Dit verhaal maakt deel uit van een serie, geschreven door Hans Vogels van Heemkundekring Helmont. In Nederland zijn veel kerken gesloopt, vaak waren dat bedehuizen met allure die in hoge mate het stadsbeeld bepaalden. Een treurig voorbeeld is de Helmondse Heilig Hartkerk, een product van de fameuze architect Pierre Cuypers, dat in 1957 werd geruimd. Er zijn ook kerken met een geringere omvang verdwenen. Daarmee werd het uiterlijk van een stad niet geschonden, maar ze waren wel belangrijk voor de (kerkelijke) geschiedenis.
Dat geldt ook voor het voormalige gebouwtje van de Kerk der Gereformeerde Gemeente aan de Weg op den Heuvel, tegenover de voormalige ambachtsschool. Het stond bezijden de productiehal van de N. V. Schroefboutenfabriek Everts en van der Weyden en bereikte een leeftijd van ruim een halve eeuw. Het werd gebouwd in opdracht van de Vereniging tot Evangelisatie, nadat daartoe in 1885 een bouwvergunning was verleend. Bij het gebedshuis verrees ook een woning voor de predikant of voorganger.
Toen de vereniging ophield te bestaan, behoorde het aan God gewijde gebouw tot het goed van de Vereniging de Kerkelijke Kas, die de Nederduitse Gereformeerde Kerk bestuurde. Het was toen nog onzeker of de Gereformeerde Kerk erkend zou worden. Die was in 1892 ontstaan uit de Christelijk Gereformeerde Kerk, een combinatie van de Christelijke Afgescheiden Gemeente en de Gereformeerde Kerk onder het Kruis. De Christelijke en Nederduitse Gereformeerden fuseerden tot de Gereformeerde Kerken. Hierdoor verloren de Vereniging de kerkelijke kas en het kerkgebouw hun bestaan. Omdat men geen vaste predikant meer in dienst had, stond ook de dienstwoning leeg.
Bij akte van 19 november 1897 droeg het genootschap, ten overstaan van notaris Antoon Dijkhoff, haar bezittingen over aan de Gereformeerde Kerk van Helmond. In 1898 was het kerkbestuur genoodzaakt het oude kerkje te gelde te maken. Die gelegenheid werd door de firma Everts en Van der Weijden te baat genomen om haar terrein naar de zijde van de Weg op den Heuvel uit te breiden. Op 25 januari 1898 werd in bijzijn van Antoon Dijkhoff de verkoopakte getekend door de heren Gerrit Visser en Jan Links, die samen de kerkenraad van de Gereformeerde Kerk vormden. Het een en ander voor de som van 12.000 gulden.
Aan de Kromme Steenweg was een nieuwe Gereformeerde Kerk gebouwd, die in 1960 op zijn beurt buiten gebruik werd gesteld nadat de Gereformeerde Kerk ‘De Ark’ aan de Eisenhowerlaan in gebruik was genomen. Nadat uit het kerkgebouw aan de Weg op den Heuvel de preekstoel, het klankbord en de kerkbanken waren verwijderd, werd het aan het complex van Everts en van der Weyden toegevoegd. De woning van de predikant werd ingericht tot bedrijfskantoor, in de kerk werd de smederij ondergebracht en op het zangkoor een bergplaats ingericht. Vanaf 1933 werd het pand gebruikt als bedrijfsruimte voor drukkerij Royakkers.
De Oorsprong: Doleantie en de Stichting van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk
De Gereformeerde Kerk in het Noord-Brabantse Helmond werd op 15 november 1887 geïnstitueerd als Nederduitsche Gereformeerde Kerk, voortkomend uit de Doleantie. Op 11 oktober 1887 behandelde de hervormde kerkenraad van Helmond een ingekomen schrijven van twee gemeenteleden: F.H.J. Smith en G. Visser. Zij verzochten hun kerkenraad ‘de reformatie der kerk ter hand te nemen’, omdat volgens hen in de hervormde kerk, ook in Helmond, een ‘bekering’ moest plaatsvinden die de kerk terugbracht naar het gereformeerde spoor van weleer. Dit verzoek werd door de hervormde kerkenraad afwijzend beantwoord, die het zag als een motie van wantrouwen en een formaliteit.
De beide briefschrijvers, die het antwoord van de kerkenraad als ‘een beslist vijandigen geest’ beschouwden, vroegen ds. A. van Veelo van Klundert om behulpzaam te zijn bij de instituering van de Dolerende kerk. Vermoedelijk eind oktober 1887 leidde hij de verkiezing van ambtsdragers. G. Visser en F.H.J. Smith werden tot ouderling gekozen, en D.F. Eugster als diaken.
Op 15 november 1887 werd in het in 1885 gebouwde lokaal van de Vereniging tot Evangelisatie aan de Weg op den Heuvel de Nederduitsche Gereformeerde Kerk (doleerende) geïnstitueerd. Ds. Van Veelo hield een preek over Jesaja 54 vers 17. Na de dienst werd de eerste kerkenraadsvergadering gehouden, die tot twee uur ’s nachts duurde en waar de Dordtse Kerkorde opnieuw kracht en geldigheid werd verleend.
De Algemeene Synodale Commissie verzocht de hervormde kerkenraad om op te treden tegen de scheurmakers Smith, Visser en Eugster, die zich hadden laten verkiezen tot ambtsdragers van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk. De broeders weigerden zich te verantwoorden voor de hervormde kerkenraad, omdat zij het wettig gezag daarvan niet meer erkenden.
