Het gereformeerd protestantisme kent een rijke geschiedenis van theologische ontwikkeling en kerkelijke scheuringen. Binnen deze traditie zijn er verschillende stromingen ontstaan, elk met hun eigen accenten en interpretaties van de geloofsleer. Twee van deze stromingen zijn de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN), die in 2023 opgingen in de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK), en de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv).
De Ontstaansgeschiedenis van de Vrijmaking
De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) ontstonden in 1944 door een afsplitsing van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Deze scheuring, de Vrijmaking, werd grotendeels ingegeven door theologische meningsverschillen en de wijze waarop synodebesluiten werden gehanteerd.
Klaas Schilder en de Aanleiding tot de Scheuring
Een centrale figuur in dit proces was hoogleraar Klaas Schilder (1890-1952). Schilder had kritiek op bepaalde leerstellingen van Abraham Kuyper, met name met betrekking tot de interpretatie van de doop en het verbond. De directe aanleiding voor de scheuring was het bindend verklaren van uitspraken van de Synode Sneek-Utrecht (1942), wat volgens Schilder en zijn aanhangers in strijd was met artikel 31 van de Dordtse Kerkorde. Dit artikel bood de mogelijkheid tot beroep tegen synodebesluiten.
Vanwege zijn verzet tegen de synodale besluiten werd Schilder geschorst en later afgezet als hoogleraar en emeritus predikant. Op 11 augustus 1944 vond de grote Vrijmakingsvergadering plaats in Den Haag, waar de Acte van Vrijmaking en Wederkeer werd voorgelezen en ondertekend door predikanten en kerkenraden die de synodebesluiten niet als "vast en bondig" erkenden.
Naamgeving en Identiteit
De afgescheiden kerken zagen zichzelf als de wettige voortzetting van de Gereformeerde Kerken in Nederland en behielden deze naam. Ter onderscheiding voegden zij "(onderhoudende artikel 31 DKO)" aan hun naam toe, wat leidde tot de benaming "artikel 31-ers". De term 'vrijgemaakt' is ontleend aan de Acte van vrijmaking.
Na de Vrijmaking werd er een nieuwe Theologische Hogeschool opgericht in Kampen, waar onder andere Greydanus en Schilder doceerden. In 1945 werden predikanten als P. Deddens, B. Holwerda en C. Veenhof benoemd tot docent.
Theologische en Praktische Verschillen
De GKv onderscheidden zich van de "gewone" Gereformeerde Kerken, die zich in de tweede helft van de 20e eeuw meer liberaal ontwikkelden en uiteindelijk opgingen in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De GKv wilden vasthouden aan de gereformeerde belijdenisgeschriften, maar met een eigentijdse vertaling naar de huidige tijd.
Kritiek op "Valse Mystiek" en Bevindelijkheid
De vrijgemaakten stonden pal voor de gereformeerde belijdenis, maar uitten kritiek op de bevindelijk-gereformeerden. Zij verweten hen "valse mystiek" en een "gebrek aan het rechte zicht op Gods verbond". Ds. D. van Dijk was een uitgesproken tegenstander van de kenmerkenprediking of onderscheidenlijke (separerende) prediking, die hij zag als een erfenis van de Afscheiding van 1834. Volgens hem riep deze 'piëtistische prediking' op tot zelfonderzoek en leidde tot twijfel over het heil, terwijl de vastheid juist in Gods verbond en beloften ligt.
De bevindelijk-gereformeerden verweerden zich en verweten de vrijgemaakten "verbondsmethodisme". Zij stelden dat het kind van het verbond door de doop niet automatisch betekent dat alle beloften van God daadwerkelijk zijn toegepast.
De Rol van Artikel 31 en Kerkelijke Eenheid
Klaas Schilder hechtte veel belang aan artikel 28 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis, dat gaat over de kerk. Hij vond dat verschillende gereformeerde gezindten op grond van Johannes 17 (het gebed van Jezus om eenheid) samen zouden moeten gaan, mits dit paste binnen de Drie Formulieren van Enigheid. Persoonlijke voorkeuren en sfeerverschillen achtte hij van ondergeschikt belang.
Schilder waarschuwde voor de in zijn ogen valse tegenstelling tussen de kerk in de hemel en de kerk op aarde. Hij benadrukte dat de kerk het lichaam van Christus is en alles omvat: hemel en aarde, levenden en doden, en toekomstige generaties. Hij pleitte voor eenheid binnen het lichaam van Christus.
