Het Ontstaan en de Ontwikkeling van het Protestantisme

Het protestantisme is een van de drie grote stromingen binnen het christendom, naast het rooms-katholicisme en de oosters-orthodoxe kerken. De stroming kwam in de zestiende eeuw voort uit kritiek op praktijken en leerstellingen van de middeleeuwse Katholieke Kerk. In het begin van die eeuw leidde dit tot diverse pogingen om de kerk daadwerkelijk te hervormen: de Reformatie.

Officieel begint het allemaal in 1517 in Duitsland met de Reformatie: Maarten Luther uit in 95 stellingen kritiek op de kerk. Hij is zeker niet de eerste die zich uitspreekt tegen de koers van de kerk. Luther wil aanvankelijk, net als zij, de kerk van binnenuit hervormen.

De Middeleeuwse Context van Hervormingsbewegingen

De Reformatie kwam niet zomaar uit de lucht vallen in de 16e eeuw. Er waren al vanaf de 12e eeuw, met een piek in de 14e en de 15e eeuw, bewegingen en kloosterorders ontstaan die de kerk van binnenuit wilden hervormen. De hoofdoorzaak van de Reformatie (en de pre-reformatorische bewegingen) was de hoeveelheid misstanden in de Rooms-Katholieke Kerk, die al eeuwenlang bestonden.

Zo had de geestelijkheid te veel macht en rijkdom en waren de geestelijken erg corrupt. Ze buitten de kerkgangers uit via de aflatenhandel, wat inhield dat mensen hun zonden zogenaamd met een aflaat konden afkopen. Ook verdeelden de geestelijken de baantjes onder elkaar, dit wordt simonie genoemd. Velen hadden ook een seksuele relatie, wat tegen het celibaat inging.

De moderne devotie, een beweging die haar oorsprong vindt in de 14e eeuw, wordt door sommigen gezien als een voedingsbodem voor het protestantisme. De broeders en zusters van het gemene leven, die voortkwamen uit deze beweging, legden de nadruk op een Christo-centrische spiritualiteit en het navolgen van Christus' leven. Hoewel zij aanvankelijk de wereld wilden veroveren voor God, trok de beweging zich later meer terug uit de maatschappij, wat leidde tot een verarming van hun spiritualiteit.

Net als de moderne devotie, was ook het christelijk humanisme, met figuren als Erasmus, een intellectuele stroming die kritische vragen stelde bij de bestaande kerkelijke structuren. Hoewel er geen direct causaal verband is tussen het christelijk humanisme en het protestantisme, deelden beide bewegingen een kritische houding ten opzichte van de misstanden in de kerk en een nadruk op de studie van oorspronkelijke teksten, waaronder de Bijbel.

De periode voor de Reformatie werd gekenmerkt door een breed streven naar hervorming binnen de kerk. Dit streven uitte zich in kloosterhervormingen, de discussies op concilies en het blootleggen van fouten in de kerk en bij geestelijken door diverse schrijvers. Alom stonden schrijvers op die de fouten in de kerk en in priesters en gelovigen blootleggen. Er was groot verschil in trant en toon: agressief sarcasme, vinnige vechtlust, frivole vermaaktheid om schandalen naast verontwaardiging en diepe smart, medelijden met de geërgerde kleinen. Onstuimigen willen een omkeer forceren door hun heilig geweld, maar bezitters van het geloof, dat niet haasten doet, trachten stap voor stap de opwaartse weg te gaan.

De Kern van de Reformatie: Luther en de 95 Stellingen

Als officieel begin van de Reformatie wordt vaak het jaar 1517 genomen, toen Maarten Luther in oktober zijn 95 stellingen publiceerde. We hebben geen bewijs voor de mythe dat hij ze ook daadwerkelijk op de kerkdeur timmerde, maar ze werden in dat jaar in ieder geval openbaar gemaakt. Luther werd hierdoor een kernfiguur van de Reformatie, net als de hervormer en humanist Calvijn.

