Dominee Van Dijkweg en Villa Bouchina: Een Historisch Overzicht

De Geschiedenis van Villa Bouchina

De villa met de naam Bouchina, gelegen aan de huidige Ds. Van Dijkweg, heeft een rijke en complexe geschiedenis die nauw verweven is met de Tweede Wereldoorlog en de periode daarvoor.

Villa Bouchina als Joods Tehuis

Aanvankelijk was de villa eigendom van de gereformeerde kerk. In de turbulente oorlogsjaren werd er echter een nieuwe bestemming voor het pand gevonden: een joods tehuis. Dit was het gevolg van een bijzondere bescherming die aan een deel van de Nederlandse joden werd verleend. Deze bevoorrechte positie was te danken aan factoren zoals voormalig lidmaatschap van de NSB, maatschappelijke betekenis voor het land, of het zijn van een kunstenaar. Ruim zevenhonderd joden voldeden aan deze criteria en werden, op basis van de Lijst Frederiks, ondergebracht in kasteel Schaffelaar en Huize De Biezen in Barneveld. Ook NSB-leider Anton Mussert trachtte met een lijst van 64 joden deportatie te voorkomen. Deze joden zouden hun intrek nemen in het Joodsch Tehuis Doetinchem. Twee panden werden hiervoor gereserveerd: de woning aan de Dokter Huber Noodtstraat 4 en Villa Bouchina. De villa werd aangepast met onder andere tweepersoons stapelbedden om de 64 mensen te huisvesten, en de keuken werd vergroot. Omdat de Inspecteur van de Volksgezondheid het huis te klein achtte voor zoveel bewoners, werd ook de woning aan de Dokter Huber Noodtstraat ingericht.

De vooroorlogse Villa Bouchina aan de huidige Ds. Van Dijkweg staat er tegenwoordig nog vrijwel hetzelfde bij. Het enige zichtbare verschil is een toegevoegde erker; de naam "Bouchina" in de nok is verdwenen.

Uiteindelijk zou er een bericht komen dat er slechts dertig mensen naar Doetinchem zouden komen, een aantal dat geheel in Villa Bouchina kon worden ondergebracht. Op 27 februari 1943 arriveerden de eerste bewoners.

Onder de bewoners bevond zich een vrouw met drie kinderen, wier niet-joodse man aan het oostfront vocht met het nazistische Nederlandsche Legioen. Zij zong voortdurend Duitse liedjes, naar eigen zeggen om haar man te steunen, wat echter tot grote ergernis leidde bij de overige bewoners. Uiteindelijk telde het huis negen bewoners, waaronder het gezin Spier. Zij hadden hun eigen slaapkamer en mochten het pand niet verlaten.

Het verblijf in Villa Bouchina was echter van korte duur, aangezien de Duitsers andere plannen hadden. Op dinsdag 20 april 1943 moesten alle bewoners de villa verlaten. Ze werden naar Westerbork gebracht en na enkele dagen gedeporteerd naar het Tsjechische concentratiekamp Theresiënstadt. Ook daar genoot de "Bouchina-groep", evenals de joden uit Barneveld, bescherming.

Jo Spier verleende er artistieke diensten aan de Duitsers als Werkstattleiter van de Kunstgewerbe en woonde met zijn gezin in een eigen huisje, Werkstatte Q 209, met een woon-/slaapkamer, halletje en badkamer. Twee andere voormalige bewoners van Bouchina werden na enige tijd gedeporteerd naar een ander concentratiekamp, waar zij overleden. Een derde overleed op 9 maart 1944 in Auschwitz.

De Rol van Dominee Jan van Dijk

Een significant deel van de geschiedenis van de Ds. Van Dijkweg is verbonden met dominee Jan van Dijk Mzn. (1830-1909). Hij kwam in 1862 uit het Friese Tzum naar Doetinchem.

Onderwijs en Maatschappelijke Betrokkenheid

Dominee Van Dijk miste de steun van een christelijke school in de Achterhoek en ging op pad om hiervoor fondsen te werven. Toen dit in de regio niet lukte, reisde hij het hele land door om financiële steun te vragen bij vooraanstaande personen. Met succes kon in 1865 de eerste christelijke school in de Achterhoek worden geopend, met 75 leerlingen in het eerste jaar, oplopend tot 200 na twee jaar.

