Gereformeerde Kerk Klazienaveen: Van Nieuw-Dordrecht tot Klazienaveen

De geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Klazienaveen, oorspronkelijk de Christelijke Gereformeerde Gemeente te Nieuw-Dordrecht, begint op 7 mei 1891. Door een landelijke fusie in 1892, waarbij de 'Christelijke Gereformeerde Kerk' en de 'Nederduitsche Gereformeerde Kerken' samengingen, veranderde de naam naar 'Gereformeerde Kerk te Nieuw-Dordrecht'. Pas op 2 augustus 1939 kreeg de kerk haar definitieve naam: 'Gereformeerde Kerk te Klazienaveen'.

Ontstaan van Nieuw-Dordrecht en de behoefte aan een kerk

Het dorp Nieuw-Dordrecht, gelegen op een uitloper van de Hondsrug, ontstond door de ontginning van veengebieden. Aanvankelijk een lintdorp, ontwikkelde het zich na de Tweede Wereldoorlog tot een heuse dorpskern door nieuwbouw. Al in juni 1889 erkende de provinciale vergadering van de Christelijke Gereformeerde Kerk in Drenthe het belang van evangelisatiearbeid in dit gebied. Mensen uit diverse streken kwamen hier werken in de veengrondontginning. De gereformeerden onder hen kerkten in Nieuw-Amsterdam of Emmen. Vanwege de slechte wegen en lange afstanden, bleven velen 's zondags tussen de diensten in. De classis Coevorden vroeg dan ook de particuliere synode om 'stoffelijke en zedelijke steun' voor een meer zelfstandige evangelisatiearbeid, met de oprichting van een evangelisatiegebouw als doel.

De plannen leken veelbelovend, mede dankzij de toezegging van financiële steun van industrieel en grondeigenaar W.A. Scholten uit Groningen. De synode ging echter niet akkoord met de onkerkelijke werkwijze in de streek, waar men doordeweeks samenkwam in particuliere woningen en later in een schuur, zonder toezicht van een kerkenraad. Op de particuliere synode van juni 1890 kwam de kwestie opnieuw ter tafel. De classis Coevorden had de zaken inmiddels rechtgetrokken; de samenkomsten werden geleid door predikanten, voornamelijk door ds. R. De classis verzocht de provinciale synode opnieuw om hulp voor de bewoners van de veenstreken.

Oprichting van de Christelijke Gereformeerde Gemeente te Nieuw-Dordrecht

Het proces versnelde daarna aanzienlijk. In 1891 werd voor 2.200 gulden een eenvoudig kerkgebouw aan de Langestraat in Klazienaveen gerealiseerd. Op 22 april 1891 stelde de kerkenraad van Nieuw-Amsterdam voor om, gezien de omstandigheden, een zelfstandige gemeente te stichten in Nieuw-Dordrecht. De particuliere synode stemde hiermee in. Op 7 mei 1891 werd de Christelijke Gereformeerde Gemeente te Nieuw-Dordrecht geïnstitueerd. De oorspronkelijke naam 'Nieuw-Dordrecht' was een compromis, omdat een kerkenraadslid de kerk oorspronkelijk bij café Lufting wilde bouwen, wat uiteindelijk niet doorging.

De eerste predikant van de Christelijk Afgescheiden Gemeente te Nieuw-Dordrecht, c.q. de eerste predikant die in 1894 aantrad, was ds. J. van der Vlies (1847-1932) uit Wyckel (Friesland).

Evangelisatieactiviteiten en naamsveranderingen

In februari 1902 ontvingen de provinciale deputaten voor de Evangelisatie een bericht van ds. M. Door de heer W.A. Scholten te Groningen was een gebouw beschikbaar gesteld voor godsdienstoefeningen, mogelijk voor de Inwendige Zending. De kerkenraad van Nieuw-Dordrecht toonde zich enthousiast. De classis had intussen besloten om 'op Klazienaveen' te gaan evangeliseren, waarbij de classis een groot deel van de kosten zou dragen, met de belofte van de provinciale deputaten om bijstand te verlenen indien nodig.

In hun Jaarverslag over 1902 moesten de provinciale deputaten echter melden dat de kansen voor het vestigen van een post voor Inwendige Zending in Klazienaveen gering waren. De kerk van Nieuw-Dordrecht zette zelf ook in op het evangelisatiewerk. Door het vertrek van ds. M. Post (1885-1978) kwam er een tijdelijke terugval in het evangelisatiewerk door 'het ontbreken van goede leiding'. Met het aantreden van ds. J.A. Verhoog (1884-1954) in 1923 kwam hierin verbetering. Er werd geëvangeliseerd in Zesde Blok (ook Bargeroosterveen genoemd) en in 1927 in het gehucht Oranjedorp. In 1928 werd een 'Zendingsvereeniging' opgericht die het evangelisatiewerk namens de kerkenraad uitvoerde.

