Dit artikel, gebaseerd op het postuum verschenen werk "Op het scherp van de snede" van prof. dr. A. A. van Ruler, onderzoekt de spanning tussen het ultragereformeerde en het vrijzinnige denken binnen de theologie. De publicatie bundelt een invloedrijk artikel van Van Ruler, oorspronkelijk verschenen in Wapenveld, en een reeks reacties daarop uit de kring van de Gereformeerde Bond in de Nederlands Hervormde Kerk, gepubliceerd in De Waarheidsvriend.
Wie was Prof. dr. A. A. van Ruler?
Prof. dr. A. A. van Ruler wordt gekarakteriseerd als een gereformeerd theoloog met een scherpe en brede visie. Hij was een man die zijn overtuigingen belichaamde en deze op boeiende wijze wist over te brengen in zijn prediking, colleges, lezingen, artikelen en boeken. Zijn opvolger aan de Rijksuniversiteit Utrecht beschreef hem als een "groot man uit de geschiedenis van Kerk en theologie".
Het definiëren van Van Ruler is een complexe opgave. Drs. P. F. Th. Aalders vergelijkt de poging om zijn theoretische denkwereld te schetsen met het scheppen van de zee in een kinderkuiltje. Aalders identificeert de tweepoligheid in Van Rulers denken als een sleutelformule, met polen als Rijk en predestinatie, Christus en de Geest, Kerk en staat, en gebruikt hiervoor het beeld van een ellips met twee brandpunten.
Dr. Velema typeerde Van Ruler als een denker vanuit het eschaton (het einde der tijden), en hij werd vaak aangeduid als theocraat. Deze typeringen onderstrepen de brede reikwijdte van zijn denken, die de kerk, theologie, politiek en cultuur omvatte.
Van Ruler schreef ook over onderwijs, waaronder:
- Kerstening van het voorbereidend en middelbaar onderwijs
- De christelijke school en de wetenschap
- De idee der humaniteit in de opvoeding
- Opvoeding in schoolverband naar de emotionele zijde
- Onderwijs in reformatorische zin
- De school, het evangelie en de cultuur
Van Rulers Kritiek op het Ultragereformeerde Denken
Het centrale deel van het boek is Van Rulers artikel "Ultragereformeerd en vrijzinnig", waarin hij de "ketterijen" binnen het ultragereformeerde denken blootlegt. Hij analyseert kritisch waarin, naar zijn mening, de ultragereformeerden zijn afgeweken van het gereformeerde, calvinistische spoor, hoewel zijn wezensverbondenheid met deze kring duidelijk blijkt.
Enkele door Van Ruler aangewezen ontsporingen zijn:
- Verachting van het historische heil in de historische Christus ten gunste van de innerlijke Christus.
- Vervanging van de vertroostende waarheid der dubbele predestinatie door de predestinatie-idee als logisch systeem.
- Het "natuurlijk" beschouwen van zonde en zondestaat, zonder deze als schuld te erkennen.
- De toestand van twijfel als normaal beschouwen, met voorbijzien van de reformatorische notie der geloofszekerheid.
- Annexering van het werk van de Heilige Geest voor het binnenste van de individuele mens.
- Avondmaalsmijding, gecombineerd met gemakkelijk gebruik van het doopsacrament of het zich laten verkiezen tot ouderling.
- Pal staan voor "de waarheid" en de confessie, maar met "belijdenis" onwedergeboren te zijn.
- Verabsolutering van eigen inzichten.
- Onderwaardering van het natuurlijke ten opzichte van het geestelijke.
- Weinig aandacht voor het ethische.
- Geen of weinig zicht op de plaats en taak van de Kerk in deze wereld.
Van Ruler noemt de specifieke groep die hij op het oog heeft niet concreet, maar zijn analyse lijkt te doelen op stromingen binnen de Hervormde Kerk, Christelijke Gereformeerde Kerken, Gereformeerde Gemeenten en Oud-Gereformeerde Gemeenten. Hij stelt zelfs dat "in het gehele gereformeerde protestantisme in Nederland ultra-orthodoxe tendensen aanwezig zijn" en dat de Nederlandse volksziel doortrokken is van "de ultra-gereformeerde vraagstellingen". Aan het slot erkent hij zelf ook gesneden te hebben in "eigen vlees".
Reacties en Interpretaties van Van Rulers Artikel
Het artikel van Van Ruler kreeg brede aandacht, ook van buiten de ultragereformeerde kring. De Kamper hoogleraar Rothuizen reageerde hierop, wat kon leiden tot versterking van een vertekend beeld. Gelukkig kwam er ook respons uit meer geestverwante hoek, met name in de vorm van een artikelenserie van Drs. A. Vergunst in De Saambinder en diverse artikelen in De Waarheidsvriend.
