Zeeuws-Vlaanderen, ook wel gespeld als Zeeuwsch-Vlaanderen, en in het Zeeuws en West-Vlaams als Zeêuws-Vlaonderen, vormt het zuidelijkste deel van de Nederlandse provincie Zeeland. Het is het enige deel van deze provincie dat niet aan minstens drie zijden door water wordt omringd. Geografisch gezien is het het noordelijkste deel van het historische graafschap Vlaanderen. De regio kan worden onderverdeeld in een oostelijk en een westelijk deel, die vroeger van elkaar gescheiden werden door de Braakman, een grotendeels ingepolderde oude zeearm.
Het westelijke deel, de gemeente Sluis, grenst aan de Noordzee en is een populaire bestemming voor strandvakanties. Cadzand en Breskens zijn hier de bekendste badplaatsen, terwijl de stranden van Nieuwvliet en Groede, met een naaktstrand, bekend staan om hun ongerepte natuur.
De gemeente Terneuzen, gelegen in het midden van Zeeuws-Vlaanderen, omzoomt het industriële kanaal van Gent naar Terneuzen. Terneuzen is de belangrijkste stad van de regio, met de meeste centrale voorzieningen. In het oosten profileert de gemeente Hulst zich als de "meest Vlaamse stad" van Nederland.
Met een bevolkingsdichtheid van 147 inwoners per km² is Zeeuws-Vlaanderen een dunbevolkte regio naar Nederlandse maatstaven, en ook dunner bevolkt dan de Vlaamse provincies ten zuiden ervan. Qua oppervlakte is het een aanzienlijk gebied.
Historische Ontwikkeling
Oude Geschiedenis en Romeinse Tijd
Aardenburg, de oudste stad van Zeeland, kende in de 1e en 2e eeuw een Romeinse militaire aanwezigheid als castellum Aardenburg. In 1187 ontving de stad, als een van de eerste in de Nederlanden, stadsrechten.
Middeleeuwen en het Graafschap Vlaanderen
Het huidige Zeeuws-Vlaanderen maakte tot ongeveer 1600 deel uit van het graafschap Vlaanderen. Belangrijke steden in die tijd waren Hulst (stadsrecht 1180) en Sluis (stadsrecht 1290). Sluis was tot in de 16e eeuw de hoofdplaats van het Vrije van Sluis, en Hulst van Hulster Ambacht, een van de Vier Ambachten. In de 15e eeuw behoorde Sluis, met circa 10.000 inwoners rond 1472, tot de grotere steden van de Nederlanden. Het stadhuis van Sluis uit de tweede helft van de 14e eeuw, met zijn belforttoren, is het oudste nog in oorspronkelijke vorm bewaard gebleven raadhuis van Nederland.
De Tachtigjarige Oorlog en Staats-Vlaanderen
Zeeuws-Vlaanderen fungeerde als frontlinie, de Staats-Spaanse Linies, tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Na de Nederlandse onafhankelijkheid werd het tot 1795 bestuurd als Staats-Vlaanderen door de Staten-Generaal van de Noordelijke Nederlanden. De rechtspraak in Staats-Vlaanderen viel onder de Raad van Vlaanderen, opgericht in 1599 in Middelburg.
Franse en Nederlandse Periode
Van 1795 tot 1814 maakte het huidige Zeeuws-Vlaanderen deel uit van Frankrijk, als onderdeel van het Scheldedepartement (provincie Oost-Vlaanderen). Kortstondig, voor juli 1814, behoorde het tot de nieuwgevormde provincie (Noord-)Brabant. Op 20 juli 1814 bepaalde soeverein vorst Willem I de vereniging van Staats-Vlaanderen met Zeeland, onder de nieuwe naam Zeeuws-Vlaanderen.
Belgische Onafhankelijkheid en Annexatieplannen
Toen België in 1830 onafhankelijk werd van Nederland, deden Franse en Belgische militairen pogingen om Zeeuws-Vlaanderen te veroveren, met name om een blokkade van de Scheldemonding te voorkomen. De inname van het gebied kreeg weerklank bij de katholieke bevolking in Zeeuws-Vlaanderen. Echter, door weerstand van orangisten onder leiding van kolonel Ledel in West-Zeeuws-Vlaanderen, waaronder Biervliet en Oostburg, mislukte deze poging.