Eind 1938 werd voorgesteld de naam van de kerk te veranderen in "Gereformeerde Kerk te Klazienaveen". Dit dorp dankte zijn naam aan W.A. Scholten, die het vernoemde naar zijn vrouw Klaziena Sluis. Op 2 augustus 1939 werd deze naamsverandering officieel.

Verdere ontwikkeling en evangelisatieposten

In 1943 werd Joh. S. de Jong (1906-1983) uit Lemmer aangesteld als hulppredikant, die onder meer het evangelisatiewerk op zich nam. In 1950 rapporteerden de provinciale Deputaten voor Evangelisatie over de noodzaak van een lokaal aan de Molenweg te Klazienaveen, waar veelbelovende arbeid mogelijk was. De particuliere synode ging akkoord met financiële ondersteuning.

De Molenbuurt kwam onder de zorg van de classicale evangelisatiepredikant ds. D. Visch (1908-1981), met hulp van de evangelisatiecommissie. Vanuit dit centrale punt werden bijbellezingen gehouden.

Evangelisatie in Bargeroosterveen (Zesde Blok)

Al in 1904 was gesproken over evangelisatiewerk in Bargeroosterveen, maar dit kwam er toen niet van. In 1926 meldde het Jaarverslag van de provinciale deputaten dat de Kerk van Nieuw-Dordrecht haar evangelisatiewerk had uitgebreid naar Bargeroosterveen (ook Zesde Blok genoemd), waar spoedig een gebouw zou verrijzen. De kerk vroeg in 1928 de particuliere synode om 600 gulden leen voor de aankoop van grond en de bouw van een lokaal voor evangelisatiearbeid in Zesde Blok. De synode keurde dit goed en verstrekte de lening, met de afspraak dat de kerkeraad gedurende tien jaar jaarlijks 75 gulden aan rente en aflossing zou betalen.

Het terrein, met een oppervlakte van 60 are, was bestemd voor een houten gebouw met stenen fundering, van tien meter lang en vijf meter breed. De grond kostte 1.500 gulden, waarvan een groot deel reeds was bijeengebracht, en het gebouw werd begroot op 900 gulden.

De Zendingsvereeniging van Nieuw-Dordrecht werkte met veel ijver in Zesde Blok, met een zondagsschool voor tachtig leerlingen, lectuurverspreiding, huisbezoek, bijbellezingen en een meisjesvereniging met twaalf leden.

De Kruiskerk: Architectuur en betekenis

Een ander belangrijk kerkgebouw in Klazienaveen is de Kruiskerk, een Nederlands Hervormde kerk met aangebouwde consistorie en jeugdgebouw. Gebouwd tussen 1957 en 1963, naar een ontwerp van de Amsterdamse architect Herman Knijtijzer (1914-2005). Knijtijzer, een fijnzinnig architect die streefde naar een samenspel tussen bouwkunst en bouwkunde, ontwierp ook de Nederlands Hervormde school (1955) en het jeugdgebouw (1957). De kerk werd in 1959 voltooid.

De Kruiskerk wordt beschouwd als een van Knijtijzers belangrijkste werken. Het gebouw is opgetrokken op een kruisvormige plattegrond met getrapte, afgeschuinde hoeken. Een opvallend element is de klokkentoren, die voor Knijtijzer een 'zuiver architectonische daad' was. De toren staat als een losstaand element in de hal van de kerk en rijst daaruit omhoog. Het interieur van de kerk verkeert in een bijzonder gave staat.

Het werk van Knijtijzer in Klazienaveen kan worden geclassificeerd als 'zacht modernisme'. Hoewel beïnvloed door het Nieuwe Bouwen, vond hij het pure functionalisme te rigide. Het geloof speelde een fundamentele rol in zijn leven en werk; hij was aanhanger van het vrijzinnig protestantisme. Knijtijzer geloofde dat 'geestelijke hygiëne' van religie een tegenhanger moest hebben in 'ruimtelijke hygiëne' van de gebouwde omgeving. De Kruiskerk is een provinciaal monument.

tags: #cgk #kerk #in #klazienaveen