De geschiedenis van de Hervormde Kerk in Andel is rijk en gelaagd, met een evolutie die teruggaat tot de middeleeuwen. Het dorp Andel, gelegen aan de Maas, kende in het verleden twee kerkgebouwen: het gebouw dat nu bekend staat als de "Blauwe Kerk" en het gebouw waarvan nog de Romboutstoren over is. De kerk van Op Andel, gewijd aan Sint-Maarten, wordt beschouwd als de oudste van de twee, wat suggereert dat Op Andel ouder is dan Neer Andel.
De "Blauwe Kerk": Een Markant Gebouw
Het gebouw dat bij oudere inwoners nog steeds bekend staat als de "Blauwe Kerk", dankte zijn naam aan de opvallende blauwe kleur van het exterieur. Deze kleur maakte de kerk wijd en zijd bekend, zozeer zelfs dat bewoners aan de overkant van de kerk post ontvingen geadresseerd met "tegenover de Blauw Kerk". De blauwe kleur verdween na een ingrijpende restauratie in 1959. Wat nog herinnert aan de oorspronkelijke kleur is een klein schilderijtje in de consistorie en een miniatuur van het vroegere kerkgebouw dat vroeger in het portaal stond en diende voor fondsenwerving ten behoeve van het onderhoud.
Het gebouw dateerde in zijn blauwe vorm uit 1852. In dat jaar werd het gebouw aan de noordkant uitgebreid en voorzien van het kenmerkende blauwe pleisterwerk. De kleur was naar verluidt het resultaat van een onbedoelde behandeling van de buitenmuren door een lokale aannemer. De oorspronkelijke houten dakconstructie is gedeeltelijk nog aanwezig, hoewel niet direct zichtbaar. Het interieur onderging in 1957 een grondige restauratie en uitbreiding, waarbij helaas het zogenaamde Herengestoelte van de heren van Andel en het bijbehorende alliantiewapen van de families Scharp en Royer verdwenen. Ook de witte preekstoel en orgelkast werden verwijderd. Tijdens graafwerkzaamheden in de vloer werd wel een fraaie grafzerk gevonden met hetzelfde wapen, die een plaats kreeg langs de zuidgevel. Het kerkgebouw heeft nooit de status van rijksmonument gekregen, en bleef steken op de Voorlopige Rijkslijst van Monumenten van Geschiedenis en Kunst.
De Oorsprong van het Kerkgebouw
Van oorsprong is het kerkgebouw dertiende-eeuws, waarschijnlijk gebouwd rond 1275. Restauratie- en verbouwingswerkzaamheden in 1959, geïnitieerd door H. Voogd, een amateurarcheoloog, leidden tot verder onderzoek naar de vroegste geschiedenis. Uit een rapport van Voogd bleek dat in de zuidgevel, het oudste deel van de kerk, een brede scheur werd aangetroffen. Dit leidde tot de ontdekking van een zware bakstenen voetsteun van een triomfboog, en bij het slopen van de noordgevel werd de andere triomfboog gevonden. Het formaat van de stenen suggereerde een dertiende-eeuws gebouw. Voogd wees er ook op dat er mogelijk al eerder een kerk had bestaan, maar dan meer oostelijk, op de locatie waar nu de Maas stroomt. Hij suggereerde dat een toename van het water leidde tot het verdwijnen van een deel van de dorpsbebouwing en de oorspronkelijke kerk. Volgens historische bronnen werd de kerk in 1562 bezocht namens de bisschop van 's-Hertogenbosch. Er was toen geen eigen pastoor; de pastoor van Neer Andel nam de waarneming waar. Het kerkgebouw beschikte buiten het koor over twee niet-geconsacreerde altaren, gewijd aan Onze Lieve Vrouwe en de Heilige Geest.
Het Kerkgebouw na Restauratie en Uitbreiding
Op 14 mei 1959 werd het vernieuwde en vergrote kerkgebouw, ontworpen door architectenduo Bezemer en De Snoo uit Wijk en Aalburg, officieel in gebruik genomen. De gemeenschap was verheugd met het vernieuwde gebouw. Burgemeester G. Bax van Andel merkte op dat het dorp "een bezienswaardigheid in negatieve zin, de blauwe kerk, armer, maar een fraai bedehuis rijker geworden" was. De nationale kerkelijke pers, waaronder Hervormd Nederland, speculeerde dat de "blauwe kerk" weliswaar verdwenen was, maar dat het nieuwe gebouw in de volksmond nog jaren de naam "blauwe kerk" zou dragen, een voorspelling die uitkwam.