De uitvinding van de boekdrukkunst door Johannes Gutenberg was ook erg belangrijk. De ideeën van hervormers verspreidden zich hierdoor snel door Europa.

De Grote Pest in Europa in de 14e eeuw oefende ook invloed uit op het ontstaan van de Reformatie. De pest leidde tot kritiek op de kerk, omdat de geestelijken de ziekte niet konden stoppen en zij net zo snel ziek werden als de ‘gewone mensen’. De gelovigen vonden het ook niet kunnen dat de kerkleiders op de vlucht sloegen, in plaats van de slachtoffers te helpen.

De Reformatie wordt vaak gekoppeld aan het humanisme, een nieuwe stroming in die tijd. Het humanisme leidde tot een nieuwe focus op het bestuderen van verschillende klassieke teksten. Humanisten als Erasmus lazen de originele vertaling van de Bijbel en kwamen erachter dat er vertaalfouten waren gemaakt en dat bepaalde katholieke praktijken, zoals het aflaatsysteem, niet in de Bijbel terug te vinden waren. Daarnaast legde het humanisme een focus op het individu, wat centraal begon te staan. Dit was in tegenstelling tot de Rooms-Katholieke Kerk, waar alles op hiërarchie en het collectief gebaseerd was. De protestanten vonden dat er een meer rechtstreekse relatie moest zijn tussen het individu en God: de mensen moesten zelf aan God om vergeving vragen, in plaats van te biechten aan de priester.

Verschillende Stromingen en Opvattingen

Hoewel de protestanten eensgezind zijn in de kritiek op de katholieke kerk, waren er direct heel verschillende opvattingen over hoe een nieuwe, protestantse kerk moest worden vormgegeven. De stromingen binnen het protestantisme worden vaak vernoemd naar een specifieke kerkhervormer, zoals lutheranen, calvinisten, mennonieten en zwinglianen.

Luther en Calvijn deelden veel punten van kritiek op de Rooms-Katholieke kerk. Ze vonden allebei dat de Bijbel het uitgangspunt van het geloof moest zijn en dat de kerk er praktijken op nahield die botsten met wat er in de Bijbel stond. Voorbeelden hiervan waren onder andere de heiligenverering, het aflaatsysteem en de biecht. Toch hadden Luther en Calvijn ook grote meningsverschillen, bijvoorbeeld over hoe het kerksbestuur georganiseerd moest worden. Zodoende ontstonden twee verschillende stromingen, het calvinisme en het lutheranisme, die de bekendste zijn binnen de Reformatie.

De kernprincipes van het protestantisme worden vaak samengevat in de vijf sola's: sola scriptura (het Woord alleen), sola fide (alleen door geloof), sola gratia (alleen door genade), solus Christus (alleen Christus) en soli Deo gloria (alleen God de eer). Deze principes benadrukken de centrale rol van de Bijbel, het geloof en Gods genade in de relatie tussen God en de mens, en keren zich tegen de nadruk op traditie, werken en menselijke bemiddeling die in de katholieke kerk werd gelegd.

De Bijbel wordt in de volkstaal uitgegeven. In plaats van passief te luisteren naar het gezang van geestelijken, zingen protestantse kerkgangers zelf. In de katholieke kerk staan de Bijbel en de traditie centraal, protestanten leggen de nadruk op sola scriptura - het Woord alleen. Er zijn zeven katholieke sacramenten: eucharistie, vormsel, priesterwijding, ziekenzalving, biecht, huwelijk en doop. Protestanten behouden alleen de doop en het avondmaal, een andere invulling van de eucharistie.

De katholieke kerk kent een sterke hiërarchie. De paus geldt als hoogste geestelijke gezag (op aarde), kardinalen, bisschoppen en priesters vallen daaronder. Luther wilde het oorspronkelijke organisatiemodel van de kerk grotendeels in stand houden. Hij verwachtte dat Christus snel zou terugkomen naar de aarde, een reorganisatie was dan niet nodig in zijn ogen. Calvijn wilde juist dat kerkelijke gemeenten veel eigen gezag kregen. De synode in Emden volgt deze lijn. Een gekozen kerkenraad krijgt voortaan de leiding over een plaatselijke gemeente.

