De geschiedenis van de gereformeerde kerken in Brussel is nauw verbonden met de bredere ontwikkeling van het protestantisme in België en Nederland. De oorsprong van het protestantisme in Brussel gaat terug tot de 16e eeuw, met de martelaarschap van de augustijner broeders Hendrik Voes en Jan van Essen op de Grote Markt in 1523. Ondanks de heftige reacties van de katholieke machthebbers, groeide het protestantisme in de late 16e eeuw, met name het calvinisme, dat zelfs kortstondig de Brusselse republiek domineerde.
Na de restauratie van het katholicisme onder Spaans gezag in 1585, verdween het protestantisme grotendeels ondergronds. Pas in de 19e eeuw, na de oprichting van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, keerde het protestantisme in grotere getale terug naar Brussel, met de vestiging van protestantse ambtenaren en militairen. De voormalige Augustijnenkerk werd aan hen toegewezen, waar zelfs Koning Willem III werd gedoopt. De Belgische Revolutie van 1830 leidde tot de vernietiging van het kerkinterieur en het vertrek van veel protestanten, maar een kerngroep bleef bijeenkomen.
De oprichting van de Gereformeerde Kerk in Brussel
De directe aanleiding voor de oprichting van de Gereformeerde Kerk in Brussel was de onvrede binnen de Nederlandse Evangelische Gemeente over de theologische koers. Met name de afwijzing van de Drie Formulieren van Enigheid, waaronder de Heidelbergse Catechismus, door de kerkenraad, leidde tot een conflict. Leden zoals A.G. van Deth, die de voorkeur gaven aan een strikte gereformeerde belijdenis, zochten contact met dr. Abraham Kuyper in Nederland, een vooraanstaand figuur in de Doleantiebeweging.
Na een periode van correspondentie en overleg, waarin de kerkenraad van de Nederlandse Evangelische Gemeente vasthield aan haar bredere, meer inclusieve karakter, besloot een groep van zeven leden, waaronder A.G. van Deth en zijn gezin, hun lidmaatschap op te zeggen in 1892. Met advies van dr. Kuyper en prof. dr. F.L. Rutgers, streefden zij naar de oprichting van een Gereformeerde Kerk in Brussel die zich zou aansluiten bij de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN).
Na herhaaldelijke pogingen en verzoeken aan de Generale Synode van de GKN, waaronder een verzoek om hulp en raad voor de instituering van de kerk in Brussel, werd op 16 december 1894 besloten tot kerkinstituering over te gaan. Op 30 december 1894 werd de Gereformeerde Kerk te Brussel officieel geïnstitueerd, met de keuze van ouderlingen en diakenen. Ds. H.J. Reuijl van Dordrecht C leidde de bevestigingsdienst.
Vroege ontwikkeling en groei
De nieuw gevormde Gereformeerde Kerk in Brussel kende een gestage groei. Vanaf het begin werden huisgodsdienstoefeningen gehouden, waarbij preken werden gelezen en catechisatie werd gegeven. De eerste officiële kerkdienst vond plaats op 30 december 1894. Predikanten uit Nederland, zoals ds. C.L.F. van Schelven en prof. dr. H. Bavinck, verleenden pastorale zorg en leiding.
Een belangrijke stap in de ontwikkeling was de wens voor een eigen kerkgebouw. Na aanvankelijke huur van ruimtes, waaronder in de Nieuwe Graanmarkt 5, werd in 1923 besloten tot de bouw van een nieuwe, grotere kerk. Architect Tj. Kuipers maakte het ontwerp voor de kerk met toren aan de Léon Lepagestraat. Op 30 augustus 1926 werd de eerste steen gelegd door ds. D.J. Couvée, die zich sterk had ingezet voor de kerkbouw. De nieuwe kerk werd op 22 februari 1928 in gebruik genomen.
Tegelijkertijd met de groei in Brussel, werden ook in andere Belgische steden gereformeerde kerken gesticht. De Gereformeerde Kerk te Antwerpen werd geïnstitueerd in 1899, voortkomend uit een conflict binnen de plaatselijke Protestantse Evangelische Kerk. In 1926 volgde de Gereformeerde Kerk in Gent, en in 1938 de Gereformeerde Kerk te Mechelen. Ook in Denderleeuw en Boechout werden kerken gesticht, vaak na intensief evangelisatiewerk en met aanzienlijke tegenwerking vanuit de rooms-katholieke gemeenschap.
Kerkelijke organisatie en samenwerking
De gereformeerde kerken in België waren aanvankelijk georganiseerd onder de Nederlandse Classis Dordrecht. Echter, het besef groeide dat een eigen Belgische kerkelijke structuur noodzakelijk was. In 1950 werd de Kring België van de Gereformeerde Kerken opgericht voor onderling overleg. In 1958 evolueerde dit tot de officiële Classis België.
De Classis België sprak in 1968 de wens uit tot meer samenwerking met de Protestantse Evangelische Kerk van België. Deze gesprekken leidden, met deelname van de Hervormde Kerk van België, tot de oprichting van de Verenigde Protestantse Kerk in België (VPKB) per 1 januari 1979. De vijf aangesloten Nederlandstalige protestantse kerken, waaronder de Gereformeerde Kerken, hielden per 31 december 1978 op te bestaan om op te gaan in de VPKB.
Fusie en hedendaagse situatie
In de jaren voorafgaand aan de vorming van de VPKB, zochten de Gereformeerde Kerk (Guido de Brès) en de Hervormde Kerk (Graanmarktkerk) in Brussel steeds intensiever overleg. Dit leidde in 1987 tot een Samen-op-Weg proces. Vanaf 1 januari 1995 vormden de gereformeerde en hervormde kerken één versterkte gemeente.
De gereformeerde architectuur in Brussel kenmerkt zich door specifieke bouwelementen. Een voorbeeld is de kerk met een getrapte gevel, die trapsgewijs versmalt en eindigt in een driehoekige bekroning. Deze gevels konden voorzien zijn van schouderstukken, een tandlijst en rondboogdeuren, oorspronkelijk met drielichten en galmgaten, later aangepast tot rechthoekige vensters. Erboven bevond zich vaak een groot rondboogvormig stijlen met glas-in-loodvulling. Getrapte postamenten konden de rondbooglichten in de oostpartij accentueren.
De geschiedenis van de gereformeerde kerken in België toont de veerkracht en de zoektocht naar eigen identiteit binnen een overwegend katholieke samenleving. De invloed van Nederlandse immigranten was significant, maar de kerken streefden er ook naar om een eigen plaats te verwerven binnen de Belgische context.
tags: #gereformeerde #kerk #brussel