Het Orgel in de Hervormde Kerk
Tijdens de restauratie en verbouwing in 1959 werd ook het orgel opgeknapt. De restauratie, uitgevoerd door J. de Kolf en Zoon uit Utrecht, werd op 25 november 1959 afgerond onder toezicht van de Orgelcommissie van de Nederlandse Hervormde Kerk. De orgelkast werd gemaakt door aannemer A. Smits. Van het aanbrengen van een nieuw orgelfront werd afgezien; er werden enkel enkele noodzakelijke voorzieningen getroffen. Op het voorfront van het orgel bevond zich een tekst ter nagedachtenis aan Mr. A. der Moeijen Leemans, aangeboden door de laatste Leemans, Douairiere van Vice-Admiraal James May, op 20 juni 1880. Ir. Antonie der Moeijen Leemans, rechter bij de Arrondissementsrechtbank, was op 13 januari 1799 geboren in 's-Gravenhage.
De ingebruikname van het gerestaureerde orgel ging gepaard met een concert door Wout Blankers en sopraan R. Amir-Stoutenbeek, met medewerking van dominee A. Lam. De avond werd als een groot succes beschouwd, met veel lof voor het orgelspel en de zang. De collecte voor het orgel bracht f. 869,57 op.
Vervanging van het Gerestaureerde Orgel
Na verloop van tijd bleek het gerestaureerde orgel toch niet meer te voldoen en versleten te zijn. Besloten werd het te vervangen door een nieuw orgel, vervaardigd door Fa. K. Blank en Zn. in Herwijnen. Op 19 september 1972 werd het nieuwe 14-stemmige orgel in gebruik genomen. De plechtigheid werd overschaduwd door het recente overlijden van Mart van Rijswijk, secretaris van de Kerkvoogdij, die een belangrijke rol had gespeeld bij de komst van het nieuwe orgel. De voorbereiding en fondsenwerving voor het nieuwe orgel namen ruim vijf jaar in beslag. Verschillende acties, zoals huis-aan-huis collectes, de verkoop van balpennen en wortelen, een kwartjesactie, een verjaardagsfonds en oliebollenverkopen, resulteerden in een ingezamelde som van ongeveer f. 60.000,--. De vaste organist, Jan Redert, stond zijn plaats af aan Frans van Tilburg uit Sleeuwijk voor de ingebruikname. Dominee H. Stroeve verzorgde een meditatie, en de dienst werd afgesloten met samenzang.
Registersamenstelling van het Orgel
De registersamenstelling (dispositie) van het orgel is als volgt:
- Hoofdwerk (1e klavier): 1. Prestant 8', 2. Gedekt 8', 3. Gemshoorn 4', 4. Octaaf 4', 5. Octaaf 2', 6. Mixtuur 4'
- Positief (2e klavier): 7. Holpijp 8', 8. Fluit 4', 9. Nazard 3', 10. Woudfluit 2', 11. Tertsfluit 1 3/5', Tremula
- Pedaal: 12. Bourbon 16', 13. Prestant 8'
Kerkelijk Zegel van Andel
De kerkelijke gemeente van Andel, voorheen bekend als de hervormde gemeente van Op- en Neder-Andel, heeft nooit een eigen kerkzegel gehad. De burgerlijke gemeente Andel had echter wel een gemeentewapen, dat na de gemeentelijke herindeling op 1 januari 1973 naar het archief verwezen werd. Br. J.L. van Rijswijk opperde het idee om het wapen van de opgeheven burgerlijke gemeente Andel te laten voortleven in een kerkzegel voor de Hervormde Gemeente. Na toestemming van het gemeentebestuur van Woudrichem, werd een ontwerp gemaakt door mr. G.A. Bontekoe. De Kerkvoogdij en Kerkenraad gaven hun goedkeuring aan dit ontwerp.
