Bisschoppen van over de hele wereld komen bijeen in het Vaticaan voor een speciale bijeenkomst die gericht is op het aanpakken van seksueel misbruik binnen de Katholieke Kerk. Paus Franciscus heeft de intentie om dit probleem definitief aan te pakken, maar in veel landen, waaronder Italië, heerst nog steeds een aanzienlijke schaamte en terughoudendheid om dit onderwerp te bespreken.
Persoonlijke Getuigenissen en de Gevolgen van Misbruik
Francesco Zanardi, afkomstig uit de Noord-Italiaanse stad Savona, deelt een aangrijpend verhaal over zijn ervaringen. Begin jaren 80 werd hij vier jaar lang seksueel misbruikt door een priester. Hij beschrijft de traumatische gebeurtenissen, waarbij hij elke weekend met vier andere jongens bij de priester in de tent moest slapen, en de angst die hiermee gepaard ging. De impact van dit misbruik op Zanardi's leven was enorm; tot zijn dertigste worstelde hij met depressies en drugsverslavingen. Pas na intensieve therapie durfde hij zijn verhaal te delen, en nu spreekt hij in het Vaticaan met bisschoppen over zijn ervaringen.
Zijn verhaal is echter nog lang niet vanzelfsprekend in Italië. Journalist Emiliano Fittipaldi onderzocht jarenlang pedofiele priesters en constateert een systeem van "omerta", waarbij publieke opinie en schaamte een open bespreking belemmeren. Hoewel er zogenaamd 300 priesters bekend staan om kindermisbruik, is dit waarschijnlijk slechts het topje van de ijsberg.
Nederland als Voorbeeld in de Aanpak van Misbruik
In Nederland werd in 2010 de omvang van seksueel misbruik binnen de Katholieke Kerk breed bekend. De Commissie Deetman, ingesteld om dit te onderzoeken, ontving 1800 meldingen en concludeerde dat duizenden kinderen tussen de jaren '40 en '80 ernstig seksueel misbruikt zijn. De aanpak en uitkomsten van dit onderzoek zijn door Deetman aan de paus gepresenteerd.
Volgens Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit Tilburg, heeft Nederland een voortrekkersrol in het afhandelen van seksueel misbruik in de kerk. De Nederlandse bisschoppen hebben bestuurlijke besluiten genomen, er is onafhankelijk onderzoek gedaan door Deetman, en er is gekeken naar compensatie voor slachtoffers. In veel andere landen ontbreekt een dergelijke commissie nog, en de Verenigde Naties heeft Italië aangeraden er ook één in te stellen.
Animatiefilm - Hoge verwachtingen
Kritiek op de Paus en de Noodzaak van Verandering
Voorafgaand aan de bijeenkomst in het Vaticaan is er in Italië al veel kritiek op de paus. Journalist Emiliano Fittipaldi benadrukt dat de onderzoeken heimelijk worden gehouden en dat iedereen die erover durft te praten, ontslag riskeert. Hij stelt dat het van cruciaal belang is of de paus de moed heeft om veranderingen door te voeren, zoals het verplichten van het melden van misbruik. Anders zou het opnieuw een gemiste kans zijn.
Op het symposium zullen bisschoppen spreken met slachtoffers en psychologen over de ernst van het misbruik. Echter, Italiaanse media melden dat de top haastig en slecht voorbereid is, waardoor de vraag blijft of er daadwerkelijk iets bereikt zal worden.
Het Systematische Falen van de Kerk
Francesco Zanardi heeft zelf actie ondernomen tegen het zwijgen van de kerk. De priester die hem misbruikte, woont nog steeds in de buurt. Zanardi verwijt de kerk echter meer dan de priester zelf. De priester die hem misbruikte, was al eerder betrapt op kindermisbruik. Destijds werd hij slechts overgeplaatst naar een kerk vijftien kilometer verderop, waar hij zijn gang kon gaan. Zanardi benadrukt dat het ergste is dat "men wist het, maar deed niets".
