De apostel Paulus speelde een cruciale rol in de geschiedenis van de vroege Kerk. Als Apostel der Heidenen was hij, gesteund door vele medewerkers, vooral actief in Klein-Azië, Macedonië en Achaje. Hij worstelde intens met de vraag hoe Joodse en heidense volgelingen van Jezus samen één gemeenschap konden vormen. Door zijn brieven heeft hij door de eeuwen heen een grote invloed gehad op de christelijke theologie.
Paulus' leven en werk: Bronnen en Beeldvorming
Voor gegevens over Paulus' leven en werk staan twee bronnen uit het Nieuwe Testament ter beschikking: ten eerste de brieven die Paulus zelf heeft geschreven en ten tweede het door de evangelist Lucas geschreven boek Handelingen. Deze twee bronnen lopen niet altijd parallel aan elkaar; soms geven ze zelfs tegenstrijdige informatie. Tot voor kort baseerde men zich voor een schets van het leven van Paulus vooral op Handelingen. Daarbij probeerde men de gegevens die Paulus zelf - vaak terloops - in zijn brieven verstrekt binnen het kader van Handelingen in te passen.
Tegenwoordig is men er meer dan tevoren op bedacht dat Lucas' beeld van Paulus gekleurd is door zijn eigen theologische visie. Lucas wil laten zien hoe de blijde boodschap zich vanuit Jeruzalem via Judea en Samaria verbreidde 'tot het uiteinde van de aarde' (Handelingen 1,8). Hij probeert Paulus zoveel mogelijk te verbinden met de gemeente in Jeruzalem.
Paulus over zichzelf
In de eerste twee hoofdstukken van zijn Galatenbrief spreekt Paulus uitvoerig over zichzelf. In deze passage tracht hij, uitgedaagd door kritiek van zijn tegenstanders, zijn onafhankelijkheid te bewijzen ten opzichte van de leiders van de gemeente te Jeruzalem. Nadrukkelijk schrijft hij zijn roeping om het evangelie te verkondigen onder de heidenen aan God zelf toe, die zijn Zoon aan hem heeft geopenbaard (rond het jaar 33).
Na zijn roeping verbleef Paulus in Damascus en in Arabië, het gebied ten zuiden van die stad. Pas na drie jaar (rond het jaar 36) bracht hij een kort bezoek aan Jeruzalem, waar hij kennis maakte met de apostel Petrus, ook wel Kefas genoemd, en verder alleen Jakobus ontmoette. In aansluiting daarop was hij veertien jaar lang actief in Syrië en Cilicië, en misschien trok hij vanuit die gebieden in deze periode al naar Griekenland. Tegen het jaar 50 bezocht Paulus Jeruzalem voor de tweede keer.
Lucas over Paulus
In Handelingen tekent Lucas een eigen portret van Paulus, die ook de Joodse naam Saul of Saulus droeg. Paulus werd geboren in Tarsus, een stad in het zuidelijk deel van Klein-Azië.
Hoewel Paulus zelf afkomstig was uit een hellenistisch-Joods milieu, keerde hij zich fel tegen mannen en vrouwen uit de kring rond Stefanus, die vanuit hun geloof in Jezus eigen accenten legden in de uitleg van de Tora. Toen een aantal van hen uitweek naar Damascus, trok ook Saulus daarheen om hen met steun van de hogepriesters uit de synagoge te bannen.
Volgens Lucas keerde Paulus na zijn bekering vrijwel onmiddellijk terug naar Jeruzalem voor een eerste ontmoeting met de apostelen, om kort daarna uit te wijken naar zijn geboortestad. Lucas laat Paulus verschillende reizen ondernemen.
De Zendingsreizen van Paulus
- Eerste reis: Bracht hem naar het midden en het zuiden van Klein-Azië (Handelingen 13-14).