Symboliek van het Kerkzegel
Het kerkzegel van Andel is samengesteld uit verschillende symbolen die verwijzen naar zowel het christelijke geloof als de geschiedenis van de burgerlijke gemeente. Het centrale element is een schild met twee paalsgewijs geplaatste zalmen, ruggelings naar elkaar toegekeerd, die het oude gemeentewapen van Andel representeren. Deze zalmen dragen de letters J.H.S., wat staat voor Jezus, Zoon (van God), Redder. Op de dwarsbalk van de H bevindt zich een kruis. Het schild en de letters worden omstrengeld door een doornenkroon, die symbool staat voor het lijden en de vernedering. Tussen de doornenkroon en het randschrift bevinden zich zeven sterren. In het randschrift staat een Bijbeltekst uit Prediker 11:1, die verwijst naar water en de verbinding met de rivier de Maas waar Andel aan ligt.
De twee zalmen (vissen) zijn in het Grieks "ichtus", een symbool dat in de oudchristelijke kerk werd gebruikt als afkorting voor "Jezus Christus, Zoon van God, onze Redder". Dit benadrukt de focus van de gemeente op Jezus Christus. Het kruis symboliseert Zijn lijden en de zonden van de wereld die Hij droeg, terwijl de doornenkroon het lijden en de vernedering illustreert. De gemeente wordt opgeroepen om Christus te volgen en Zijn kruis te dragen. De zeven sterren, die Johannes in Openbaring 1:16 beschrijft als de sterren die Jezus in Zijn rechterhand houdt, symboliseren Zijn overwinning, de belofte van leven en onverderfelijkheid, en de zekerheid dat Hij Zijn Kerk vasthoudt. De Bijbeltekst uit Prediker moedigt aan om het Woord van God, het "brood voor het hart", in volheid uit te werpen.
Ds. C. van Andel: Een Bijzondere Predikant
Ds. C. Christoffel van Andel, geboren op 5 februari 1941 in Giessen (NB), vierde in het jaar van het schrijven van dit artikel zijn vijftigjarig jubileum als hervormd predikant. Hij was een van de negen predikanten in de kring van de Gereformeerde Bond die dit jubileum deelde. Na een korte periode in het onderwijs studeerde hij theologie in Utrecht. Zijn eerste gemeente was Hervormd Heteren, gevolgd door Bergschenhoek en later, van 1990 tot zijn emeritaat in 2005, de wijkgemeente Jeruzalemkerk in Amsterdam. Ds. Van Andel werd geroemd om zijn rol als bruggenbouwer tussen gereformeerden en evangelischen en ontving hiervoor de Helixprijs. Gedurende 28 jaar was hij panellid van het EO-radioprogramma âIk zou wel eens willen wetenâ.
Pastoraat binnen de Gemeente
De kern van het pastoraat ligt in het omzien naar elkaar in de naam van Christus, waarbij mensen elkaar ontmoeten en een relatie aangaan om gezamenlijk, onder het licht van het evangelie, een weg te zoeken in geloofs- en levensvragen. Pastoraat vindt plaats binnen de gemeente, zowel door predikanten, ouderlingen en pastoraal medewerkers, als door gemeenteleden onderling. Het wordt op prijs gesteld indien vreugde of verdriet, zoals bij geboorte, huwelijk, ziekte, ziekenhuisopname of overlijden, zo spoedig mogelijk wordt gemeld aan de kerkenraad en/of predikant.
Voor huwelijksinzegening kan contact worden opgenomen met de predikant of scriba. Hoewel de plaatselijke predikant gebruikelijk het huwelijk bevestigt, kan hiervan met instemming van de kerkenraad worden afgeweken. Een gesprek met de predikant en het gezamenlijk vaststellen van de liturgie gaan hieraan vooraf. Bij jubilea wordt vanaf de kansel en in kerkblad Voetius mededeling gedaan. Bij overlijden dient de begrafenisondernemer of de nabestaande(n) contact op te nemen met de predikant/scriba om de kerkelijke dienstverlening bij de begrafenis te bespreken. Ook bij ziekenhuisopname wordt om melding gevraagd, zodat een bezoek van de predikant/ouderling of voorbede in de kerk besproken kan worden. Het doorgeven van ontslag uit het ziekenhuis wordt eveneens op prijs gesteld. De predikant bezoekt gemeenteleden bij ziekenhuisopnames, huwelijksjubilea en geboorten, mits hiervan op de hoogte gebracht.
