamingen, wat leidde tot een periode van sterke bloei. Vóór 1802 werd de Zwitserse gemeente opgeheven en gingen de leden over naar de Verenigde Doopsgezinde gemeente. Het aantal leden groeide van 250 in 1780 tot 480 honderd jaar later. Het in 1775 te Kleinemeer gestichte kerkgebouw kon de groeiende ledentallen niet meer aan, en in 1789 werd besloten tot de aanstelling van een volledig gesalarieerde predikant.
Op regionaal niveau waren de gemeenten lid van verschillende Sociëteiten. De gemeente van de Groninger Oude Vlamingen was lid van de Sociëteit van de Groninger Oude Vlamingen. De verenigde Doopsgezinde gemeente Sappemeer sloot zich in 1826 aan bij de oprichting van een nieuwe sociëteit voor alle doopsgezinde gemeenten in de provincie Groningen. Op landelijk niveau werd de gemeente lid van het in 1848 opgerichte algemeen emeritaatsfonds van de Algemene Doopsgezinde Sociëteit (ADS) te Amsterdam.
In 1947 werd een "personele unie" besloten met de gemeente Noordbroek-Nieuw Scheemda. In 1976 vond er een volledige fusie plaats. Door het ontbreken van archivalia van de eigen gemeenten en de aanverwante sociëteit(en) is er weinig bekend over het gemeenteleven in de vroegste jaren. Verborgen gegevens over doopsgezinden, aanwezig in de oud-rechterlijke archieven, worden ontsloten.
Archief en Restauraties
Van de archiefbescheiden van de gemeenten van vóór de fusie in 1772 is slechts een enkel fragment bewaard gebleven. De kerkeraadsnotulen uit de periode 1785-1830 zijn alleen in extract aanwezig. De overige archiefbescheiden van de Verenigde gemeente zijn grotendeels bewaard gebleven, met uitzondering van een deel van de boekhouding in de jaren 1970-1990. Verschillende aanwinsten van archivalia hebben plaatsgevonden bij het Rijksarchief in Groningen, dat sinds 2002 RHC Groninger Archieven heet.
De Doopsgezinde Kerk is een zaalkerk met een geveltorentje in neoclassicistische vormen. Het huidige gebouw werd in gebruik genomen in 1846. Het orgel werd in 1854 gebouwd door G.W. Lohman en is een rijksmonument. Het Lohmanorgel is in 2014 gerestaureerd.
De iets oudere pastorie uit 1838 staat op nummer 51 en draagt de oude naam Croonhoven. Achter de pastorie stond vroeger een armenhuis. Rondom de kerk en pastorie werden een landschapspark aangelegd met een moestuin, appelhof, bos en een 250 meter lange vijver. Vlak voor 1940 werd de kosterij afgebroken en sneuvelden het bos en de vijver voor stadsuitbreiding.
Naast de pastorie staat een oude beuk die in de 18e eeuw door de vroegere eigenaar Johannes Lohman werd geplant. Achter de kerk werd in 2004 of 2005 een wijngaard aangelegd.
Tijdens de Open Monumenten Dagen wordt er koffie en thee geschonken. De organist Koos Soesbeek geeft korte orgelbespelingen. Links achter de kerk ligt Wijngaard "De Croonhoven", welke het bezoeken meer dan waard is.
tags: #doopsgezinde #kerk #sappemeer