- Tweede reis: (Handelingen 15,36-18,22) trok Paulus opnieuw door Klein-Azië, maar door de Geest daartoe opgewekt stak hij over naar Macedonië, waar hij steden als Filippi en Tessalonica aandeed, om daarna via Athene naar Korinte te reizen. Daar bleef hij anderhalf jaar en schreef er een brief aan de gemeente van Tessalonica (1 Tessalonicenzen), de oudste brief die van hem bewaard is gebleven. Paulus' verblijf in Korinte valt tamelijk nauwkeurig te dateren; hij moet tussen 50 en 52 in die stad verbleven hebben. Voor deze datering hebben we houvast aan een in Delphi gevonden inscriptie waaruit valt af te leiden dat de in Handelingen 18,12-17 genoemde Gallio in het jaar 51 of 52 aantrad als proconsul van de provincie Achaje.
- Derde reis: (18,23-21,17) was Paulus ongeveer drie jaar actief in Efeze. Daarna ging hij via Macedonië opnieuw naar Korinte, waar hij ditmaal drie maanden bleef. Vanuit Korinte reisde hij voor de vierde keer naar Jeruzalem, waar hij door de Romeinen werd opgepakt bij een door Klein-Aziatische Joden verwekte rel.
Paulus' zendingsreizen: Handelingen 13-20
De Kern van het Evangelie volgens Paulus
De verkondiging van het evangelie is niet met Paulus begonnen. Hij geeft slechts door wat hij van anderen gehoord heeft. De kern is dat Jezus voor onze zonden is gestorven. Dat is het voornaamste. Dat hadden de mensen verteld, die het weer zelf gezien en meegemaakt hadden.
Paulus benadrukt dat het Evangelie een kracht van God tot zaligheid is voor ieder die gelooft (Romeinen 1:16). Het is letterlijk "goed nieuws" voor mensen die redding nodig hebben.
Het Vleesgeworden Woord
De uitdrukking van mededogen en innerlijke ontferming op het gezicht van de Christus in mozaïekkunst getuigen van een buitengewoon groot vakmanschap. Hij is een tempel van de levende God!
Rechtvaardiging door het Geloof
Paulus verwerpt de opvatting dat men gerechtvaardigd wordt door strikte navolging van de Tora. Volgens Paulus heeft God zich al lang vóór de komst van Christus een nieuwe mensheid willen scheppen. Het volk van Israël riep hij op om de kern van deze nieuwe mensheid te vormen. De Tora gaf het Godsvolk vorm, voedde het als het ware op. Door de bijzondere roeping van Israël ontstond wel een tegenstelling van het volk Gods tot de heidenen. De komst van Christus heeft die tegenstelling opgeheven.
De mens, zo leert Christus in de geest van de Tora, moet zichzelf heiligen. Wat wij 'heiliging' noemen, heet in het Oude Testament 'rechtvaardiging'. Het gaat in beide gevallen om een radicale ommekeer in het bestaan. De rechtvaardige mens - iemand zoals Noah of Abraham - is een heilige mens, een mens die denkt en handelt in de geest van God.
De rechtvaardige van Habakuk was de vrome, die zich hield aan Gods Wet en leefde naar Gods norm. Maar wie zal aan Gods norm kunnen beantwoorden? Wie zal bestaan voor Gods gericht? Dat kan alleen door Gods geopenbaarde, geschonken en toegerekende gerechtigheid. De rechtvaardige dat is de door God vrijgesproken en daarom vrijuit gaande mens. Wondere ruil: onze zonden op Christus en Christus' gerechtigheid op ons. In onszelf zevenmaal roetzwart, maar in Christus zeventigmaal zeven sneeuwwit. Door het geloof, dat Christus omhelst; dat niets, maar dan ook niets van zichzelf verwacht, dat niets meer in te brengen heeft dan lege briefjes en waardeloos bankpapier en dat niettemin in Christus wordt aangezien als had hij, die gelooft in deze Christus, geen zonde gehad noch gedaan, ja als had hij zelf alle gerechtigheid volbracht, die Christus voor hem volbracht heeft.
Dit geloof heeft geen waarde in zichzelf, maar dat geloof heeft rechtvaardigende kracht vanwege de inhoud: het richt zich op Christus alleen. Zo alleen is er leven: eeuwig leven; leven, dat het uithoudt in het donker, in de dood.
