Oorsprong en vroege ontwikkeling
Aanvankelijk bestond de bevolking van Koog aan de Zaan uit boeren en vissers. Echter, tegen de tijd dat de Kogerkerk werd gebouwd, was de bevolking overwegend werkzaam in de handel en de industrie. Velen vonden werk in de molens, waarvan de eersten rond 1600 werden gebouwd, terwijl anderen een eigen ambacht uitoefenden. Deze toenemende 'industrialisatie' trok veel mensen naar de Zaanstreek, waarvan een groot deel 'gereformeerd' was.
Sinds de bouw van de kerk werd er naast de kerk begraven. Dit kerkhof werd kort na de uitbreiding van de kerk in 1825 eveneens vergroot. Veertien jaar later, in 1839, kwam het eigendom en beheer van het kerkhof in handen van de burgerlijke gemeente, wat een einde maakte aan ruim 150 jaar zelfstandig begraven door de kerk.
Uitbreidingen en aanpassingen van de kerk
Er vond nog een uitbreiding van de kerkelijke accommodatie plaats. Naast de kerk werd in 1850 een nieuwe 'kerkekamer' gebouwd, die tegenwoordig bekend staat als de Stolp. Dit gebouw was bedoeld als vergaderruimte en als leslokaal voor de catechisaties.
Toen de kerk in 1825 werd uitgebreid tot een kruiskerk, werd ook het interieur grondig aangepast. De kansel, die oorspronkelijk tegen de noordmuur stond, werd verplaatst naar de zuidwestelijke hoek. De overige hoeken werden voorzien van hoekbanken, en op de andere hoeken werden banken voor de ouderlingen en diakenen geplaatst. De vier zijbeuken die hierdoor ontstonden, kregen alle dezelfde banken. Wie het kon betalen, kon daar een plaatsje huren. Mensen die financieel minder draagkrachtig waren, moesten in het midden op een zelf meegebracht krukje plaatsnemen.
In de loop der eeuwen zijn er ook verschillende kleine aanpassingen aan het gebouw verricht. Zo kregen de glas-in-loodramen afbeeldingen van bijbelse taferelen of van molens. De twee grote ramen in de oostmuur werden vervangen door twee geheel gebrandschilderde ramen; dit laatste was een geschenk van de gemeente na de grote brand van 1920.
De brand van 1920 en de wederopbouw
De kerk zou nog steeds zijn oorspronkelijke toren hebben gehad, ware het niet dat op 2 mei 1920 de bliksem insloeg. Een enorme brand verwoestte de toren en een groot deel van het dak. Ook het orgel, destijds het derde, heeft veel te lijden gehad, maar het interieur bleef grotendeels intact.
De kerk werd vervolgens in twee jaar hersteld, waarbij ook een nieuwe toren werd geplaatst. Dit was niet de oorspronkelijke toren, die een wat stomp uiterlijk had, maar een hogere en spitsere toren. Het haantje, dat de brand had overleefd, siert tot op heden de spits. Op 19 februari 1922 is de kerk opnieuw ingewijd.
Verdere geschiedenis en maatschappelijke rol
In de 19e eeuw leefde in de Zaanstreek een opmerkelijk figuur: Wietse Veldhuis uit Koog aan de Zaan. Over hem werden veel verhalen verteld, vaak met een bovennatuurlijk tintje, getuigend van zijn bijzondere gaven.
De Hervormde kerk van Koog aan de Zaan werd gebouwd tussen 1685 en 1686. De bouw van een Hervormde kerk was destijds relatief laat voor de Zaanstreek, omdat de meerderheid van de bevolking van Koog Doopsgezind was. De weinige Hervormden uit Koog gingen in de omliggende plaatsen naar de kerk.
De kerk werd gebouwd als schuurkerk. Het interieur is in de 18e eeuw geschilderd, en dit schilderij toont een preekstoel aan de noordzijde met een dooptuin eromheen. In de 18e eeuw ontstond er een conflict over het tempo van het kerkgezang, wat leidde tot onenigheid tussen kerkgangers.
In 1795, met de oprichting van de Bataafse Republiek, kwamen er veranderingen die ook de Kogerkerk beïnvloedden. De kappen van de herenbanken werden afgezaagd, en er ontstonden spanningen rond onderhoud en het benoemen van nieuwe kerkmeesters.
Begin 19e eeuw nam het aantal Hervormden toe, wat leidde tot een uitbreiding van de kerk. Naar het model van andere kerken werd de schuurkerk verbouwd tot een kruiskerk. Tijdens deze verbouwing vond in 1831 (?) de watersnood plaats, waarbij vee in de nog niet voltooide kerk werd ondergebracht, zonder dat de kerk schade opliep.
In de 19e eeuw werd ook een Hervormd diakoniehuis opgericht, dat later bekend zou worden als De Kogge. Dit diende als weeshuis en later als bejaardenhuis.