Na de Eerste Wereldoorlog ontstonden er opnieuw annexatieplannen vanuit België, als compensatie voor oorlogsschade en vanwege vermeende pro-Duitse houding van Nederland tijdens de oorlog. In Zeeland werd fel gereageerd op deze eisen. In Zeeuws-Vlaanderen werd een strijdlied geschreven om de band met Nederland te benadrukken.
Nieuwer Bestuur en Gemeentelijke Herindelingen
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was sinds 1793 in oorlog met Frankrijk. In 1794 bezetten de Fransen het toenmalige Staats-Vlaanderen en voegden het toe aan het Scheldedepartement. In 1796 werd het bestuur gereorganiseerd naar Frans model, waarbij Zeeuws-Vlaanderen werd opgedeeld in 38 zelfstandige gemeenten. Op 1 april van een later jaar werden dertig gemeenten samengevoegd tot acht nieuwe. Op 1 januari 2003 vond een verdere herindeling plaats, waardoor het aantal gemeenten werd teruggebracht tot drie.
Geografie en Landschap
Zeeuws-Vlaanderen wordt gekenmerkt door een uitgestrekt, vrij open polderlandschap, onderbroken door dijken, dorpjes en monumentale boerderijen. De sporen van de strijd tegen het water, met landwinst en -verlies, zijn zichtbaar in de vorm van dijken, kreken en kreekrestanten. Karakteristiek zijn de hoekige kreken, ontstaan bij overstromingen.
De regio bestaat uit enkele dekzandruggen in het zuiden, tegen de grens met België, en een uitgestrekt polderland ten noorden daarvan. Tussen Breskens en het Zwin ligt een smal duingebied. Het grootste deel van het polderland is recenter ingericht, van de 17e tot de 19e eeuw, zoals het eiland van Cadzand en het land ten noorden van Oostburg. Landaanwinning ging door tot in 1954 de Braakman werd afgesloten.
De archeologische landschapskaart plaatst de regio onder de noemers Jonge zeeinbraken, het Zeeuws-Zuid-Hollands kleigebied en het Vlaams zandgebied. Werktuigen uit de oude steentijd zijn gevonden bij Axel, Nieuw-Namen en op het strand bij Cadzand. Uit de Romeinse tijd zijn vondsten gedaan bij Aardenburg, waar in de 2e eeuw een castellum werd gebouwd.
Ontginning en Waterbeheer
Vanaf ongeveer 700 werden de omstandigheden voor bewoning gunstiger. Mensen vestigden zich op hogere kwelders en oeverwallen van kreken. Akkers werden aangelegd op hogere plekken, terwijl vee graasde op schorren en poelgebieden. Hollestellen, drinkvijvers met een dijk eromheen, werden aangelegd om zoet water te verkrijgen.
Omstreeks 1100 werden de eerste dijken aangelegd. De toen omdijkte en later niet overstroomde gronden worden oudland genoemd. Tegenover het oudland staat het nieuwland, de jonge zeekleipolders, die vaak een betere bodem, hoogteligging en afwatering hadden, waardoor ze meer geschikt waren voor akkerbouw.
Een stormvloed van 1375 deed de grote zeearm de Braakman ontstaan, die Zeeuws-Vlaanderen in tweeën spleet. Gebieden rond Biervliet, Cadzand en Groede werden eilanden. Tussen 1350 en 1600 leed het gebied veel schade door overstromingen. Ook moernering (veenwinning voor brandstof of zoutproductie) droeg bij aan landverlies.
Verdedigingslinies en Moderne Ontwikkelingen
Zeeuws-Vlaanderen heeft een rijke geschiedenis van verdedigingswerken. Belangrijke verdedigingslinies uit de Tachtigjarige Oorlog, de Spaans-Staatse Linie, lopen door de regio, met vestingsteden als Sluis, Aardenburg, Philippine en Axel. In het landelijke gebied tussen deze steden verrezen forten, schansen en bastions.
Na de Tweede Wereldoorlog vonden ingrijpende veranderingen plaats, waaronder ruilverkavelingen. De afdamming van de Braakman in 1952 was een belangrijke stap in de inpolderingsgeschiedenis. Tegenwoordig vormt de stedelijke en industriële zone tussen Terneuzen en Sas van Gent een scheiding, in plaats van de Braakman.
Sinds 2003 is Zeeuws-Vlaanderen via de Westerscheldetunnel verbonden met de rest van Zeeland. Voorheen waren veerboten of een omweg via België noodzakelijk.