De plek waar protestanten samenkomen, is daardoor sober ingericht. De rijk aangeklede mis wordt opgedragen in het Latijn, in de Nederduits Gereformeerde Kerk klinkt de eigen taal. Er is geen vast ‘programma’ zoals bij de mis, de nadruk ligt op preek en samenzang.

De Naam 'Protestant'

De term 'protestant' ontstond tijdens de Tweede Rijksdag in Spiers in april 1529. Op deze Rijksdag werd besloten dat de Duitse vorsten géén geloofsvrijheid hadden en het katholieke geloof moesten aanhangen. Dit besluit ging in tegen een eerder besluit van de Eerste Rijksdag van Spiers in 1526, die de vorsten vrijheid van religie had gegeven. Tegen het besluit om het protestantisme en de Hervorming een halt toe te roepen, kwamen vijf lutherse Duitse vorsten en enkele Duitse steden in verzet en tekenden protest aan. Dit document wordt wel aangemerkt als het ‘Geboortemoment van het protestantisme’, terwijl de betrokken lutherse vorsten en steden aangeduid werden als Protestanten. Het Duitse woord ‘protestant’ is weer afgeleid van het Latijnse begrip protestans: hij die protesteert, actie voert of getuigt.

Het begrip protestant is sinds ongeveer de jaren 1540 in de Nederlandse taal bekend, maar werd aanvankelijk - tot het begin van de achttiende eeuw - niet veel gebruikt. In 1688 steekt stadhouder Willem III met een vloot over naar Engeland en verdrijft de r.k. vorst Jacobus II. De strijdleus was: “Voor de protestantse religie en de vrijheden van Engeland”. Onder invloed van vertaalde Engelse vlugschriften kwam het begrip ‘protestanten’ vanwege de achttiende eeuw mee in zwang in de Nederlandse taal. In Nederland kwam het woord protestant(s) veel voor in uit het Engels vertaalde vlugschriften. Het wordt omstreeks 1700 algemeen gebruikt. Na 1712 in kennisgevingen (plakkaten) van de Gereformeerde (Hervormde) Kerk.

De Gevolgen van de Reformatie

De Reformatie leidde tot de splitsing van de kerk: het protestantisme werd een officieel christelijk geloof, naast het katholicisme. Hierdoor nam de macht en de invloed van de Rooms-Katholieke kerk ook af. Dit ging niet zonder slag of stoot: de Reformatie had ook veel godsdienstoorlogen tot gevolg.

Een van de godsdienstoorlogen in Europa was de Tachtigjarige Oorlog in de Nederlanden. Nadat die in 1568 was uitgebroken ontstond er al snel een tweedeling: in het noorden streed men voor het protestantse geloof en het afzetten van de Spaanse koning, terwijl men in het zuiden de koning en het katholieke geloof trouw bleef. Het gevolg was dat de Nederlanden uiteenvielen. Het noordelijke deel, uiteindelijk de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, wees het calvinisme aan als staatsgodsdienst.

De Reformatie bereikte alle hoeken van het Heilige Roomse Rijk, waar Karel V keizer van was geworden. Vooral hier, in het Duitse rijk, kreeg het protestantisme vaste voet aan de grond. Er volgden veel godsdienstconflicten tussen de protestantse Duitse rijksvorsten en de katholieke Keizer, zoals de Schmalkaldische Oorlog (1546-1547). Uiteindelijk vond Karel V dat er godsdienstvrede moest komen. In 1555 werd daarom de Vrede van Augsburg gesloten, die draaide om de leus 'cuius regio, eius religio' (wie het gebied beheerst, beheerst ook de godsdienst). Dit betekende dat iedere vorst voortaan zelf mocht bepalen welk geloof leidend zou zijn in zijn gebied. Alle burgers moesten daaraan gehoorzamen: er was dus geen individuele godsdienstvrijheid.