Internationale Context: Frankrijk en de Omvang van het Misbruik
Een recent rapport van een Franse commissie, dat dinsdag gepubliceerd wordt, schat dat tussen de 2900 en 3200 van de 115.000 priesters en andere religieuze functionarissen binnen de Franse Katholieke Kerk sinds 1950 pedoseksueel waren. Commissievoorzitter Jean Marc Sauvé benadrukt dat dit een minimumschatting is, gebaseerd op archiefmateriaal en interviews. Het rapport, dat 2500 pagina's telt, zal 45 aanbevelingen bevatten.
De commissie, bestaande uit juristen, historici, sociologen en theologen, werkte 2,5 jaar aan het onderzoek. De instelling van de commissie volgde op de uitspraak van paus Franciscus dat bisschoppen persoonlijk aansprakelijk gesteld zouden worden voor het verdoezelen van misbruikzaken. Hij introduceerde een wet die kerkelijke medewerkers verplicht stelt misbruik te melden.
Verzwarende Sancties en Veranderende Perceptie
Dit jaar zijn ook de straffen van het Vaticaan voor seksueel misbruik aangescherpt. Seksueel misbruik wordt nu niet langer gezien als een schending van het celibaat, maar als een "misdrijf tegen de waardigheid van een persoon". Priesters die zich hieraan schuldig maken, kunnen uit hun ambt worden ontzet.
De Katholieke Kerk in Frankrijk en het Vaticaan hebben nog niet inhoudelijk gereageerd op de Franse bevindingen, maar wachten het volledige rapport af. In maart gaf de Franse kerk aan dat slachtoffers van misbruik financieel gecompenseerd zullen worden.
Historisch Perspectief op Seksueel Misbruik in de Kerk
Seksueel misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk kreeg sinds het einde van de twintigste eeuw veel aandacht in de media na talrijke onthullingen van misbruik van minderjarigen door priesters en andere religieuzen. Hoewel het misbruik zich voornamelijk afspeelde in de jaren vijftig tot tachtig, kwam het pas decennia later volledig naar buiten. Sommige gevallen kwamen voor de rechter, andere werden intern afgehandeld, toegedekt of afgekocht.
Hoewel er in het verleden al beschuldigingen van seksueel misbruik tegen priesters en katholieke ambtsdragers waren, werd de frequentie en het aantal van dergelijke wangedragingen onder de gehele geestelijkheid mogelijk overdreven in prenten en verhalen. In de 16e en 17e eeuw waren spotprenten over celibaatsbreuk en vrouwelijke bijzitten van priesters populair bij tegenstanders van de Katholieke Kerk. In Nederland was kindermisbruik door priesters al voor de Tweede Wereldoorlog een regelmatig voorkomend verschijnsel, met de moord op Marietje Kessels in 1900 als een van de meest spraakmakende zaken.
Tot in de jaren 1980 overheerste de gedachte dat beweringen rond seksueel misbruik in de Kerk geïsoleerde gevallen waren. Vanaf de jaren 1950 waren er publieke schandalen, maar deze bleven beperkt. Na het Tweede Vaticaans Concilie traden weliswaar priesters uit de geestelijke stand, maar dit betrof vaak priesters die trouwden of relaties met volwassenen aangingen.
Internationale Schandalen en Onderzoeken
Canada
Canada was een van de eerste landen waar misbruik binnen de Katholieke Kerk in de publiciteit kwam. In 1989 kwam misbruik in een weeshuis in Newfoundland in de media, gevolgd door een onderzoeksrapport in 1990. De Canadese bisschoppen gaven opdracht tot verder onderzoek, wat resulteerde in de rapporten From pain to hope (1992) en een vervolgrapport in 2005.
In 2021 kwam de vondst van meer dan duizend anonieme kindergraven aan het licht, die een pijnlijk aspect van de Canadese geschiedenis blootleggen: de gedwongen assimilatie van inheemse volkeren. De zogenoemde ‘residential schools’, waarvan 75% eigendom was van de katholieke kerk, huisvestten naar schatting 150.000 inheemse kinderen die van hun familie waren gescheiden. Ondervoeding, fysiek geweld en seksueel misbruik waren er niet uitzonderlijk. Volgens een onderzoekscommissie vonden 4.000 kinderen er de dood, en was de Canadese regering betrokken bij “culturele genocide”.
Verenigde Staten
In 1985 schreven Thomas Patrick Doyle, F. Ray Mouton jr. en pater Michaël Peterson een rapport over misbruiken door leden van de clerus, dat als een vroege waarschuwing door klokkenluiders wordt gezien. De eerste aangiften van pedofilie in de Amerikaanse Katholieke Kerk dateren van eind jaren tachtig.