Wijkouderlingen en Huisbezoeken
Een van de kerntaken van de ouderling is het afleggen van huisbezoeken, doorgaans door twee ouderlingen, met een mogelijke uitzondering voor alleenstaanden. Wijkouderlingen nemen vooraf contact op om een afspraak te maken, waarbij het de wens is dat het gehele gezin, inclusief de kinderen, aanwezig is. Naast reguliere huisbezoeken delen de ouderlingen ook vreugde en verdriet met de gemeenteleden. Zij leven mee naar hun vermogen en kunnen op verzoek van een gemeente lid op bezoek komen.
Er zijn ook ouderlingen belast met bijzondere taken, zoals een scriba en een jeugdouderling. J. (Jan) van de Minkelis is scriba. Bezoekvrijwilligers zijn actief in de gemeente om eenzame gemeenteleden te bezoeken. Mensen die behoefte hebben aan bezoek, of iemand kennen die bezocht wil worden, kunnen dit aangeven.
Indeling van Wijken en Wijkouderlingen
De gemeente is verdeeld in wijken, elk met een toegewezen wijkouderling:
- Wijk 2: Ton van den Assem (met straten zoals Sterappel, Bellefleur, Roem van Altena, Boomgaard, Guldenring, Brederode, Boerengroen, Kroonsappel, Bronkhorst, Gezetstraat, De Poort, Amaliahoff, Burg. Van der Schanstraat, Wilhelminastraat, Beatrixstraat en Julianastraat)
- Wijk 3: Sjoerd Wiersma (met straten zoals Hoofdgraaf, Kon. Emmastraat, Langenhof, Vinkenpad, Hofflaan, Prinses Margrietstraat, Romboutstraat, Prinses Christinastraat, Prins Bernhardtraat, Huiswerf, Not. Hollestelleplein, Corn. Buizerdplein)
- Wijk 4: Martijn Bot (met straten zoals Middenweg, Burgemeester Baxlaan, Dr. M.L. Kingplein, Kennedylaan, J.H. Dunantstraat, Kerkstraat, Dokter. Esseveldlaan, Nachtegaallaan (Notenhoff))
- Wijk 5: Gertjan Boonstra (met straten zoals Kammetweg, De Oude Silo, Duizendmorgen, Hoge Maasdijk, Hoefweg, Mr. S. Naaijenstraat, Buiten Andel)
- Wijk 6: Toni Treffers (met straten zoals Burgemeester Scholtenlaan, Dokter Oosteromstraat, ds. Talmalaan, Mart. Van Rijswijkplein, Albert Schweitzerlaan, Jasmijn, Clematis, Vuurdoorn, Kamperfoelie, Abr. Kuyperstraat, ds.)
The Last Reformation - een eerlijke analyse
Archieven en Inventarisatie
Het Streekarchief Langstraat Heusden Altena beheert diverse archieven. Een archieftoegang biedt uitgebreide informatie over een specifiek archief en bestaat doorgaans uit kenmerken van het archief, een inleiding, een inventaris of plaatsingslijst, en eventuele bijlagen. De kenmerken omvatten omvang, vindplaats, beschikbaarheid en openbaarheid. De inleiding bevat historische informatie over het archief en de archiefvormer. De inventaris of plaatsingslijst is een hiërarchisch opgebouwd overzicht van beschreven archiefstukken.
Bij het zoeken in een inventaris wordt de hiërarchie gevolgd. Rubrieken in de inventaris maken deel uit van de beschrijving op een lager niveau. Wanneer een zoekterm in een hoger niveau voorkomt, voldoen de onderliggende niveaus ook aan de zoekvraag. Een inventaris beschrijft de aanwezige stukken en bevat vaak een korte geschiedenis. Via de zoekbalk kan gezocht worden, eventueel na het raadplegen van de 'Zoektips'. Gevonden archiefstukken worden gedetailleerd beschreven, met de mogelijkheid om ze aan te vragen voor inzage in de studiezaal.