De Bekering van Paulus
De roeping en de bekering van Paulus is van wereldhistorische betekenis geweest. Die vond plaats toen hij op weg was naar Damascus. Over die gebeurtenis heeft de apostel het vaak. Maar altijd als het gaat over zijn roeping of over de inhoud van het evangelie. Toen en dáár is de verrezen Christus hem verschenen. Saul, Saul, waarom vervolg jij mij? (Hand.9:4). In Hand. 9 wordt ons de roeping van de apostel verkondigd, en heus niet alleen zijn bekering.
In 1 Kor.15:8 beklemtoont de apostel dat de opgestane Heer niet alleen verschenen is aan Petrus (Cefas) en de twaalf en zelfs een keer aan 500 mensen tegelijk, maar ook aan hem. De meesten van die 500 mensen zijn nog in leven. Doe maar navraag bij hen. En als de Korintiërs de activiteiten van Paulus gaan vergelijken met de twaalf apostelen en vervolgens gaan twijfelen of hij wel een echte apostel is, schrijft hij: “Zou ik geen apostel zijn? Maar heb ik dan niet Jezus onze Heer gezien? Ook al erkennen anderen mij niet als apostel, u zou het wel moeten doen” (1 Kor. 9:2). De gemeente is immers het levende bewijs van zijn apostelschap.
Paulus als Romein en Leerbewerker
Omdat hij een Romein was die Grieks sprak, was de Grieks-Romeinse cultuur hem niet vreemd en kon hij de Grieken een Griek en de Joden een Jood zijn. Hij behoorde tot twee culturen. Het vak van leerbewerker of tentenmaker heeft hij beslist niet geleerd in Tarsus. Sommige geleerden denken dat wel. Ze denken aan mantels of tenten van geitenhaar. Ze denken dan aan cilicium dat ons herinnert aan Cilicië waarvan Tarsus de hoofdstad was. Het is uitgesloten dat Paulus geitenharen mantels of tenten gemaakt heeft. Die moesten geweven worden en dat was uitsluitend vrouwenwerk. Geitenhaar kon je ook niet overal krijgen. Bovendien had je voor het weven een vrij groot apparaat nodig en dat kon Paulus beslist niet meenemen op zijn reizen. Het staat echter vast dat Paulus al als kind bij Gamaliël terecht is gekomen. Bij hem heeft hij een vak geleerd. Jongens die bij Gamaliël gingen studeren moesten een beroep kiezen om niet afhankelijk te zijn van anderen.
De Romeinse legioenen gebruikten altijd tenten van leer. We moeten daarom aannemen, dat Paulus een leerbewerker geweest is net als Aquila en dat hij vaak gewerkt heeft voor het Romeinse leger. Vermoedelijk was hij ook een soort schoenmaker. Hij zal op zijn vele reizen ook veel schoenen versleten hebben. Handenarbeid was in de Grieks-Romeinse cultuur minderwaardig werk. Het was werk voor slaven. Vrijheid was voor de Grieken altijd vrij zijn van handenarbeid. Dan konden ze filosoferen op de Areopagus.
De Theologie van Paulus: Besnijdenis en de Oude Wet
In de tijd van Paulus was het evangelie al enige tijd niet alleen onder Joden, maar ook onder Heidenen verkondigd. Veel heidenen hadden na hun bekering tot Christus de uitgebreide Joodse wetgeving van de Tora niet overgenomen. Dat lag voor de hand, want de uitgebreide spijswetten en vooral ook de besnijdenis stuitten niet-Joden tegen de borst. In de christengemeenten leidde het afscheid van deze onderdelen van de Wet tot felle discussies.
Paulus formuleerde op de strijdvragen die sommige christengemeenten dreigden te verscheuren beslissende antwoorden. Het geloof in Christus was volgens hem wel degelijk de volmaakte vorm van het Jodendom, en de Tora gold wel degelijk nog, zij het ook dat deze Schrift na de door Christus gebrachte radicale breuk in de geschiedenis niet meer naar de letter hoefde te worden gevolgd.