Economie en Infrastructuur
Landbouw en Industrie
Traditioneel wordt de landbouw in Zeeuws-Vlaanderen gedomineerd door de teelt van aardappelen, uien en suikerbieten. In de 21e eeuw heeft de landbouw echter te lijden onder droogte. Langs het kanaal Gent-Terneuzen bevinden zich grote industrieterreinen met chemische bedrijven. Deze industrie heeft, samen met nabijgelegen concentraties in Vlissingen, Gent, Brugge en Antwerpen, invloed op de luchtkwaliteit in de regio.
Transport en Openbaar Vervoer
Sinds 1952 rijden er geen reizigerstreinen meer in Zeeuws-Vlaanderen. Het huidige openbaar vervoer wordt verzorgd door een netwerk van buslijnen, met verbindingen naar Roosendaal, Sint-Niklaas, Zelzate en Brugge. Via de Westerscheldetunnel zijn er lijnen naar Middelburg en Goes. Veel buslijnen tussen dorpen zijn opgeheven en vervangen door kleinere busjes, bemand door vrijwilligers. Vanwege de lage frequentie is er een beltaxi beschikbaar.
Zeeuws-Vlaanderen kreeg zijn eerste spoorverbinding in 1869 met de spoorlijn Gent - Terneuzen. Het reizigersvervoer op Nederlands grondgebied eindigde in 1951/1952. De spoorlijnen bleven in gebruik voor goederenverkeer. Tussen 1887 en 1949 kende de regio ook een netwerk van stoomtramlijnen.
OV in Zeeuws Vlaanderen uren nodig om op bestemming te komen
Cultuur en Identiteit
Het Zeeuws-Vlaamse volkslied, geschreven in 1917 door ds. Jacob Pattist en J. Vreeken, met muziek van A., is een reactie op de Belgische annexatieplannen na de Eerste Wereldoorlog. Het benadrukt de band tussen het 'landje apart' en Nederland.
De regio heeft een eigen karakter, deels gevormd door de geschiedenis van strijd tegen het water, deels door de invloeden van zowel Nederland als Vlaanderen. De aanwezigheid van katholieke gemeenten, met name in het zuidelijk deel (Staats-Vlaanderen), draagt bij aan de culturele diversiteit.
Kerkelijke Gemeenschappen in Zeeuws-Vlaanderen
De regio kent een grote verscheidenheid aan kerkelijke gemeenschappen, weerspiegeld in de vele plaatsnamen met religieuze aanduidingen:
- Gereformeerde Gemeenten
- Hervormde Gemeenten
- Protestantse Gemeenten
- Christelijke Gereformeerde Kerken
- Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt
- Gereformeerde Gemeenten in Nederland
- Hersteld Hervormde Gemeenten
- Oud Gereformeerde Gemeenten
- Vrije Evangelische Gemeenten
- Doopsgezinde Gemeenten
- Nederlands Gereformeerde Kerken
- Vrije Gereformeerde Gemeenten
De plaatsnamen in de lijst hieronder geven een indicatie van de verspreiding van deze gemeenschappen door heel Zeeuws-Vlaanderen, met vermelding van de bijbehorende regio's zoals Walcheren, Zeeuws-Vlaanderen, Goes, Tholen en Zierikzee.
