De Sint-Maartenskerk in Zaltbommel is een indrukwekkend middeleeuws monument dat meer dan 500 jaar geschiedenis herbergt. Dit gebouw dient al eeuwenlang als een centrale ontmoetingsplek voor diverse samenkomsten, van de meest persoonlijke momenten zoals huwelijken en afscheidsdiensten, tot publieke evenementen zoals beurzen en markten. De kerk biedt een unieke en sfeervolle locatie voor bijeenkomsten, museale bezoeken en concerten.
Architectuur en Historische Betekenis
De Sint-Maartenskerk behoort tot de best bewaarde voorbeelden van de Nederrijnse late gotiek, een bouwstijl die kenmerkend is voor de regio langs de Rijn. Het ontwerp wordt toegeschreven aan de in Zaltbommel geboren Gisbert Schairt. Zowel de kerk als de toren zijn grotendeels in de 15e eeuw gebouwd.
De Toren
De imposante toren, voltooid rond 1500, torent hoog boven de stad uit en is al van verre zichtbaar. Oorspronkelijk had de toren een circa 30 meter hoge gotische spits, wat de totale hoogte op ongeveer 100 meter bracht. Helaas heeft de toren door blikseminslagen in 1538, 1545 en 1546 aanzienlijke schade opgelopen. De oorspronkelijke spits werd vervangen door een kleinere spits in renaissancestijl, die echter in 1696 opnieuw door bliksem werd verwoest. Bij een restauratie begin 20e eeuw werd de onderbouw van een nieuwe spits verwijderd, waardoor de toren zijn huidige uiterlijk kreeg.
De Kerkzaal en Interieur
De Sint-Maartenskerk heeft een basilicale opbouw, wat betekent dat de middenbeuk hoger is dan de zijbeuken. Dit creëert een venstergang, een typisch kenmerk van de Nederrijnse gotiek. De buitenzijde is deels bekleed met tufsteen. Het koor is lager en eenvoudiger van uitvoering dan het schip.
Binnenin de kerk zijn middeleeuwse schilderingen zorgvuldig geconserveerd op muren, gewelven en pijlers. De meeste van de ruim 50 schilderingen zijn zeer verfijnd uitgevoerd en bieden unieke inzichten in de middeleeuwse kunst en iconografie. Opvallend zijn de scènes over de marteling van Sint-Christoffel en de legende van ‘de drie levende en de drie dode koningen’. De schilderingen zijn deels gerestaureerd met de tratteggio-methode, waarbij de ontbrekende delen zijn opgevuld met smalle kleurstreepjes, wat op afstand een egaal kleurvlak creëert.
De grote magistraatsbank, samengesteld rond 1595 uit het koorgestoelte uit 1420/1425, is een bijzonder meubelstuk. De oorspronkelijke koorbanken dienden als zitplaatsen voor de kanunniken van het kapittel dat van 1303 tot de Reformatie aan de kerk verbonden was. Het houtsnijwerk van de panelen aan de zijkanten behoort tot het oudste en fraaiste van zijn soort in Nederland.
Andere historische elementen in het interieur zijn de fraaie kansel uit 1679 met een later vergroot klankbord, het doophek en de banken voor de ouderlingen en diakenen uit het begin van de 17e eeuw. De stenen doopvont uit 1534, met nog herkenbare oud- en nieuwtestamentische afbeeldingen, bevindt zich nu in de Van Rossumkapel.
De Orgels van de Sint-Maartenskerk
De Sint-Maartenskerk is gezegend met twee bijzondere orgels: het hoofdorgel en een koororgel.
Het Wolfferts-Heijneman Orgel
Het imposante orgel van de Grote of Sint-Maartenskerk werd gebouwd door Andries Wolfferts uit Rotterdam in de jaren 1783-1786. Hij maakte daarbij gebruik van ouder pijpwerk uit 1723 van Matthijs Verhofstadt, die op zijn beurt weer pijpwerk van een voorganger had gebruikt. Tot op heden is een bourdon 8′ van mr. Peter Jansz de Swart uit het einde van de 16e eeuw op het hoofdwerk te vinden.
Door de eeuwen heen heeft het orgel diverse aanpassingen en restauraties ondergaan. In de 19e eeuw werd het onderhouden door verschillende orgelbouwers, waaronder A. Meere, C.F.A. Naber en J.F. Witte. Rond 1850 werd de gelijkzwevende temperatuur aangebracht. In 1905 vonden diverse aanpassingen plaats, waaronder een verhoging van de stemming. Na de Tweede Wereldoorlog, tijdens het herstel na demontage uit angst voor oorlogsschade, werden provisorische aanpassingen door J. de Koff gedaan, waarbij het pijpwerk werd ingekort, wat resulteerde in een hogere toonhoogte.