Het oude voorschrift van de besnijdenis telt in letterlijke zin niet meer. De geestelijke betekenis, die in het voorschrift besloten ligt, is volgens Paulus, onverkort van kracht gebleven. Wat voor de besnijdenis geldt, geldt eigenlijk voor de hele oude wet van de Tora. In het licht van de door Christus gegeven Nieuwe Wet moet de Oude Wet niet langer naar de letter, maar naar de geest gevolgd worden.
Het Evangelie: Meer dan een Boodschap
Het Evangelie is een boodschap die je hoort, die verkondigd wordt, onthuld en waar je wijzer van wordt, die dus je hoofd aanspreekt, je hart verandert en zo van binnenuit vruchten voortbrengt van liefde en gerechtigheid. Ook groei van onze kennis van God zelf is een vrucht.
Het Evangelie is het goede nieuws over Christus. Pas als Paulus glashelder heeft gemaakt dat het Evangelie goed nieuws is over Christus die ons verlost, verzoent en zo ons deel laat uitmaken van een compleet andere werkelijkheid, pas dan is er ruimte voor de imperatief, voor vermaning: welke consequenties heeft deze verandering van kosmische proporties, deze zijnsverandering door de verbinding met Christus, voor ons aardse leven? Wat zijn de vruchten die onlosmakelijk met leven in Christus zijn verbonden?
Christus als Kern
Het Evangelie is het goede nieuws over Christus. Christus die God is, maar zich toch met zondige mensen verbindt, zelfs in hen woont, één wordt met hen. Door Hem als hoofd van alle machten en krachten zijn ook wij van die volheid van machten en krachten vervuld (2:10). Zijn besnijdenis, zijn begrafenis, zijn opwekking, zijn leven, het is alles van ons doordat wij door Christus’ dood aan het kruis in Hem zijn opgenomen en met God zijn verzoend. Een heerlijk, alles bepalend en alles veranderend Evangelie. Dit Evangelie bepaalt onze focus in deze wereld en in dit leven: naar boven gericht, waar Christus is, ons hoofd (3:1-3).
De kern van Paulus’ boodschap luidt: Jezus Christus is de Zoon van God, onze Heer (Romeinen 1:1-4). Jezus is als martelaar gestorven, maar daarna is hij uit de dood opgestaan en nu is hij bij God in de hemel (1 Korintiërs 15:3-4). Alle mensen zouden door God gestraft moeten worden, omdat ze slechte dingen doen. Alle mensen verdienen eigenlijk de dood. Volgens Paulus zal Jezus Christus binnenkort vanuit de hemel naar de aarde terugkeren. Hij zal alle mensen die in hem geloven om zich heen verzamelen.
De Kracht van het Evangelie
Het evangelie bezit een explosieve kracht (dunamis, Romeinen 1:16) om zowel het kwade te vernietigen als rechtvaardig karakter op te bouwen en ons alles te geven wat we nodig hebben om als God te leven. Als een evangelie geen berouw en geloof voortbrengt is het niet het ware evangelie. Het doel van het evangelie is om altijd ons geloof te doen toenemen en ons in staat te stellen elke gedachte, elk woord en geheel ons gedrag door God te laten motiveren.
Paulus gebruikt het Griekse woord dunamis met een speciale reden. Het beeld dat dit woord opwekt, is iets van explosiviteit. Het werkt als een staaf dynamiet. Vaak werkt het in zijn constructieve gebruik ook vernietigend. Maar het vormt ook de zijkant en de basis voor de nieuw aan te leggen weg. Kracht is hier een zeer algemene term. Het betekent energie om behoud voort te brengen.
Het evangelie werkt voortdurend. Zodra we het horen, begint het te werken. Het verwoest! En het bouwt op. Wat wordt er verwoest? Alles wat niet op God gelijkt. Wat bouwt het op? Een nieuw beeld van God wordt geschapen.