Overzicht van Plaatsnamen en Gemeenten
- Aagtekerke: Gereformeerde Gemeente, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Aardenburg: Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Aendijcke: Hervormde Gemeente
- Arnemuiden: Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente
- Axel: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk, GK-A, GK-B, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Baarland: Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Biezelinge: Christelijke Gereformeerde Kerk
- Biggekerke: Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Borssele: Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Breskens: Gereformeerde Kerk
- Brouwershaven: Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Protestantse Gemeente
- Bruinisse: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente
- Burgh: Hervormde Gemeente
- Colijnsplaat: Protestantse Gemeente
- Domburg: Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente
- Dreischor-Noordgouwe: Protestantse Gemeente
- Driewegen-Ellewoutsdijk-Ovezande: Protestantse Gemeente
- Ede (Zld.): Hervormde Gemeente
- Elkerzee: Hervormde Gemeente
- Gapinge: Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Goes: Christelijke Gereformeerde Kerk, Gereformeerde Kerk, Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente, Vrije Evangelische Gemeente
- Goes-De Levensbron: Hervormde Gemeente
- Gravenpolder: Gereformeerde Gemeente, Oud Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Grijpskerke: Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Haamstede: Christelijke Gereformeerde Kerk, Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente
- Hansweert-Schore: Protestantse Gemeente
- Heer Abtskerke-Sinoutkerke: Protestantse Gemeente
- Heer Arendskerke-Baarsdorp: Protestantse Gemeente
- Heer Hendrikskinderen: Protestantse Gemeente
- Heinkenszand: Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Het Vierhuis: Protestantse Gemeente
- Hoedekenskerke: Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Hoedekenskerke-Nisse-Heer Abtskerke: Protestantse Gemeente
- Hoek: Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Protestantse Gemeente
- Hulst: Protestantse Gemeente
- Kamperland: Gereformeerde Gemeente, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Kapelle: Hervormde Gemeente
- Kapelle-Biezelinge: Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Kapelle-Biezelinge-Eversdijk: Protestantse Gemeente
- Kats-Kortgene: Protestantse Gemeente
- Kattendijke: Hervormde Gemeente
- Kerkwerve: Christelijke Gereformeerde Kerk, Protestantse Gemeente
- Kleverskerke: Protestantse Gemeente
- Kloetinge: Protestantse Gemeente
- Kortgene: Gereformeerde Gemeente
- Koudekerke: Gereformeerde Kerk, Protestantse Gemeente
- Krabbendijke: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Ontmoetingsgem Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Kruiningen: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente, Vrije Gereformeerde Gemeente
- Lewedorp: Gereformeerde Kerk, Protestantse Gemeente
- Meliskerke: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk
- Meliskerke-Marienkerke: Hervormde Gemeente
- Middelburg: Christelijke Gereformeerde Kerk, Doopsgezinde Gemeente, ELG, Gereformeerde Gemeente in Nederland, GGoK, Gereformeerde Kerk, GK-A, GK-B, GK-C, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Hervormde Gemeente, Nederlands Gereformeerde Kerk, Protestantse Gemeente
- Middelburg-Centrum: Gereformeerde Gemeente
- Middelburg-Zuid: Gereformeerde Gemeente
- Nieuw- en Sint Joosland: Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Nieuwdorp: Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Nieuwerkerk: Gereformeerde Gemeente, GGiN, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Nieuwvliet: Vrije Evangelische Gemeente
- Nisse: Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Oost-Souburg: Protestantse Gemeente
- Oostburg: GG (1), GG (2), Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Hervormde Gemeente, Oud Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Oosterland: Gereformeerde Gemeente, Hervormde Gemeente, Oud Gereformeerde Gemeente
- Oostkapelle: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Oud-Vossemeer: Christelijke Gereformeerde Kerk, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente
- Ovezande-Driewegen: Hervormde Gemeente
- Philippine-Sas van Gent-Sluiskil: Protestantse Gemeente
- Poortvliet: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente
- Renesse-Noordwelle: Hervormde Gemeente
- Rilland-Bath: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Ritthem: Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Scharendijke: Gereformeerde Kerk, Protestantse Gemeente
- Scherpenisse: Gereformeerde Gemeente, Hervormde Gemeente, Vrije Herv. Gemeente
- Schoondijke-Breskens-Groede-Waterlandkerkje: Protestantse Gemeente
- Schore-Vlake: Hervormde Gemeente
- Schouwen aan Zee: Protestantse Gemeente
- Serooskerke-Schouwen: Hervormde Gemeente
- Serooskerke-Wal: Hervormde Gemeente, Protestantse Gemeente
- Serooskerke-Wal-Kruispunt: Hervormde Gemeente
- Sint Annaland: Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente
- Sint Laurens: Protestantse Gemeente
- Sint Maartensdijk: Gereformeerde Gemeente in Nederland, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente
- Sint Maartensdijk-Rehoboth: Hervormde Gemeente
- Sint Philipsland: Gereformeerde Gemeente, Hervormde Gemeente, Oud Gereformeerde Gemeente, VOGG
- Sirjansland: Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente
- Stavenisse: Hervormde Gemeente, Oud Gereformeerde Gemeente
- Terneuzen: Gereformeerde Gemeente, GG (1), Gereformeerde Gemeente in Nederland, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Hervormde Gemeente, Oud Gereformeerde Gemeente, Protestantse Gemeente, VOGG
- Tholen: Christelijke Gereformeerde Kerk, Gereformeerde Gemeente, Gereformeerde Kerk, Hervormde Gemeente, Hersteld Hervormde Gemeente
tags: #ger #gem #zeeuws #vlaanderen