Toen hij in Doetinchem arriveerde, zag hij dat men bezig was de gracht te dempen. Dominee Van Dijk vond dat ook jongens uit eenvoudige milieus kansen moesten krijgen om dominee, leraar, arts of advocaat te worden. Hij liet hen naar Doetinchem komen, waar ze werden ondergebracht in Ruimzicht, een huis met een systeem van jongens-zelfbestuur. Twee jongens hadden de leiding als directeur van deze "jongensstad", terwijl een inwonend echtpaar voor de huishouding zorgde. Van Dijk hield echter zelf de controle en stuurde ongehoorzame jongens weg. De jongens, ook wel "Dijkianen" genoemd, bezochten het gymnasium aan de Van Nispenstraat. In het topjaar 1893 waren er 160 Dijkianen, een aantal dat niet meer in het verbouwde Ruimzicht paste.

Rondom Doetinchem zijn nog steeds sporen te vinden van de activiteiten van Ds. Van Dijk.

De heer Remmelink uit Steenderen schonk Van Dijk 20.000 gulden, destijds een enorm kapitaal, om iets op te zetten dat verbonden zou zijn aan de naam van Groen van Prinsterer, een invloedrijk christelijk politicus.

Hoewel dominee Van Dijk zeer succesvol was, hield hij zich niet aan de regels van de Christelijke Afgescheiden Kerk en werd hij in 1869 buitengesloten. Hij stichtte daarop een nieuwe kerkelijke gemeenschap, de Nederlands Hervormde Zendingsgemeente, die gebruikmaakte van de kapel aan de Van Nispenstraat. Dit verhaal maakt deel uit van de canon van Doetinchem.

Jan van Dijk (1830-1909) werd geboren als boerenzoon in Tzum, Friesland. Opgegroeid in de sfeer van het (Friese) Réveil, ontwikkelde hij het verlangen om predikant te worden. Na zijn toelating tot de evangeliebediening in 1862, werd hij op 21 december 1862 verbonden aan de kleine Afgescheiden Gemeente in Doetinchem, die slechts 13 gezinnen telde. Deze gemeenschap had een eenvoudig kerkje gebouwd bij de Heezenpoort.

De nieuwe dominee miste de steun van een christelijke lagere school en zocht daarom fondsen. Dit leidde tot de oprichting van de eerste christelijke school in de Achterhoek in 1865. Dominee Van Dijk was tevens betrokken bij de oprichting van een gymnasium, een jongens- en een meisjesinternaat. De straat waar deze gebouwen stonden, kreeg later de naam Burgemeester Van Nispenstraat.

Ds. Van Dijk en zijn zendingsgemeente richtten zich ook op missionair werk, nauw verbonden met het onderwijs, met als doel predikanten op te leiden die midden in het leven stonden en konden communiceren met "gewone mensen". In 1867 richtte hij de "Vereniging tot bevordering van de Inwendige Zending" op.

In 1868 kocht ds. Van Dijk het landhuis Ruimzicht, dat de functie van internaat kreeg voor de opleiding van predikanten. Naast scholen werden er ook zondagsschoolposten opgezet in de regio.

Dominee Van Dijk's streven naar samenwerking over kerkelijke grenzen heen leidde tot weerstand binnen de Afgescheiden kring. Bovendien waren er bezwaren tegen zijn leer. Ondanks dit behield hij de steun van zijn Doetinchemse gemeente. Op 16 juli 1869 besloot de kerkenraad tot erkenning als Nederlandsch-Hervormde Zendingsgemeente. Pas in 1966, 57 jaar na zijn overlijden, sloot deze gemeente zich aan bij de Nederlands Hervormde Kerk.

De Ds. Van Dijkweg: Adressen en Kenmerken

De Ds. Van Dijkweg in Doetinchem is een straat met een diversiteit aan adressen en panden.

Adresgegevens en Gebouwkenmerken

Het adres Ds. Van Dijkweg 16 is gelegen in de gemeente Doetinchem, provincie Gelderland. Dit adres is geregistreerd in de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) met de identificatie 0222010000618814. Het pand op dit adres is gebouwd in 1926 en heeft een gebruiksoppervlakte van 308 m², wat ruim is vergeleken met het landelijk gemiddelde. De gebruiksfunctie is wonen. Het perceel waarop het staat, heeft een oppervlakte van 666 m².

