Schrijvers die zich tegen het gereformeerde geloof keerden

Na de voltooiing van het laatste boek van het Nieuwe Testament rond het jaar 100, duurde het nog zo'n 200 jaar voordat de kerken overeenstemming konden bereiken over de op te nemen boeken in de canon. Naast de grotendeels uit de eerste eeuw daterende boeken die in de canon zijn opgenomen, bestaan er nog vele andere christelijke geschriften uit de tweede en derde eeuw. Sommige waren kennelijk bedoeld als Bijbelboek, maar werden geweigerd omdat men ze voor een vervalsing hield. Andere propageerden een leer die afweek van die van de officiële kerk. Hierbij kan gedacht worden aan de gnostiek, bekend van het evangelie van Thomas. Soms werden deze in bepaalde gebieden als canoniek beschouwd, maar later toch afgewezen; sommige boeken werden of worden door sommige kerken als canoniek geaccepteerd. Men spreekt van de apocriefen van het Nieuwe Testament.

De ontwikkeling van de Bijbelse canon

Het proces van het vaststellen van de Bijbelse canon was een langdurig en complex proces. De uiteindelijke selectie van boeken die in het Nieuwe Testament werden opgenomen, was het resultaat van theologische discussies, historische ontwikkelingen en de behoefte aan een gestandaardiseerde religieuze tekst. Diverse geschriften, zoals de Brief aan de gemeente in Filippi, de Confessiones en De Civitate Dei, zijn van grote betekenis geweest in de theologische en filosofische ontwikkeling van het christendom, hoewel niet alle direct deel uitmaken van de canonieke Bijbel.

Maarten 't Hart: Een kritische blik op het gereformeerde geloof

Maarten 't Hart groeide op in een gereformeerd gezin in Maassluis. Hij ontving een gedegen christelijke opvoeding, inclusief catechisatie en het bezoeken van kerkdiensten van de christelijk gereformeerden. De Bijbel werd in zijn jeugd gepresenteerd als onfeilbaar Woord van God, waarbij het stellen van vragen als ongepast werd beschouwd.

Gedurende de jaren '60 begon 't Hart een verschuiving te observeren onder theologen, die opener werden over de interpretatie van bijbelteksten. De wetenschap begon steeds meer aan te tonen dat bijbelteksten menselijke geschriften waren met fouten en tegenstrijdigheden. Dit leidde tot een interne strijd binnen de kerk, waarbij dominees zich "benauwd" en "in een kramp" voelden.

De jonge Maarten 't Hart zag de innerlijke inconsistenties van het geloof. Hij constateerde dat veel bijbelteksten elkaar tegenspraken en dat de gereformeerde leer niet eenduidig in de Bijbel te vinden was. Dit bracht hem tot de conclusie dat hij voorgelogen was en dat de stelligheid van de prediking niet strookte met een serieuze lezing van de Bijbel.

In de jaren '90, tijdens het schrijven van columns voor NRC over de Bijbel, ontving 't Hart een overweldigende hoeveelheid reacties. Zijn jeugdige overtuiging dat alles letterlijk moest worden genomen, leidde tot grote verontwaardiging over de vele ongerijmdheden in de Bijbel. Hij beschrijft hoe hij duizenden keren hoorde hoe de dominee het eerste gebod voordroeg, terwijl de context van de gemeente dit overbodig maakte.

De auteur wordt gekenmerkt door zijn humor, observatievermogen en het levendig maken van anekdotes. Hoewel hij geen theoloog is, biedt zijn werk geen uitgewerkte anti-theologie, maar stimuleert het de lezer tot nadenken.

Het lezen van schrijvers buiten de gereformeerde traditie

De vraag of het lezen van schrijvers buiten de gereformeerde traditie stichtelijk kan zijn, is complex. De definitie van wat binnen de gereformeerde traditie valt, is niet eenduidig. Baptistenschrijvers zoals John Bunyan en C. H. Spurgeon, en hedendaagse sprekers als John Piper en Paul Washer, hebben bijvoorbeeld moeite met de gereformeerde leer omtrent de doop. Ook George Whitefield, hoewel verbonden met het methodisme, hield vast aan de verkiezing.

De diversiteit binnen de Reformatie

Er bestaat geen vaste, onveranderlijke gereformeerde traditie. Luther en Calvijn legden verschillende accenten, evenals hun tijdgenoten zoals Zwingli, Bullinger, Bucer en John Knox. Luther focuste op de drie sola's (scriptura, gratia, fide), terwijl Calvijn dit meer in een theologisch en dogmatisch kader plaatste. Bullinger had meer aandacht voor het verbond en Knox was vooral de practicus.