Veranderingen en Ontwikkelingen in de GKv
Na de afsplitsing in 1944 isoleerden de vrijgemaakten zich aanvankelijk van andere gereformeerde kerken. Dit leidde tot de oprichting van diverse eigen organisaties, waaronder een politieke partij (het Gereformeerd Politiek Verbond - GPV), een krant (het Nederlands Dagblad) en scholen. Dit vormde een eigen vrijgemaakte zuil.
Organisaties en Media
Het Nederlands Dagblad, opgericht in 1944 als Reformatie Stemmen, werd de spreekbuis van de kerk. Later verscheen het onder de titels De vrije kerk en Gereformeerd gezinsblad, alvorens in 1959 een dagblad te worden onder de naam Nederlands Dagblad.
Er ontstonden tussen de 100 en 150 scholen met een gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, waaronder basisscholen, speciale scholen en scholen voor voortgezet onderwijs. Ook studentenverenigingen met een dergelijke signatuur werden opgericht, verenigd in de VGS-Nederland. Vanaf 1968 was er een Gereformeerde Omroepvereniging (GOV).
Internationale Verbanden
In het buitenland ontstond de "Vrye Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika", opgericht door Nederlandse emigranten. Op Nieuw-Guinea ontstonden door zendingsactiviteiten verschillende zendingskerken, die samenwerkten als Gereja-Gereja Reformasi di Indonesia Papua.
Kerkscheuringen en Fusies
Geleidelijk aan tekende zich een richtingenstrijd af binnen de GKv, tussen een strikt-dogmatische stroming en een meer vrijere stroming. Dit leidde in 1967 tot een kerkscheuring, waarbij de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) ontstonden.
In de laatste decennia van de twintigste eeuw versoepelde de GKv hun beleid ten aanzien van de "zuil". De synode van Heemse sprak in 1985 uit dat reformatorisch werk buiten de eigen kerk ook waardevol kon zijn.
Samenwerking en Fusie
Vanaf de jaren 1990 kwamen er samenwerkingsgemeenten met de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK). Op sommige plaatsen leidde dit tot fusies van kerkgemeenten.
In de eerste decennia van de 21e eeuw werd de GKv gekenmerkt door meer verscheidenheid en een progressieve richting, mede onder invloed van de evangelische beweging. Dit uitte zich in ruimere theologische opvattingen over onderwerpen als de vrouw in het ambt, schepping door evolutie en acceptatie van homoseksuele relaties. In juni 2017 besloot de synode van Meppel dat de ambten predikant, ouderling en diaken voor vrouwen opengesteld werden.
Dit besluit opende de weg naar fusiebesprekingen met de Nederlands Gereformeerde Kerken. De keerzijde was dat de GKv in 2017 werd geschorst en in oktober 2022 definitief werd geroyeerd als lid van het International Conference of Reformed Churches (ICRC). Verschillende buitenlandse zusterkerken namen afstand.
Fusie tot Nederlandse Gereformeerde Kerken
Op 1 mei 2023 fuseerden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerken tot een nieuw kerkverband: de Nederlandse Gereformeerde Kerken. De kerken te Urk en Capelle aan den IJssel gingen niet mee in deze fusie en bestaan voort als de enige twee Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.
Vergelijking met andere Gereformeerde Stromingen
De term "gereformeerd" verwijst naar een kerkgenootschap in de lijn van de Reformatie van de 16e eeuw, met als doel terugkeer naar Gods Woord. Door de geschiedenis heen zijn er diverse afscheidingen en breuken ontstaan.
De Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK)
De Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK), ontstaan uit de Doleantie, verschillen van de GKv in bredere theologische opvattingen, met name door de aanwezigheid van een bevindelijke stroming binnen de CGK. De toe-eigening van het heil en de visie op het verbond worden ook als onderscheidende factoren genoemd.
De Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is ontstaan uit de fusie van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Lutherse Kerk. De PKN kent een breder spectrum aan theologische opvattingen, van orthodox tot liberaal.
Actuele Ontwikkelingen en Ledenstatistieken
Per 1 oktober 2009 telden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt 277 gemeenten met 124.260 leden. Sindsdien is er sprake van een jaarlijkse daling van het ledenaantal.
De progressieve richting binnen de GKv, met ruimere opvattingen over onder andere de vrouw in het ambt en homoseksualiteit, heeft geleid tot spanningen en uittredingen. Een deel van de leden die zich niet konden verenigen met de ontwikkelingen, bleef buiten de fusie of sloot zich aan bij andere kerkverbanden.
De "Kerngroep bezinning GKv actief" werd opgericht om leden toerusting en leiding te bieden in deze periode van verandering.
Waarom geloofden vrijgemaakten ooit dat ze de 'ware kerk' waren?
tags: #verschil #gereformeerd #en #vrijgemaakt