Het moderamen, een term die niet dagelijks voorkomt, speelt een cruciale rol binnen de protestantse kerk. Het vertegenwoordigt de leiding van een kerkelijke bestuursraad op lokaal, regionaal of landelijk niveau.
Oorsprong en Betekenis
Het woord 'moderamen' is afkomstig uit het Latijn en betekent letterlijk 'stuur' of 'roer'. Van daaruit is de betekenis uitgebreid naar 'leiding' of 'bestuur'.
Kerkelijke Vergaderingen en het Moderamen
De kerkelijke bestuursraden worden aangeduid als kerkelijke vergaderingen. Deze vergaderingen vinden plaats op verschillende niveaus:
- Lokaal niveau: de kerkenraad.
- Regionaal niveau: de classis en daarboven de particuliere of provinciale synodes.
- Landelijk niveau: de synode.
Deze vergaderingen worden geleid door het moderamen. Binnen het moderamen zijn doorgaans een preses (voorzitter), een scriba (secretaris) en eventueel een assessor (bijzitter of helper) vertegenwoordigd. Deze structuur was reeds vastgelegd door de Synode van Emden in 1571.
Samenstelling van het Moderamen
Een moderamen bestaat doorgaans uit drie tot vier personen. De samenstelling kan variëren, maar omvat vaak een predikant, een ouderling, een diaken en eventueel een ouderling-kerkrentmeester.
Taken van het Moderamen
De voornaamste taken van het moderamen omvatten:
- Het voorbereiden, samenroepen en leiden van de kerkelijke vergaderingen.
- De uitvoering van de besluiten van die vergaderingen, voor zover daarvoor geen andere functionarissen zijn aangewezen.
- Het afdoen van zaken van formele en administratieve aard.
- Het behandelen van zaken die geen uitstel gedogen.
De Verhouding tussen Kerk en Overheid in de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK)
In het tijdschrift NTKR: Tijdschrift voor Recht en Religie (2023, afl. 1) verscheen een artikel van Ton Meijers over de Heilige Stoel als volkenrechtelijke rechtspersoon. Dit perspectief is uniek voor het katholieke kerkrecht. Een gerelateerd onderwerp, vanuit het perspectief van de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK), is de relatie tussen kerk en overheid.
Hereniging en Nieuwe Kerkorde
In mei 2023 ontstond het kerkverband Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK) door de hereniging van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKV) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (oude NGK). Na een breuk in 1967, ontstond deze hereniging na jaren van toenadering en samenwerking, mede ingegeven door schuldbelijdenis in 2018.
Hoewel de hereniging voortvarend tot stand kwam, waren niet alle lokale kerken en leden het eens met het nieuwe kerkverband. Dit leidde tot de totstandkoming van een nieuwe kerkorde (KO NGK 2023).
Verschillen in Kerkordelijke Bepalingen
De KO NGK 2023 bevat een aangepaste bepaling over de verhouding tussen kerk en overheid, vergeleken met de kerkorde van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (KO GKv 2014-2022). In het Akkoord van Kerkelijk Samenleven (AKS) van de oude NGK kwam een vergelijkbare bepaling niet voor.
De Kerkorde van de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (2014-2022)
De KO GKv 2014-2022 erkende de overheid als 'in dienst van God' en stelde dat kerk en overheid een goede relatie onderhouden door overleg en correspondentie, met respect voor elkaars positie en de scheiding van kerk en staat. De GKv achtten het hun plicht de overheid te wijzen op haar taak de openbare eredienst en godsdienstvrijheid te beschermen. Artikel A5.4 KO GKv 2014-2022 ging verder door te stellen dat kerken de overheid moesten aanspreken indien de naam van God ernstig openbaar werd aangetast. Dit impliceerde een visie op coöperatie tussen kerk en overheid.
Het Akkoord van Kerkelijk Samenleven (AKS) van de Nederlands Gereformeerde Kerken
Het AKS bevatte geen specifieke bepaling over de relatie tussen kerk en overheid. De enige verwijzing was negatief van aard, verwijzend naar historische vervolging en overheidsbemoeienis met de afgescheiden gemeenten in de negentiende eeuw. Het AKS was primair een intern kerkordelijk document.