De zaak van priester Gilbert Gauthe kreeg in 1985 veel aandacht. Prominente rechtszaken, zoals die van priester Edward Pipala in 1993, die veroordeeld werd voor het aanranden van jongens, volgden. Honderden andere slachtoffers braken de stilte, en de bisschoppenconferentie richtte in 1993 de Ad hoc committee on sexual abuse op.
In 2002 publiceerde The Boston Globe over misbruik in het aartsbisdom Boston, wat leidde tot grootschalig onderzoek. Een officieel rapport uit 2003 concludeerde dat 250 priesters meer dan 789 slachtoffers misbruikten, en dat de leiders van het bisdom dit meer dan 50 jaar accepteerden. Het John Jay-rapport uit 2004, in opdracht van de Amerikaanse bisschoppen, identificeerde 11.000 gevallen van misbruik, waarbij 5.000 geestelijken betrokken waren. Het percentage priesters dat zich hieraan schuldig maakte, varieerde tussen de 2,5% en 7%, met een gemiddelde van 4%. Het meeste misbruik vond plaats in de jaren zestig tot tachtig. Twaalf tot 19 bisschoppen werden van misbruik beschuldigd, en het probleem deed zich voor in meer dan 95 procent van de bisdommen.
In juli 2018 onthief paus Franciscus kardinaal Theodore Edgar McCarrick uit zijn functie wegens beschuldigingen van seksueel misbruik die al decennia bekend waren. Ondanks deze beschuldigingen was hij in 2000 tot kardinaal gecreëerd door paus Johannes Paulus II. In augustus 2018 beschuldigde de voormalige aartsbisschop Carlo Maria Viganò kerkelijke topfunctionarissen, waaronder paus Franciscus, ervan McCarrick te lang te hebben laten functioneren en door paus Benedictus opgelegde sancties af te zwakken.
Op 16 februari 2019 heeft paus Franciscus emeritus aartsbisschop van Washington D.C. William J. Levada op non-actief gesteld na beschuldigingen van misbruik.
In augustus 2018 publiceerde een Grand Jury in Pennsylvania een rapport van ruim 900 pagina's over grootschalig kindermisbruik door katholieke priesters in de staat. Volgens de Grand Jury gaat het om meer dan duizend slachtoffers, waarbij kerkleiders en het Vaticaan op de hoogte waren maar het misbruik tientallen jaren stilhielden.
Ierland
In 1994 weigerde de Ierse procureur-generaal priester Brendan Smyth wegens kindermisbruik uit te leveren aan Noord-Ierland. In het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw gaven 3.000 volwassenen in Ierland aan dat ze als kind seksueel misbruikt waren in katholieke instellingen, wat leidde tot een reeks gebeurtenissen.
Het Ferns-rapport (2005) over misbruik in het bisdom Ferns, het Ryan-rapport (2009) over misbruik in religieuze instellingen, en het Murphy Report (2009) over seksueel misbruik in het aartsbisdom Dublin brachten schokkende feiten aan het licht. De Ierse bisschoppen boden hun excuses aan voor hun onvoldoende ingrijpen. Paus Benedictus XVI riep de Ierse bisschoppen bijeen en sprak over de woede, het gevoel van verraad en de schaamte van de Ierse gelovigen. Hij benoemde apostolisch visitatoren om de reactie op misbruik in vier bisdommen na te gaan.
Een vierde onderzoeksrapport (2011) toonde aan dat het bisdom Cloyne ook na 1996 foutief bleef handelen in zaken van misbruik. De Ierse premier Enda Kenny leverde scherpe kritiek op het Vaticaan in een historische speech.
België
In 2008 werd pastoor Robert Borremans veroordeeld voor de verkrachting van een minderjarige jongen. De Belgische bisschop Roger Vangheluwe gaf in 2010 seksueel misbruik van een minderjarig neefje toe en nam ontslag. Het onderzoek tegen Vangheluwe werd afgesloten wegens verjaring, en hij werd door het Vaticaan opgelegd België te verlaten en therapie te volgen, wat door de publieke opinie als te licht werd beschouwd.