Gezamenlijk keerden zij zich tegen de wederdopers, wat een scherpe afbakening impliceert. Toch was er binnen de historische context een wisselwerking tussen de hoofdstroom van de Reformatie en het doperdom, wat ruimte bood aan schrijvers als Bunyan en Spurgeon. Tegenwoordig is het cruciaal om scherp te onderscheiden waar grenzen worden overschreden, aangezien een afwijkende doopleer implicaties heeft voor de verbondsleer en de prediking.

Hoewel God door alle eeuwen heen "verstandelijken" in een dode orthodoxie kon gebruiken, hadden zij soms de impuls van de "dopersen" nodig om weer op gang te komen. Het parool van de Reformatie - "alleen de Schriften, alleen genade, alleen geloof" - moet wezenlijk intact blijven. Dit vereist invoelingsvermogen en een onbevangen openheid voor andersdenkenden, om de geesten te beproeven of ze uit God zijn.

De invloed van het christendom in China

Het levende christendom in landen als China kan niet putten uit een gereformeerde traditie. Echter, de invloed van zending, vaak vanuit gereformeerde stromingen, is niet te onderschatten. Het gereformeerd geloven en belijden krijgt een eigen klankkleur vanuit een volkomen andere context, wat ons kan leren van deze perspectieven. Dit illustreert de "veelvuldige (veelkleurige) wijsheid van God".

Gereformeerde belijders en hun denkwereld

Gereformeerde belijders beriepen zich van oudsher op de Reformatie of Nadere Reformatie om hun oorsprong en gedachtengoed te verklaren. Tegenwoordig kijken velen verder dan deze stromingen. Titels van auteurs als Keller, Lewis en Bonhoeffer doen het goed in christelijke boekhandels, hoewel zij in een andere traditie staan en in een postmoderne, geseculariseerde samenleving leefden.

Het is essentieel om deze auteurs te plaatsen in hun historische en maatschappelijke context, en hun werk te toetsen aan Gods Woord. De kern van het gereformeerd belijden, gebaseerd op Schrift en belijdenisgeschriften, vormt een kader waarbinnen variëteit en verschil in accent mogelijk is. Belijdenisgeschriften geven aan wat de kernen uit de Bijbelse boodschap zijn.

Moderne christelijke auteurs: accenten en overeenkomsten

Veel jongeren uit de gereformeerde gezindte lezen breder dan voorheen. Moderne christelijke uitgaven sluiten beter aan bij de huidige generatie door toegankelijke taal, beelden en kaderteksten. De boodschap van zonde en genade staat bij deze auteurs minder centraal dan bij oudere schrijvers. In plaats daarvan wordt meer ingezoomd op de nieuwe identiteit die Christus schenkt en de mogelijkheid tot inzet voor de wereld.

Bij auteurs als Keller ligt de focus op de taak voor de samenleving, waarbij de betekenis van het kruis voornamelijk wordt gezien als bron van een nieuw leven. Hoewel de natuurlijke verlorenheid van de mens niet wordt ontkend, komt dit in zijn geschriften minder duidelijk naar voren.

Van auteurs als C.S. Lewis kan veel geleerd worden. Hij verdedigde de historiciteit van de Evangeliën op magistrale wijze en waarschuwde duidelijk voor dagelijkse verleidingen. Minder duidelijk is hij over het bloed van Christus als enig middel dat Gods toorn wegneemt. Als anglokatholiek anglicaan kende hij de sacramenten een te grote plaats toe.

Dietrich Bonhoeffer was een integer mens met piëtistische trekken, wat betreft de navolging van Christus. De toe-eigening van het heil speelde bij hem echter geen rol, en de reis naar de eeuwigheid had nauwelijks een plaats in zijn theologie. Auteurs als Keller, Lewis en Bonhoeffer bieden op wezenlijke punten niet dezelfde duidelijkheid als bijvoorbeeld Augustinus, de reformatoren en de oudvaders, met name wat betreft de betekenis van het kruis, het werk van de Heilige Geest en de notie van het vreemdelingschap.

Werken van Arthur Pink en D. Lloyd-Jones worden gewaardeerd om hun Bijbelgetrouwe en principiële schrijfstijl. Ook Nederlandse auteurs als dominee G.M. worden genoemd in dit verband.

Schrijvers die zich afzetten tegen het gereformeerde verleden

In de jaren '50 en daarna brachten schrijvers, afkomstig uit de Gereformeerde Kerken en die het geloof van hun vaderen achter zich hadden gelaten, hun kerkelijk verleden ter sprake in boeken en geschriften. Schrijvers als Jan Wolkers en Maarten 't Hart worden hierbij genoemd. Soms uitten zij wrok of maakten zij karikaturen van hun kerkelijk verleden, hoewel er altijd sprake was van een kern van waarheid.