De in het boek gebundelde artikelen van Ir. J. van der Graaf, Prof. Dr. C. Graafland, G. Boer, L. Kievit, A. van Brummelen en H. G. Abma tonen enerzijds instemming en anderzijds afwijzing van Van Rulers analyse, maar altijd vanuit een gedeelde verbondenheid met en begrip van de ultra-orthodoxie.
Kernpunten uit de Reacties:
- Ir. J. van der Graaf beschouwt Van Rulers artikel als een "geestelijk testament" en merkt op dat Van Ruler de vrijzinnigheid minder serieus neemt dan de ultra-orthodoxie. Hij wijst ook op de "tyrannie van de geestelijke mens" en het belang van conventikels.
- Ds. G. Boer behandelt de "naturalisering van de zonde" en benadrukt de rol van de Catechismus als correctie op eenzijdigheden. Hij stelt dat de verkiezing geen zelfstandigheid is, maar God Zelf.
- Ds. L. Kievit focust op "Christusprediking" en "de verkiezing Gods", en merkt op dat vijandschap vaker ontbrandt bij de prediking van Christus dan bij het lezen van de wet. Hij benadrukt dat geloof en beleving onlosmakelijk verbonden zijn.
- Ds. A. van Brummelen bespreekt de "toepassing van het heil" en waarschuwt voor de verzoeking om het Evangelie in algemene waarheden op te lossen.
- Dr. C. Graafland kritiseert Van Rulers visie op de verhouding tussen het natuurlijke en geestelijke. Hij acht het onjuist dat de zonde de schepping zo heeft aangetast dat verlossing slechts een noodmaatregel is. Graafland benadrukt dat de schepping Gods schepping is gebleven, ook na de val.
- Ds. Abma onderzoekt de problematiek van het kwade en stelt dat het kwade niet identiek is met stof.
De Betekenis van Van Rulers Werk
"De Gereformeerde Gezindte kan niet dan tot haar eigen schade de geestelijke erfenis van Van Ruler onbenut laten," luidt een stelling bij het proefschrift van J. Poortman. Wie Van Ruler leest, ontdekt een denker met veel te leren voor een gereformeerd zicht op diverse terreinen, waaronder het onderwijs. De vraag of onderwijsgevenden op een voluit reformatorische wijze denken, of juist ultragereformeerd, blijft relevant.
Van Rulers artikel wordt beschreven als helder en toegankelijk. Hoewel men geen "Van Ruleriaan" hoeft te worden, is het werk waardevol voor een legitiem bijbels geloven en denken.
Verdere Context: "In conflict met de cultuur" en Bram van de Beek
Het proefschrift "In conflict met de cultuur" van 1992 wordt nog steeds beschouwd als een standaardwerk over de geschiedenis van de splitsingsprocessen in het "rechterflank" van gereformeerd Nederland, met een focus op de Gereformeerde Gemeenten en de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). Dit werk analyseert de geestelijke klimaat van de bevindelijk gereformeerden, een analyse die fundamenteel is sinds Van Rulers artikel "Ultra-gereformeerd en vrijzinnig".
De theoloog dr. A. Van de Beek, bekend om zijn publicaties die de protestantse zintuigen op scherp zetten, wordt ook genoemd in relatie tot de discussie over orthodoxie. Zijn werk "Spreken over God" volgt een barthiaanse structuur, beginnend met Christus als hart van het evangelie en de theologie. Hij benadrukt de rol van Israël, de Joodse identiteit van Jezus, de kerk als eschatologische gemeenschap en de schepping. Van de Beek bekritiseert de rationaliteit die de kerk is binnengedrongen en stelt dat God zich in Christus aan ons heeft bekendgemaakt, niet via godsbewijzen.
Orthodoxie: Een Gevestigde Term met Diverse Interpretaties
De discussie rondom het artikel van Van Ruler en de daaraan gerelateerde publicaties brengt ook de betekenis van het woord orthodoxie ter sprake. In de media wordt "orthodox" soms negatief gebruikt, synoniem aan "reformatorisch" en geassocieerd met gesloten gemeenschappen, een harde houding en uitsluiting.
De auteur van dit artikel hanteert een bredere definitie van orthodoxie, namelijk het geloven in de klassieke geloofsvoorstellingen van de kerk, zoals verwoord in de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel. Dit staat tegenover heterodoxen en vrijzinnigen, die de klassieke geloofswaarheden afwijzen of zich vrij voelen deze zelf te bepalen.
Er wordt opgemerkt dat de aanduiding "orthodox" voor de uiterste rechterflank van de gereformeerde gezindte mogelijk ongepast is, omdat bepaalde ideeën en leerstukken niet uit de brede christelijke orthodoxe traditie stammen. Van Rulers analyse uit 1971, waarin hij de ketterijen van de ultragereformeerden als ernstiger beschouwde dan die van de vrijzinnigen, onderstreept deze nuance. Hij wijst met name op het centraal stellen van menselijke beleving en het rationaliseren van de uitverkiezingsleer als afwijkingen van de orthodoxie.