Begin 2011 nam pater Luc Versteylen ontslag uit een raad van bestuur naar aanleiding van drie klachten van seksueel misbruik van jongeren. Na het ontslag van bisschop Vangheluwe kwamen talrijke Belgische slachtoffers naar buiten. De Commissie Adriaenssens onderzocht de verhalen van 507 slachtoffers, maar het onderzoek werd vroegtijdig afgebroken. Het rapport stelde dat zich in alle religieuze ordes, congregaties en scholen in Vlaanderen misbruik heeft voorgedaan, voornamelijk vanaf de jaren '50 tot en met de jaren '80.
Een tweede Belgisch rapport (2011) onderzocht of de leiding van de Belgische Kerk strafrechtelijk aansprakelijk was voor schuldig verzuim. Huiszoekingen bij kardinaal Danneels en in het aartsbisschoppelijk paleis werden echter nietig verklaard. Later werden nieuwe huiszoekingen verricht en werden dossiers van vermeende daders in beslag genomen in alle Belgische bisdommen en de congregatie van de Broeders van Liefde.
Naar aanleiding van de documentaire Godvergeten, waarin slachtoffers van seksueel misbruik door Vlaamse priesters hun verhaal deden, laaide de discussie over misstanden binnen de Kerk opnieuw op. In 2023 schreef een recordaantal van 14.251 mensen zich uit uit het doopregister. Hoewel de cijfers in 2024 weer daalden, blijven ze hoger dan vóór 2021.
De Rol van Tienerjongens en de Organisatie SNAP
Tim Lennon (71) deelt zijn ervaringen als slachtoffer van misbruik door pater Coyle, die bekende vijftig jongens seksueel te hebben misbruikt, terwijl de kerk er niets aan deed. Lennon werd als 12-jarige jongen door pater Murphy meegenomen naar sportwedstrijden, de film of het park, met zijn ambtswoning als vaste afsluiting van de dagjes uit. Andere priesters waren op de hoogte.
Tientallen jaren zweeg Lennon over wat er gebeurde, tot hij verhalen van andere slachtoffers hoorde. Tegenwoordig leidt hij SNAP (Survivors Network of those Abused by Priests), een organisatie met ruim 25.000 leden wereldwijd die slachtoffers van kerkelijk misbruik samenbrengt en helpt. Lennon zal namens hen de hoogste leiders van het Vaticaan toespreken tijdens de bijeenkomst in Rome.
Verwachtingen en Eisen van Slachtoffers en Critici
Voor het eerst houdt de Katholieke Kerk een grote bijeenkomst over misbruik door priesters, met voorzitters van alle bisschoppenconferenties en slachtoffers van misbruik in Rome. Ondanks het hervormingsgezinde karakter van paus Franciscus' werk, wordt er nog weinig aan de misbruikkwestie gedaan. De toenemende kritiek op de paus onderstreept de harde maatregelen die critici verwachten, met de aansprakelijkheid van de kerkleiding als centraal thema.
De Amerikaanse priester Thomas Reese, aanwezig in Rome, wil dat bisschoppen misbruik van hun priesters niet binnen de kerk houden, maar direct doorspelen aan de politie en justitie. Hij eist "zero tolerance" voor bisschoppen die kinderen niet beschermen. Reese benadrukt het belang van het verzamelen van bewijs om geestelijken strafrechtelijk te veroordelen en pleit voor goede, onafhankelijke onderzoekers met volledige toegang tot alle dossiers en documenten, zoals in Pennsylvania.
Wat moet er veranderen volgens SNAP-leider Tim Lennon? "De paus kan vandaag al in actie komen. Hij kan zeggen: van elke beschuldiging van misbruik moet je aangifte doen bij de politie. Hij kan elke bisschop dwingen om volledig mee te werken met justitie." Lennon heeft echter weinig vertrouwen in constructieve oplossingen, omdat hij vreest dat één korte bijeenkomst niet voldoende is om de diepgewortelde problemen op te lossen. Zijn pessimisme wordt gevoed door zijn eigen ervaringen, waarbij geen van de priesters in zijn schooljaarboek, inclusief de man die hem verkrachtte, veroordeeld is, ondanks dat de bisschop op de hoogte was van de geschiedenis van misbruik van pater Murphy.