Maarten 't Hart bracht bijvoorbeeld het leerstuk van de voorzienigheid ter sprake. Toen de kerkverlating binnen de Gereformeerde Kerken toenam, werd vanuit andere kerken van gereformeerde belijdenis wel eens aangevoerd dat er binnen de Gereformeerde Kerken een gebrek aan "bevinding" was en het geloof te rationeel was, waardoor men vatbaar was voor ontwikkelingen en kerkverlating.

Boeken die het kerkelijk verleden onderzoeken

Tegenwoordig verschijnen er ook boeken vanuit de kring van het bevindelijk gereformeerd milieu, waarin mensen hun kerkelijk verleden afschrijven. Jan Siebelink schreef in 'Het dorp aan de overkant' een boek zonder rancune. In een bundel met een tweegesprek tussen Siebelink en John Jansen van Galen komt de "paauweaanse" afkomst aan de orde, soms met heimwee.

Twee recente boeken belichten dit thema verder: 'De zoom van Zijn kleed' van Roeltje Langenberg en 'Het geloof der vaderen - De denkwereld van de bevindelijk gereformeerden' van Gertjan van Dijk.

'De zoom van Zijn kleed' van Roeltje Langenberg

Roeltje Langenberg, afkomstig uit de Oud Gereformeerde Gemeenten, studeerde aan De Driestar te Gouda en vervreemdde van haar achtergrond, waarin God werd voorgesteld als een "ongenaakbare Rechter". Ze ontworstelde zich aan de beklemming van dit milieu, maar niet zonder beschadigingen. De dood van haar moeder en de terugkeer van een jeugdvriendin naar de kerk brachten haar op zoek naar een "andere God, van liefde, nabijheid en geborgenheid". Het boek beschrijft hoe Langenberg, zittend bij het sterfbed van haar moeder, twee vloeken uitspreekt en zich dronken drinkt in de nacht waarin haar moeder stierf.

'Het geloof der vaderen' van Gertjan van Dijk

Gertjan van Dijk, afkomstig uit de Gereformeerde Gemeenten in Kampen, beschrijft in dit boek de denkwereld van de bevindelijk gereformeerden. Het boek is gebaseerd op kennisname van geschriften en periodieken uit de betreffende kringen, aangevuld met interviews. Van Dijk beschrijft de kern van de geloofsbeleving als de vraag of men door God wordt uitverkoren voor het heil, en hoe God een einde maakt aan de onzekerheid door een "persoonlijke en diepe religieuze beleving". Dit verklaart de moeilijke relatie met de gewone wereld.

Van Dijk richt zich op de "rechterflank" van de bevindelijk gereformeerden, waar men "geen blad voor de mond neemt". Hij maakt gebruik van publicaties uit onder andere Terdege, Reformatorisch Dagblad, De Wachter Sions, Het Gekrookte Riet, Bewaar het Pand, de Gezinsgids en De Saambinder. De interviews, waarvan fragmenten letterlijk zijn opgenomen, geven een herkenbaar beeld van het geestelijk milieu.

Het boek is opgedeeld in vier delen: De leer, De kerk, De wereld en de wet. Van Dijk beschrijft hoe het vinden van een weg door het "doolhof" van meningen en gedachten niet eenvoudig was, omdat men het zelden eens was. Het boek is diep tragisch, met iemand die door haar achtergrond zwaar beschadigd is en vertwijfeld tast naar een andere God. Mensen met soortgelijke beschadigingen kunnen dit boek beter niet lezen.

Het tweede boek, ondanks goede elementen, wordt met een zucht terzijde gelegd. Als het een eerlijke weergave is van de "rechterflank", is het soms droef gesteld. Niet alles wat bevindelijk gereformeerd is, is gereformeerd. De vraag is of het altijd beter is inzake beleefd geloof. Elementen van het ultragereformeerde zijn breed in het volk genesteld. Authentiek gereformeerde noties over leer en leven komen aan bod, soms ook waarheidselementen uit de Reformatie. De vraag is echter of het totale klimaat bijbels en reformatorisch is.

De schrijver constateert dat in deze boeken Christus nauwelijks wordt genoemd, laat staan dat Hij centraal staat in een levend geloof. 'Geloof in Christus' wordt slechts sporadisch genoemd. De notie van de verkiezing komt soms aan de orde als een dogmatisch excuus, als louter voorbeschikking, of als een "doem van het leven". Het gaat dan niet meer om de verkiezing als troost, maar om de angstige vraag of men wel uitverkoren is.

