De geschiedenis van de Gereformeerde Kerk te Zeist is een rijke en complexe die teruggaat tot de Afscheiding van 1838. Deze periode wordt gedetailleerd beschreven in de driedelige serie ‘Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk Zeist’, geschreven door wijlen de heer L.A.G. van Selm. Deel 3 van deze trilogie verscheen in december 2016, waarmee de kerkhistorie van Zeist compleet werd gedocumenteerd.
De Afscheiding en de Vroege Jaren
De officiële start van de gereformeerde kerkhistorie in Zeist wordt gemarkeerd door de Afscheiding, die op 26 augustus 1838 plaatsvond. De trilogie van Van Selm behandelt de geschiedenis vanaf 1887, toen de ‘Nederduitsche Gereformeerde Kerk (doleerende)’ werd geïnstitueerd. Echter, de voorgeschiedenis, inclusief de Afscheiding en de periode daarvóór, wordt uitgebreid belicht.
Een belangrijk moment was de bouw en ingebruikname van de Heuvelkerk aan de Voorheuvel in 1842. Dit kerkgebouw diende als de thuisbasis van de Christelijke Afgescheidene Gemeente, die op 26 augustus 1838 onder leiding van ds. H.P. Scholte werd geïnstitueerd. De eerste predikant van de Heuvelkerk was de jonge ds. P.J. Oggel, die erin slaagde de kleine, door onenigheden verscheurde gemeente weer tot eenheid te smeden. Deze onenigheden betroffen met name de kinderdoop en de kerkorde.
De Doleantie en de Vrije Gereformeerde Gemeente
De Doleantie, die landelijk werd geleid door dr. A. Kuyper, was de tweede orthodoxe uittocht uit de Nederlandse Hervormde Kerk. In Zeist vond de Doleantie plaats op Tweede Pinksterdag, 30 mei 1887, met de verkiezing van ambtsdragers onder leiding van ds. G. van Goor. De officiële institueringsdatum van de Dolerende kerk van Zeist is echter 15 juni 1887, toen de ambtsdragers werden bevestigd onder leiding van ds. F.P.L.C. van Lingen.
Eerder, in 1869, ontstond de ‘Christelijke Gereformeerde Kerk’ door de landelijke samenvoeging van de ‘Christelijke Afgescheidene Kerk’ en de ‘Gereformeerde Kerk onder het Kruis’. Kort daarna ontstond er wrijving toen de christelijke gereformeerde classis bezwaar maakte tegen het voorgaan van ds. A.O. Schaafsma in de Christelijke Gereformeerde Gemeente van Zeist, omdat hij niet tot dat kerkverband behoorde. De gemeente bleef hem echter trouw en scheidde zich af, om vervolgens als ‘Vrije Gereformeerde Gemeente Zeist’ verder te gaan. Zij bouwden een eigen kerkje aan de Kerkweg, dat bekend werd als ‘Adullam’ en later de ‘Walkartkerk’. Na het vertrek van ds. Schaafsma in 1880 raakte deze gemeente in verval.
De Dolerenden in Zeist vonden in het inmiddels vervallen kerkje Adullam aan de Kerkweg een nieuw onderkomen. Ze kochten het, knapten het op en namen het in 1887 in gebruik als Nederduitsche Gereformeerde Kerk. In 1892, na de landelijke fusie tot de ‘Gereformeerde Kerken in Nederland’, sloten de overgebleven leden van de oorspronkelijke Christelijke Gereformeerde Gemeente zich hierbij aan.
Kerkgebouwen en Ontwikkelingen
De kerk aan de Slotlaan werd in 1935 buiten gebruik gesteld en gesloopt, waarna de ‘nieuwe’ Oosterkerk aan de Woudenbergseweg werd gebouwd. Eerder, in 1921, was er aan de Bergweg een houten hulpkerk gebouwd, de ‘eerste Noorderkerk’, vanwege de groei van de Gereformeerde Kerk te Zeist. Deze werd echter al snel te klein, wat leidde tot de bouw van de ‘tweede Noorderkerk’, waarvan de eerste steen in 1930 werd gelegd en die op 6 augustus 1931 in gebruik werd genomen. In 1955 kreeg deze kerk de naam Bergwegkerk.
De Noorderkerk aan de Bergweg, gebouwd in 1930 naar een ontwerp van architect B. W. Plooij, werd in 1954 hernoemd tot Bergwegkerk. Dit gebouw, uitgevoerd in sobere Amsterdamse School-stijl, heeft een imposante toren van 32 meter hoog. Het interieur volgt de voorschriften van dr. Abraham Kuyper voor waaiervormige kerkbanken, gericht op het liturgisch centrum. Het orgel, gebouwd in 1931 door H.W. Flentrop, bevindt zich boven het liturgisch centrum.
De Rehobothkerk, een kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeenten aan de Joubertlaan, werd in 1972 gebouwd naar een ontwerp van architectenbureau Van Hoogevest. Deze bakstenen zaalkerk met 1.160 zitplaatsen heeft een afwijkende vorm die te wijten is aan het oorspronkelijke kernplan van het gebied.