De Kerkorde van de NGK 2023
De KO NGK 2023 wijkt af van de KO GKv 2014-2022. Er is geen aparte slotbepaling over de relatie tussen kerk en overheid opgenomen. De artikelen A1-A3 van de KO NGK 2023 komen overeen met de strekking van A1-A3 van de KO GKv 2014-2022. Het ontbreken van de woorden 'en naleving' in artikel A3 KO NGK 2023 ten opzichte van de KO GKv 2014-2022 reflecteert een cultuurverschil en een minder formele benadering van de kerkorde door de Nederlands-gereformeerden. Zij zagen de kerkorde eerder als een 'wet' en gaven de voorkeur aan een minder strakke band met kerkordelijke regels.
Er is binnen het vrijgemaakt-gereformeerde verband ook een groeiende roep om meer vrijheid en een minder formele kerkorde. De nadruk ligt op een kerkverband dat niet als een keurslijf voelt, maar als een geschenk.
De KO NGK 2023 benadrukt dat de kerkorde niet vrijblijvend is, maar wel dat de naleving ervan niet afdwingbaar is. De enige sanctie is het verbreken van de relatie. Een goede kerkorde wordt gezien als een middel om machtsmisbruik tegen te gaan, rechtszekerheid te bieden aan gemeenteleden en duidelijkheid te verschaffen aan externe partijen, zoals de overheid.
01 mei 2023 - Dinand Krol over de eenwording van twee Gereformeerde Kerken (NGK + GKV)
De Kerkenraad en haar Bestuur
De kerkenraad, bestaande uit predikant(en), ouderlingen (inclusief ouderlingen-kerkrentmeester) en diakenen, vormt het bestuur van een gemeente. De kerkenraad is eindverantwoordelijk voor het beleid en het leven en werken binnen de gemeente. De taken omvatten de zorg voor de dienst van Woord en sacramenten, leidinggeven aan de opbouw van de gemeente, missionaire, diaconale en pastorale arbeid, en geestelijke vorming.
De kerkenraad is tevens eindverantwoordelijk voor de vermogensrechtelijke aangelegenheden, inclusief de diaconie, en voor taken die betrekking hebben op de omgeving van de gemeente, zoals het bevorderen van de vitaliteit en het in stand houden van formatieplaatsen.
Het Moderamen binnen de Kerkenraad
Binnen de kerkenraad wordt een moderamen gekozen als dagelijks bestuur. Dit moderamen bereidt de vergaderingen voor, handelt lopende zaken af en bestaat doorgaans uit:
- Een van de predikanten (meestal bij toerbeurt).
- De voorzitter en secretaris van de kerkenraad.
- Voorzitters van de colleges van diakenen en kerkrentmeesters.
- Een jeugdouderling.
Het moderamen heeft de taak het voorbereiden, samenroepen en leiden van de kerkenraadsvergaderingen, en de uitvoering van besluiten waarvoor geen anderen zijn aangewezen.
De Rol van de Consulent
Elke gemeente heeft een consulent, een door de classis aangewezen naburige predikant, die de gemeente 'raad' geeft. De taken van de consulent kunnen variëren:
- Leiding en raad geven aan de kerkenraad, indien nodig.
- Raadpleging door de kerkenraad in belangrijke aangelegenheden.
- Bijwonen van kerkenraadsvergaderingen op uitnodiging.
- Verantwoording van werkzaamheden aan de classis.
De consulent wordt doorgaans aangewezen wanneer een kerk vacant is. In de Nederlandse Gereformeerde Kerken (GKN) is de rol van de consulent in vacante gemeenten vooral gericht op het bijstaan van de kerkenraad, met name bij het beroepingswerk. De kerkenraad behoudt echter de volledige verantwoordelijkheid en beslissingsbevoegdheid.
In gemeenten met een predikantsvacature vervult de consulent een rol die deels die van de predikant benadert, met name in pastorale zaken en het bijwonen van vergaderingen. In de Ned. Herv. Kerk (NHK) kan de consulent zelfs de functie van predikant overnemen en heeft hij een adviserende stem in het moderamen. In principe kan de kerkenraad zonder zijn aanwezigheid geen besluiten nemen.
Hoewel de consulent primair wordt ingezet bij vacatures, kunnen ook niet-vacante gemeenten gebruikmaken van de consulent in geval van ziekte of langdurige afwezigheid van de plaatselijke predikant. De kerkenraad is hierbij echter niet verplicht de consulent te raadplegen.