Op 2 mei 1920 werd de kerk getroffen door bliksem, wat leidde tot een verwoestende brand van de toren en het dak. De schade was groot, maar de banken, de preekstoel en het doophek konden gerestaureerd worden. Na de brand werd de huidige achtkantige toren geplaatst. Een nieuwe klok die in de toren werd gehangen, ging tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren.
In de 19e eeuw kreeg de gemeente een vrijzinnig karakter. Dit leidde tot de vorming van een orthodoxe Hervormde Gemeente, de Kapelgemeente, die tot 1971 heeft bestaan. In dat jaar fuseerden de Kapelgemeente en de Hervormde gemeenten van Koog aan de Zaan en Zaandijk tot de Hervormde Gemeente van Koog aan de Zaan en Zaandijk, waarbij de Kogerkerk als kerkgebouw werd gekozen.
Een belangrijke restauratie vond plaats in de jaren 1920-1922, na de brand. De graven werden geruimd en het huidige tongewelf werd aangebracht. In de jaren 80 begon een nieuwe restauratie, waarbij zowel de buitenkant als het interieur werden aangepakt.
In 2007 werd het interieur gerestaureerd, waarbij de bankenblokken werden ingekort en verplaatst om ruimte te creëren voor een garderobe. Het meubilair werd hersteld en de vloer geëgaliseerd. Vanwege geldgebrek kon het middendeel niet verhoogd worden.
De omgeving van de kerk is in het kader van het pleinenplan opgeknapt, waardoor de kerk en toren nu verlicht zijn en de gebrandschilderde ramen goed zichtbaar zijn.
De Doopsgezinden in Koog aan de Zaan
In de periode 1580-1640 waren Koog en Zaandijk overwegend Doopsgezinde dorpen. Zij bouwden eerder dan de Gereformeerden hun eigen kerkgebouwen, de zogenaamde 'vermaanhuizen'. In Koog bouwden de Waterlandse Doopsgezinden in 1637 hun gebedshuis, en de Vlaamse Doopsgezinden in 1648. In 1680 fuseerden zij tot de Verenigde Doopsgezinde Gemeente van Koog en Zaandijk en namen een nieuw kerkgebouw in gebruik.
De Doopsgezinde Gemeente van Koog en Zaandijk kende een piek in ledenaantal in 1701. De opkomst van de Gereformeerden in de buurtschappen aan de Lagedijk leidde tot de behoefte aan eigen kerkgebouwen, aangezien zij hiervoor naar naburige dorpen moesten reizen.
De Gereformeerde Kerk van Koog-Zaandijk
De Gereformeerde Kerk te Koog-Zaandijk werd geïnstitueerd op 21 januari 1912. De gereformeerden uit Koog en Zaandijk behoorden oorspronkelijk tot de kerken in Zaandam en Wormerveer. Door de groei van het aantal leden ontstond de wens voor een eigen kerkgebouw.
Na de aankoop en verbouwing van een oude smederij aan het Guispad in Zaandijk, kon de kerkzaal op 12 april 1911 in gebruik genomen worden. De combinatie Koog-Zaandijk werd een 'tussenstation' tussen de moederkerken Zaandam en Wormerveer.
Uiteindelijk werd op 21 januari 1912 de zelfstandige Gereformeerde Kerk te Koog-Zaandijk geïnstitueerd. De gemeente telde aanvankelijk 177 zielen. Er werd een orgel aangeschaft en geplaatst, hoewel de installatie ervan, met een ladder voor de organist, bijzondere logistieke uitdagingen kende.
Door groeiende ledentallen en ruimtegebrek werd de kerk uitgebreid met een galerij. In 1915 werd een kerkbouwfonds opgericht, dat in 1922 ruim fl. 5.500 bevatte.
De eerste (hulp-)predikant van de Gereformeerde Kerk te Koog-Zaandijk was ds. Ymen P. de Jong. Na hem volgden ds. Boeijinga en ds. J.S. Post. Er waren plannen voor de bouw van een nieuwe, grotere kerk, maar uiteindelijk werd besloten het bestaande gebouw te verbouwen.
Recente ontwikkelingen
In 2001 kocht Eerenberg de kerk voor acht ton. In 2008 ontstonden er plannen om appartementen te bouwen in de voormalige kerk. Bouwbedrijf Witkamp uit Almere wilde achttien woningen realiseren.
In 2009 vroegen erfgoed behoud verenigingen aandacht voor de staat van het monumentale pand. Het Cuypersgenootschap diende een verzoek in om de kerk op de monumentenlijst te plaatsen, vanwege haar beeldbepalende karakter, architectuur en geschiedenis.
In 2016 startten de bouwwerkzaamheden voor de woningen in de kerk, waarbij woonunits voor jongvolwassenen met een Autisme Spectrum Stoornis werden aangebracht, met behoud van de beleving van de gehele kerk.