Sociale en Theologische Ontwikkelingen
De Doleantie bracht niet alleen een hervorming van de kerk, maar ook van de diaconie met zich mee. De Dolerende kerk zag het diaconaat als een middel om reddend en getuigend op te treden tegen maatschappelijke zonden en ellenden. De gereformeerde Zending op Java kwam eveneens uitvoerig aan bod in het werk van Van Selm.
Het christelijk lager onderwijs en de emancipatie van de gereformeerde vrouw worden eveneens uitgebreid besproken. Hierbij wordt het standpunt van Johanna Breevoort (1869-1942) belicht, die zich afvroeg waarom een vrouw wel mocht wassen maar niet mocht studeren. Breevoort nam in 1905 het initiatief tot de oprichting van een christelijke vrouwenbond, hoewel dit destijds nog niet breed gedragen werd binnen de gereformeerde gemeenschap. Zij was een overtuigd aanhangster van dr. A. Kuyper.
Er was ook discussie over de oprichting van gereformeerde meisjesverenigingen. Sommigen zagen ze als ‘kweekplaatsen van rechtgeaarde moeders’, terwijl anderen, zoals een schrijver in 1913, vonden dat meisjes een ‘schoner taak’ konden vinden dan deelname aan dergelijke verenigingen.
Veranderende Samenleving en Krimp
De periode van 1940 tot 1965 kende naast de oorlog en het verzet ook de Vrijmaking, die diepe sporen naliet. De kerkenraad moest zich ook buigen over de opkomst van het dansen, hoewel men erkende dat het een uiting van blijdschap kon zijn.
De Gereformeerde Kerk van Zeist kende in deze periode een aanzienlijke groei. Telde de kerk in 1940 nog 3.292 leden, in 1961 was dit aantal gestegen tot 4.792. Vanuit Zeist werden twee zelfstandige Gereformeerde Kerken geïnstitueerd: die van Soesterberg (1961) en Bunnik (1963).
Vanaf ongeveer 1975 tot 1980 begon het ledental van de Gereformeerde Kerken in Nederland terug te lopen. Dit leidde tot discussies over de organisatie van de kerk, de bevoegdheden van wijkraden en inspraak bij het beroepen van wijkpredikanten. De vacature voor ds. H.J. Zwarts in 1978/79 leidde tot protest van zo’n 23 ‘sterk betrokken gemeenteleden’.
Het nut van het evangelisatiewerk kwam ook ter discussie te staan, mede door het gedrag van buitenkerkelijke kinderen in evangelisatiekerkdiensten. De opheffing van de vijfde predikantsplaats in november 1981 leidde tot onrust, herindeling van wijken en een nieuwe verdeling van predikanten.
In de Oosterkerk ontstonden moeilijkheden rondom prediking en kanselruil, met name door het optreden van dr. H. Wiersinga, die controversiële opvattingen had over de ‘Verzoening’. Dit leidde in 1976 tot een uitspraak van de Generale synode in Lunteren, die de opvattingen van dr. Wiersinga als niet toelaatbaar beschouwde.
Deel 3 van de ‘Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk Zeist’ start met een hoofdstuk over kerkverlating, een fenomeen dat ook door godsdienstsocioloog dr. G. Dekker werd beschreven in zijn boek ‘De Stille Revolutie’. De Gereformeerde Kerken werden pluraler, wat spanningen en ergernissen veroorzaakte. In de jaren ’70 ontstond het ‘Confessioneel Gereformeerd Beraad’ met bezwaren tegen de invloed van ‘de moderne theologie’.
De protestantse theologenbeweging ‘Op Goed Gerucht’, opgericht in 2002, pleitte voor een loskomen uit verstarring en meer dialoog met de buitenwereld, geïnspireerd door de woorden van Dietrich Bonhoeffer.
Samen-op-Wegproces en Fusies
Veel aandacht gaat uit naar het ‘Samen-op-Wegproces’ tussen de Gereformeerde Kerken en de Nederlandse Hervormde Kerk, dat voorafging aan de landelijke protestantse kerkvereniging in 2004.
In Zeist West kwam begin 1990 een SoW-federatie op gang, met gezamenlijke diensten en een uitgebreide papierhandel over integratie van diverse kerkelijke zaken. Echter, modaliteits- en mentaliteitsverschillen bleken te grote hindernissen voor intensieve samenwerking. In maart 1994 werden plannen besproken voor één grote SoW-gemeente in het oosten van Zeist, in samenwerking met de hervormde Centrale Kerkenraad.
In Noord besloot men begin 1998 toe te groeien naar een federatief verband met de hervormde Sjalomgemeente en de wijkgemeente ’t Witte kerkje. Eind jaren ’90 werd de samenwerking zo ver gevorderd dat besloten werd tot samenvoeging van de gereformeerde wijkgemeente II en de hervormde wijken Sjalom en ’t Witte Kerkje.
In november 1999 werd in het winkelcentrum Belcour een ‘millenniumwinkel’ geopend, bedoeld als ‘herberg voor nieuwsgierigen, voor zoekers, voor twijfelaars’. De winkel sloot in 2000.
De NoorderLicht-gemeente ontstond in 2002 door het samengaan van twee SOW-gemeentes in Zeist-Noord: de Hervormde Shalomgemeente en de Gereformeerde Noorderwijk.
tags: #gereformeerde #gemeente #bergweg #zeist