De Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) bevinden zich in een diepe crisis, gekenmerkt door onhoudbare verdeeldheid en mislukte pogingen tot oplossing. Diverse gebeurtenissen, waaronder de controverses rond vrouwelijke ambtsdragers en de interpretatie van de kerkorde, hebben geleid tot een conflict dat dreigt uit te monden in een kerkscheuring.
Achtergrond van de Verdeeldheid
De huidige impasse binnen de CGK is mede ontstaan door het besluit van de generale synode om geen ruimte te bieden aan vrouwelijke ambtsdragers, terwijl samenwerkingsgemeenten dit wel hebben gedaan. Dit leidt tot grote zorg bij CGK-leden die de bestaande besluiten willen handhaven. De initiatiefnemers van een groep kerken rond Rijnsburg benadrukken dat hun voorgestelde route feitelijk zou neerkomen op afscheiding, wat ook eerder werd betoogd door deputaten kerkorde en kerkrecht.
Deputaten vertegenwoordiging, een viertal ambtsdragers dat samen met de kerkenraad van de CGK te Hoogeveen een nieuwe synode voorbereidt, hebben hierover een duidelijke brief gestuurd aan alle 181 kerkenraden. In deze brief wordt gesteld dat kerken die deelnemen aan het initiatief van Rijnsburg, zich buiten het verband van de CGK bewegen. Dit wordt onderbouwd met verwijzingen naar revisieverzoeken die zijn ingediend tegen cruciale besluiten van de vorige synode, waaronder het besluit om de verantwoordelijkheid voor de toekomst van het kerkverband terug te leggen bij de plaatselijke kerken.
De kerken rond Rijnsburg beroepen zich juist op dit besluit en plannen een algemene vergadering op 21 maart om te trachten "tot een hernieuwd kerkelijk samenleven te komen" op basis van Schrift, belijdenis, kerkorde en eerder genomen synodale besluiten. Ook wordt een aanzet gegeven tot een voorlopige classisindeling. Echter, deputaten vertegenwoordiging stellen dat dit kerkrechtelijk niet kan, mede omdat de ingediende revisieverzoeken een opschortende werking hebben op genomen besluiten.
De Rol van Revisieverzoeken en de Generale Synode
Deputaten vertegenwoordiging wijzen op de revisieverzoeken die zijn ingediend tegen vrijwel alle cruciale besluiten van de vorige synode. Deze revisieverzoeken, die op de synode van Hoogeveen behandeld zullen worden, hebben een opschortende werking voor de genomen besluiten. Dit betekent dat de beslissingen van de vorige synode nog niet definitief zijn totdat ze op de nieuwe synode zijn behandeld.
Verder verwachten deputaten vertegenwoordiging dat de volgende generale synode vervroegd bijeengeroepen zal kunnen worden, mogelijk nog in het najaar van 2026. Zij roepen alle kerken op zich met een wettige lastbrief te laten afvaardigen naar de classes. Ambtsdragers uit kerkenraden die zich verbinden aan de door Rijnsburg voorgenomen herinrichting van het kerkelijke leven, kunnen niet worden afgevaardigd naar meerdere vergaderingen.
Volgens deputaten is het voor een blijvende samenwerking van belang dat Rijnsburg zelf duidelijk maakt welke status het verband van de kerken heeft die zich verbinden aan de besluiten van de algemene vergadering van 21 maart. Uiteindelijk beslist de generale synode, en zij alleen, over eventuele vormen van samenwerking tussen Hoogeveen en Rijnsburg.
Kritiek op de Koers en de Gevolgen
De schrijvers van de brief, ds. J.G. Schenau, ds. J. Oosterbroek, ds. J. Nutma en ouderling A.S. Bil, onderstrepen de ernst van het afwijken van synodebesluiten. Zij refereren hiermee aan de tientallen gemeenten die, tegen synodebesluiten in, vrouwen in de ambten van ouderling en diaken hebben bevestigd of dit voornemens zijn. Dit afwijken wordt beschouwd als strijdig met artikel 31 van de kerkorde, de instemming van ambtsdragers met het verbindingsformulier en kerkelijke vermaningen.
De initiatiefnemers van de kerken rond Rijnsburg reageren kritisch en roepen plaatselijke CGK's op zich niet door de brief van deputaten te laten leiden. Zij stellen dat de brief blijk geeft van het onvoldoende verdisconteren of ontkennen van de huidige situatie, die door sommigen al in 2019 als "een kerkverband in ontbinding" werd omschreven. Zij vinden de stelling dat hun optreden tot een afscheiding leidt, een onjuiste voorstelling. De algemene vergadering op 21 maart wordt niet gezien als een afscheiding, maar als een samenkomst van kerken die "christelijk gereformeerd willen blijven".
De vertegenwoordigers van de Rijnsburg-groep benadrukken dat zij vanaf najaar 2025 pogingen hebben ondernomen om in gesprek te komen met deputaten. Hoewel er in januari een goed gesprek plaatsvond en er voor de week erna een nieuw gesprek gepland staat, blijft de spanning bestaan. De kerken rond Rijnsburg willen geen verwarring, maar een einde aan de kerkelijke strijd.
Historische Context en Toekomstperspectief
De oprichting van de CGK dateert uit 1892 en het kerkgenootschap telt 181 plaatselijke kerken. De huidige crisis wordt door sommigen gezien als de eerste scheuring sinds 1892. Kenners spreken wel degelijk van een kerkscheuring, die dwars door gezinnen heen kan lopen.
Historisch gezien stond de CGK bekend als een zeer saamhorig kerkgenootschap met een vriendelijke cultuur, waar andere gereformeerde denominaties met bewondering naar keken. Deze cultuurverandering wordt mede toegeschreven aan de instroom van zij-instromers vanuit andere kerkgenootschappen. De diversiteit binnen het kerkverband is al decennia lang groot, wat zich uit in spiritualiteit, vormgeving van de eredienst en onderliggende theologisch-inhoudelijke overtuigingen.
De kwestie van "vrouw en ambt" wordt gezien als een symptoom van een diepere breuklijn, die ook raakt aan de visie op homoseksuele relaties, schepping en evolutie, de zondag, en de leer van de hel. De kerkorde wordt hierbij een struikelblok. De kerken die nu opteren voor de vrouw in het ambt, tegen synodebesluiten in, hebben volgens sommigen iets op hun geweten. De hoop wordt uitgesproken dat de eenheid in plaatselijke kerken bewaard mag blijven, maar de toekomst van het kerkverband blijft onzeker.
De situatie wordt door sommigen vergeleken met de Afscheiding van 1834, waarbij men "weder keerde tot de gronden der vaderen", oftewel het fundament van Schrift en belijdenis. Er is een dringende oproep om terug te keren naar de eerbiedige en gehoorzame luister naar de Schriften. Wat de betrokkenen rest, is het biddend verwachten van het herstel van de kerk van Christus op aarde, door Gods Geest en genade, in de weg van verootmoediging en belijdenis van schuld.