De tabel hieronder toont een overzicht van de 27 adressen aan de Ds. Van Dijkweg, inclusief huisnummer, postcode, woonplaats, gebruiksdoel, oppervlakte, woningtype, bouwjaar en energielabel, gebaseerd op BAG-data van 1 januari 2026.

De BAG (Basisregistratie Adressen en Gebouwen) en de Basisregistratie Kadaster (BRK) vormen de bron van deze officiële gegevens. Energielabels, zoals geregistreerd bij de RVO, geven een indicatie van de energiezuinigheid van de panden.

De straatnaam Ds. Van Dijkweg is vernoemd naar dominee Jan van Dijk Mzn., een prominente figuur in de geschiedenis van Doetinchem.

Villa Ruimzicht en het Arboretum

Villa Ruimzicht, gelegen op het terrein rondom de huidige Ds. Van Dijkweg, is een pand met aanzienlijke architectuurhistorische, stedebouwkundige en cultuurhistorische waarde.

Architectuur en Tuinaanleg

De villa is opgetrokken op een T-vormig plattegrond en telt drie bouwlagen onder een afgeplat schilddak gedekt met leien. Kenmerkend zijn de diverse dakkapellen, de wit geschilderde gevels met cordonlijsten, en decoraties in terra-cotta. De voorgevel is symmetrisch opgebouwd met risalerende zijdelen en een middenstuk met middenrisaliet, voorzien van een houten veranda.

Het interieur is deels verbouwd, maar de oorspronkelijke indeling is nog herkenbaar. Lokalen in het hoofdgebouw zijn aan de voorzijde gesitueerd, terwijl in de achtervleugel lokalen aan weerszijden van de gang liggen. Hier bevindt zich ook een brede, houten trap met gietijzeren balustrade.

De villa is van architectuurhistorische waarde als een goed bewaard gebleven internaat uit de tweede helft van de negentiende eeuw, met een eclectische bouwstijl met classicistische kenmerken. Stedebouwkundig vormt het, samen met een theehuis en tuinaanleg, een waardevol ensemble dat een belangrijk stuk geschiedenis van Doetinchem vertegenwoordigt.

Het Arboretum

Het arboretum op het terrein rondom Villa Ruimzicht is waarschijnlijk aangelegd na 1868, toen ds. Van Dijk de villa met bijbehorende grond kocht. Het is aannemelijk dat hij zelf intensief betrokken was bij de aanleg, waarbij het educatieve aspect waarschijnlijk een belangrijke rol speelde, gezien het grote aantal boomsoorten (ongeveer 50 binnen- en buitenlandse soorten). Enkele bomen zijn reeds honderd jaar oud.

De tuin wordt gekenmerkt door een landschappelijk aangelegde vijver, de diversiteit aan boomsoorten en de centrale ligging van de villa. Het padenstelsel is eenvoudig, met een hoofdpad dat de zuidoosthoek met de noordwesthoek verbindt, deels geflankeerd door cypressen. Zijpaden leiden naar het huis.

Het arboretum is van historische waarde als een voorbeeld van een in de tweede helft van de negentiende eeuw aangelegd arboretum, en van stedebouwkundige waarde als onderdeel van het complex van villa en theehuis.

Dominee Van Dijk in Open Monumentendag

De naam dominee Van Dijk is voor veel mensen in Doetinchem en omgeving bekend, mede door de vele instanties en locaties die naar hem zijn vernoemd, waaronder een voormalige school, een stichting en de Ds. Van Dijkweg zelf.

Ter gelegenheid van Open Monumentendag wordt er bijzondere aandacht besteed aan deze invloedrijke man. Erfgoedcentrum De Stadswal, in samenwerking met het Gilde en de Protestantse Gemeente Doetinchem, organiseert op zes locaties in de stad theatrale scènes waarin acteurs Dominee Van Dijk tot leven wekken. Deze rondleidingen, die ongeveer twee uur duren en maximaal 30 deelnemers per groep toelaten, bieden een levendige inkijk in zijn leven en betekenis voor de stad.

tags: #dominee #van #dijkweg