In deze boeken komen de doemwaardigheid van de mens, de ernst van het leven, het komende gericht, de functie van de wet, de ernst van de zonde, de noodzaak van wedergeboorte en bekering aan de orde. Echter, wanneer deze zaken geïsoleerd worden behandeld, buiten de kennis van Christus, komt het leven onder een druk te staan waarin zekerheid en blijdschap des geloofs ontbreken. Vaak gaat het om regels, gewoonten en oordelen over de echtheid van andermans geloofsuitingen, zonder dat geloofsperspectief voor het eigen leven uitstraalt. De wet als leefregel der dankbaarheid ontbreekt vaak.

De vraag rijst hoe er gepreekt wordt. Het bloed der zielen zal van de dienaren des Woords geëist worden. Is de volle raad Gods, in Christus, gepreekt? Jonge dienaren van het woord, afkomstig uit deze kringen, moeten de zekerheid van het geloof in Christus preken, eenvoudigweg omdat de Schrift en de belijdenis van de kerk dit voorschrijven.

Verder lezen: Boeken die tot nadenken stemmen

Diverse boeken bieden een kritische kijk op religie en het geloof, en dagen de lezer uit om na te denken over bestaande overtuigingen.

• Maarten 't Hart presenteert in zijn columns op humoristische wijze de inconsequenties van Bijbelse verhalen en figuren. Gelovigen die de Bijbel letterlijk nemen, ervaren dit vaak als spottend, terwijl twijfelaars en geloofsverlaters herkenning en bevestiging vinden.
• 'The God Virus' van Darrel W. Ray onderzoekt de psychologische impact van religie, zoals schuld en seksuele onderdrukking. Ray stelt dat religie cultuur en levens "infecteert" en ons slaafs en beschaamd houdt.
• Richard Dawkins' werk wordt aangeprezen als een noodzakelijk tegenwicht voor geloofsstelligheid. Zijn boeken, hoewel controversieel, bieden argumenten voor atheïsten en kunnen confronterend zijn voor gelovigen.
• 'The Evolution of the Bible' van Bart D. Ehrman toont aan dat belangrijke dogma's gebaseerd zijn op foutieve overleveringen van de oudst bekende Bijbelversies. Dit grondige en toegankelijke boek is een aanrader voor iedereen die twijfels heeft over de Bijbel.
• Rabbi Jonathan Sacks leest in zijn wereldwijde standaardwerk de Genesisverhalen door een groothoeklens, met verbanden naar de Tora, filosofie, wereldgeschiedenis en het persoonlijke leven. Het is een helder, toegankelijk en inspirerend boek.
• Tomáš Halík slaat een brug tussen geloof en scepsis, en tussen christelijke zingeving en atheïstische levensoriëntatie.
• Jacques Ellul's 'Staan in de wereld van nu', oorspronkelijk uit 1948, blijft indrukwekkend actueel in zijn beschouwing van de taak van christenen in een wereld die wordt beheerst door leiders die het stuur kwijt zijn, de media en technologie.
• 'Calvijn verzameld' onder redactie van Herman Selderhuis biedt een selectie uit het werk van Johannes Calvijn, die een enorme invloed heeft gehad op de Nederlandse kerk en cultuur.
• Augustinus' 'Belijdenissen' geldt als een meesterwerk van de westerse bekentenisliteratuur en neemt een unieke plaats in de geschiedenis van de christelijke theologie en het Europese denken in.
• Blaise Pascal's 'Gedachten' verwoordt met grote hartstocht het probleem van de verhouding tussen de nieuwe wetenschap en het christelijk geloof.
• C.S. Lewis legt in 'Onversneden christendom' helder en warm uit wat het betekent om christen te zijn, en focust op de kern van het geloof.
• In 'Het probleem van het lijden' stelt C.S. Lewis de vraag waarom God lijden toestaat, en biedt hij een helder en vertroostend perspectief.
• In zijn klassieker 'Brieven uit de hel' waarschuwt C.S. Lewis voor de tactieken van de duivel.
• Dietrich Bonhoeffer betoogt in 'Navolging' dat de navolging van Christus bevrijding betekent van alle menselijke instellingen en geboden.

Het is van belang om deze boeken te plaatsen in de tijd en omstandigheden waarin ze geschreven zijn, en ze te toetsen aan Gods Woord. De Bijbel blijft de stem van God, en de erfenis van onze geestelijke voorvaderen dient als gids.

tags: #schrijvers #die #zich #tegen #het #gereformeerde