Reis naar de Orthodoxie 🎙️ | Logos | Episode 1
Kritiek op Geloof en Macht
Filosoof Hans Achterhuis wordt aangehaald in zijn boek "Geloof in geweld", waarin hij geloof ziet als aanjager van politieke verdeeldheid en geweld. Hij interpreteert de figuur van Jezus als iemand die een wending naar geweld tegen de Romeinen nam. De auteur van dit artikel bekritiseert deze interpretatie en stelt dat "macht bij mensen heel makkelijk kan ontsporen en kan leiden tot geweld", onafhankelijk van geloof.
Gerrit Achterberg en de Orthodox-Protestantse Opvattingen
De poëzie van Gerrit Achterberg wordt geanalyseerd in het licht van de orthodox-protestantse opvattingen, zoals die in de gereformeerde kerken en rechtzinnige richtingen van de Hervormde Kerk werden onderwezen. Achterbergs werk vertoont een verschuiving van een subjectieve, bevindelijke benadering naar een meer christocentrische visie, met een centrale rol voor het verbond.
Er worden drie verschilpunten geschetst tussen de Gereformeerde Bond, waarvan Achterberg lid was, en de bredere orthodox-protestantse leer:
- De Gereformeerde Bond hanteert een bevindelijke prediking en een bevindelijk ervaren van het werk van de Heilige Geest.
- De verhouding tussen wet en evangelie wordt temporeel gemaakt, waarbij de wet eerst moet verdoemen alvorens Christus kan vrijmaken.
- De syllogismus practicus is verworden tot een syllogismus mysticus, waarbij praktisch christendom plaatsmaakt voor gelovig overdenken en ondervinden in de eigen ziel.
Achterbergs poëzie weerspiegelt de strijd om de wederoprichting van het beeld Gods in de mens, een kernidee binnen het christendom.
De Ultragereformeerde Positie: Kritische Analyse
Prof. dr. A. A. van Ruler stelde dat de "ketterijen" van de ultragereformeerden, die zich verschuilen achter vroomheid en zuivere orthodoxie, veel ernstiger zijn dan die van het modernisme. Hij beschuldigde de ultragereformeerden van gnostiek en ernstige ketterij, omdat zij het heil niet buiten zichzelf in Christus zoeken, maar in zichzelf.
Specifieke Kritiekpunten op de Ultragereformeerde Positie:
- Dubbele predestinatie: De nadruk op de dubbele predestinatie wordt gezien als een logisch systeem dat het Evangelie en het heil voor alle mensen dreigt te overschaduwen.
- Ellendekennis: Er wordt veel nadruk gelegd op de menselijke zondigheid, maar er is weinig ruimte voor verlossing, dankbaarheid en praktische toepassing van het geloof.
- Gevoel boven rede: De absolute prioriteit van het gevoel wordt bekritiseerd, wat leidt tot twijfel en wanhoop over de eigen verkiezing.
- Rol van de Heilige Geest: De Heilige Geest wordt te veel beperkt tot het innerlijke van de mens, terwijl zijn werk ook zichtbaar is in de bediening van het Woord en de verkondiging.
- Sacramenten: De sacramenten, met name het avondmaal, worden gemeden of gedevalueerd, wat leidt tot een schizofrene situatie binnen de kerk.
- Confessioneel rigide: De onwrikbare vasthoudendheid aan de belijdenis van de vaderen, zonder ruimte voor nuance of aanpassing, wordt bekritiseerd als "barbaars conservatisme".
- Verabsolutering van waarheden: Dit leidt tot versplintering, sektarisme en onderlinge strijd binnen de gereformeerde gemeenschap.
- Geestelijke mensen als dictators: Een kleine groep "geestelijke mensen" wordt beschuldigd van tirannie, het stellen van hun eigen bekeringsweg als model en het onaantastbaar zijn.
- Scheiding van natuurlijk en geestelijk leven: De band tussen het natuurlijke en geestelijke leven is doorgesneden, wat leidt tot weinig interesse in ethiek en het natuurlijke leven.
- Vermijding van de geschiedenis: De ultragereformeerden trekken zich terug uit de geschiedenis en de maatschappij, waardoor ze hun taak in de wereld verwaarlozen.
- Verstarring van de heiliging: De dynamiek van het leven in de worstelingen van de heiliging is vervangen door "lijdelijk afwachten".
De auteur benadrukt dat deze kritiek voortkomt uit liefde voor de ultragereformeerde individuen en de waarheid, met als doel een correctie aan te brengen op ketterse lijnen binnen het geestelijke leven.
tags: #ultra #gereformeerd #en #vrijzinnig