Een uitgebreid restauratierapport werd in 1978 opgesteld door orgeladviseur Klaas Bolt. Van 1982 tot 1986 voerde orgelbouwer Bas Blank uit Herwijnen een grondige restauratie uit. De belangrijkste werkzaamheden betroffen het herstel van de oorspronkelijke toonhoogte door het verlengen van aangetaste pijpen, verbetering van de winddruk en andere technische aspecten, en het herstel van de oorspronkelijke dispositie, met behoud van Naber’s Viola di Gamba.
Sinds medio jaren '90 is het orgel in onderhoud bij J.C. (Hans) van Rossum. De gelijkzwevende stemming is aangepast naar Neidhardt-stemming. Het instrument kenmerkt zich door een ingetogen, niet scherp omlijnde labialenklank met sterk uitkomende stemmen, mede ten dienste van de begeleiding van de gemeentezang.
Het Koororgel
Voor koorbegeleiding en continuo beschikt de kerk over een fraai kistorgel, gebouwd door Orgelmakerij Gebr. Reil uit Heerde. Dit orgel heeft een stevige Bourdon 8′ die voldoende draagkracht biedt om een flink koor te ondersteunen. Dit register is een kopie uit het befaamde Teschemacher orgel te Oosterland-Wieringen. De maker van dit kistorgel is Hugo van Veen, de voormalige beheerder van de Sint-Maartenskerk. Het instrument is te huur voor concerten en kan desgewenst in elke historische stemming worden gestemd.
Evenementen en Activiteiten
De Sint-Maartenskerk is niet alleen een historisch monument, maar ook een levendig centrum voor diverse activiteiten. Door de jaren heen zijn er talloze concerten georganiseerd, waaronder grootse koorconcerten met medewerking van onder andere het Hollands Jongerenkoor en diverse mannenkoren.
In 2017 vond er een groot koorconcert plaats op 24 juni, met medewerking van het Hollands Jongerenkoor, het Hollands Jongerenkoor orkest onder leiding van Peter Wildman, het mannenkoor DEV Barendrecht en Deo Juvante uit Kesteren onder leiding van Joost van Belzen. Markt Brandwijk bespeelde de vleugel en Tenira Sturm was soliste.
Psalm 35 vers 1 met bovenstem - Sint Maartenskerk Zaltbommel
De kerk fungeert ook als locatie voor speciale evenementen en tentoonstellingen. Zo waren in 2025 de tentoonstelling van Cor de Kock, het abseil-event en de Bommelse Orgeldagen extra succesvol. Ook de jaarlijkse kerstvieringen trekken veel bezoekers, met concerten en muzikale reizen door de tijd, vaak afgesloten met warme dranken en muziek.
De herdertjestocht, die op 20 december plaatsvond, is een geliefd evenement voor gezinnen, waarbij bijbelse kersttaferelen worden beleefd en de tocht eindigt in de Sint-Maartenskerk met warme chocolademelk en orgelspel.
De kerk is ook een actieve partner in oecumenische diensten. Na een ingrijpende restauratie werd de kerk op 18 september in gebruik genomen met een oecumenische dienst. De hervormde kerkeraad ziet de Sint-Maartenskerk als historisch erfgoed dat toebehoort aan de gehele gemeenschap van Zaltbommel, en claimt niet het alleenrecht op het gebouw. Dit initiatief wordt gesteund door de Gereformeerde kerkeraad en de rooms-katholieke parochieraad.
Bezoekersinformatie en Vrijwilligerswerk
De Sint-Maartenskerk is een toeristische trekpleister en verwelkomt jaarlijks vele bezoekers. Van 1 mei tot 1 oktober is de kerk dagelijks geopend van 13.30 tot 16.30 uur, met uitzondering van maandagen. Van 1 oktober tot 1 mei is de kerk alleen geopend in het weekend van 13.30 tot 16.30 uur, met uitzondering van de maanden januari en februari, waarin de kerk gesloten is.
De kerk is voortdurend op zoek naar vrijwilligers die willen bijdragen aan het verwelkomen van bezoekers in het kerkgebouw. Vrijwilligers kunnen zich ook inzetten als kerk- of torengids. Teus Schreuders, een toegewijd vrijwilliger, is onder andere verantwoordelijk voor het uurwerk en de klokken van de kerk en heeft honderden keren de toren beklommen om bezoekers te begeleiden.
Het bestuur van de Stichting Sint-Maarten heeft in 2025 enkele wijzigingen gekend, waarbij Peter-Jan van Steenbergen zijn functie als penningmeester neerlegde en Wim Bijkerk zijn functie beëindigde vanwege zijn overstap naar de lokale politiek. Er wordt gewerkt aan nieuwe beheervormen en projectplannen voor de toekomst van de kerk.
tags: #belijdenis #sint #maartenskerk #zaltbommel