De katholieke reactie op de protestantse Reformatie wordt ook wel de contrareformatie genoemd. Deze stroming streefde ernaar om de katholieke kerk van binnenuit te hervormen. Dit was noodzakelijk door de vele misstanden die bestonden binnen de kerk. Door de corruptie van de geestelijken en sommige kerkelijke praktijken was er reputatieschade opgelopen. De Contrareformatie wilde tegemoetkomen aan enkele belangrijke kritiekpunten van het protestantisme op de misbruiken in de katholieke kerk. De Contrareformatie was vooral succesvol in het huidige Spanje, Frankrijk, Noord-Italië, het zuiden van Duitsland, Oostenrijk, Polen en Tsjechië. In die gebieden heroverden de katholieken terrein op de protestanten en/of zorgde de Contrareformatie ervoor dat het protestantisme nauwelijks aanhangers kreeg.

Kerken en bevolkingen in een groot deel van Noord-Europa keerden zich de 50 jaar daarna af van de paus en het katholieke geloof. Maar niet iedereen stond achter Luthers versie van het ware christelijke geloof, want hij was pas de eerste van een reeks hervormers die elk de Bijbel op hun eigen wijze uitlegden. Zo kwamen er naast lutheranen calvinisten, wederdopers en allerlei andere protestantse stromingen.

In Engeland raakte koning Hendrik VIII in onmin met de paus en begon zijn eigen protestantse kerk, de anglicaanse kerk.

Verschillen tussen Protestantisme en Katholicisme

Ondanks grote interne verschillen hadden de protestanten hun afkeer van het katholicisme gemeen. Ze waren het niet eens met de visie dat de kerk God vertegenwoordigt en tussen God en de gewone gelovige staat. Volgens de protestanten staat elk mens rechtstreeks in contact met God.

Binnen de meeste stromingen in het protestantisme berust alle gezag bij de Bijbel (sola scriptura). Binnen de rooms-katholieke kerkstructuur bestaat een hiërarchie met priesters, bisschoppen en de paus (episcopale structuur). Binnen het katholicisme kent men een Maria- en heiligenverering. Als afgeleide hiervan verschilt ook het uiterlijk van de kerkgebouwen: rooms-katholieke kerken zijn versierd met beelden van heiligen, afbeeldingen van Bijbelse patronen en veel andere versiering (lekenboeken), veel protestantse kerken kennen geen beelden.

Het protestantisme gelooft dat iemands zonden vergeven worden door het geloof in Jezus Christus (sola fide). De Rooms-Katholieke Kerk leert, in tegenstelling tot wat men vaak denkt, dat iemands zonden enkel vergeven worden door het offer van Jezus Christus aan het kruis. Binnen het protestantisme wordt gesproken over het heilig Avondmaal, binnen de Rooms-Katholieke Kerk over de Eucharistie. Opvattingen binnen het protestantisme over het heilig avondmaal variëren per stroming. Algemeen wordt binnen het protestantisme Jezus' lijden voor de zonden herdacht.

Bij een aantal protestantse kerkgenootschappen worden vrouwen toegelaten tot het ambt en kunnen ze dominee of priester worden (de term verschilt per stroming). Protestanten vieren de dienst altijd in de landstaal, terwijl de katholieken dat pas na de Tweede Vaticaans Concilie ook gingen doen.

Het protestantisme bestaat zelf weer uit een groot aantal verschillende substromingen. In tegenstelling tot in de Rooms-Katholieke Kerk is er geen centraal gezag dat de leer van de protestantse kerkgenootschappen bepaalt. Dit heeft in het verleden geleid tot een groot aantal afscheidingen op landelijk en internationaal niveau.

tags: #wanneer #ontstond #de #protestantisme