Het Eerste Kerkgebouw en de Predikanten
Tot 1890 speelde het gereformeerde kerkelijk leven zich af in en rond het lokaal van de Vereeniging tot Evangelisatie aan de Weg op den Heuvel. Dit gebouwtje, ongeveer acht meter vanaf de straat, had een kuipvormige preekstoel met klankbord en banken voor twee zitplaatsen langs de zijmuren, en daarachter drie rijen stoelen en nog enkele banken. Het kerkje was ongeveer 3½ meter breed en 9½ meter lang.
Direct na de Doleantie werd ouderling Smith aangesteld als oefenaar van de gemeente. Hij werd per 1 januari 1888 ontslagen als evangelist, waardoor een groot deel van zijn inkomen wegviel. Op 20 november 1888 werd hij in Dordrecht geëxamineerd om als predikant dienst te kunnen doen, maar er werd besloten tot een uitstel van een jaar.
Op 29 december 1889 werd ds. J.H. Feringa van Klundert aangesteld als predikant. Ds. Smith was slechts kort aan de kerk verbonden, omdat de classis vond dat de kerk van Helmond ‘een te klein arbeidsveld is voor een Dienaar des Woords’. Hij nam op 29 maart 1891 afscheid van Helmond na een beroep te hebben aangenomen in IJsselmonde.
Na het vertrek van ds. Smith was de kleine gemeente afhankelijk van hulp. Ouderling Visser bleef de wacht houden en door geldinzameling werd hulp geboden aan een behoeftige broeder in Helenaveen. In 1892 fuseerden de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Nederduitsche Gereformeerde Kerken tot De Gereformeerde Kerken in Nederland. Het beroepen van een predikant was voor de kleine gemeente echter nog niet mogelijk. De provinciale synode besloot dat elke gereformeerde predikant in het ressort verplicht was één zondag per jaar in Helmond en één zondag in Helenaveen een dienst te leiden.
In mei 1895 werd in De Heraut, het kerkelijk weekblad van dr. A. Kuyper, een advertentie geplaatst om steun te vragen. Op 31 januari 1892 werd ook in Helenaveen een Nederduitsche Gereformeerde Kerk (doleerende) geïnstitueerd. In 1926 hield deze kerk op te bestaan als zelfstandige gemeente en werd zij een wijkgemeente van de Gereformeerde Kerk te Helmond.
In oktober 1895 vroeg ouderling Esmeyer ontheffing wegens verhuizing naar Rotterdam. Aan het einde van die maand vestigden Jan Links en zijn vrouw zich in Helmond. Hij werd gekozen tot ouderling en op 2 februari 1896 door ds. J.H. Laatsman van ‘s-Gravenmoer in het ambt bevestigd. Tweeëntwintig jaar lang zou hij een steunpilaar voor de kerk van Helmond zijn.
De Nieuwe Kerk aan de Kromme Steenweg
De financiële situatie van de kerk leidde in augustus 1894 tot het advies van de classis om het kerkje en de pastorie te verkopen. In januari 1898 toonde fabrikant J. Everts belangstelling en bood fl. 12.000, wat door de kerkenraad werd aangenomen. De kerkelijke gemeente mocht het kerkje en het voorplein nog zes jaar voor fl. 200 per jaar blijven gebruiken voor kerkdiensten.
Ondertussen besloot de kerkenraad tot de bouw van een nieuwe kerk aan de Kromme Steenweg. Aannemer Weynen kreeg de opdracht voor fl. 2.775. Om de bouw te financieren werd een circulaire aan alle Gereformeerde Kerken in het land gestuurd met een verzoek om financiële steun. Uiteindelijk kon de gereformeerde kerk aan de Kromme Steenweg op 15 augustus 1900 in gebruik genomen worden.
In 1908 werd de Gereformeerde Kerk te Eindhoven geïnstitueerd, mede op advies van de Helmondse consulent ds. Binnema. De kerk van Helmond en Helenaveen waren destijds de enige Gereformeerde Kerken in Oost-Brabant en Limburg.
In oktober 1897 vestigde bijbelcolporteur H. Dekker zich in Venlo. Hij werd aangesteld als bijbelcolporteur in dienst van de particuliere synode. Na jaren van arbeid kon op 8 maart 1911 De Gereformeerde Kerk te Venlo geïnstitueerd worden, met Evangelist Dekker als haar predikant. Zo’n honderd leden van de kerk van Helmond werden overgeschreven naar die van Venlo.
De periode van Ds. H. van der Zwaan en de Tweede Wereldoorlog
Ds. H. van der Zwaan (1869-1941) was predikant in Helmond van 1909 tot 1913. In 1909 kon voor fl. 3.600 een eigen predikant worden aangesteld. Het verkrijgen van een eigen predikant kwam geregeld aan de orde, maar vanwege de verzwakte toestand van de gemeente kwam dit er niet direct van.
In april 1911 werd een gemeentevergadering gehouden over het benoemen van een eigen predikant. Nadat men fl. 160 bijeengebracht had, schreef de kerkenraad in 1911 aan de provinciale Deputaten voor de Evangelisatie met het verzoek om een eigen Dienaar des Woords. De deputaten konden dit echter nog niet realiseren.
In februari 1915 gaven de provinciale deputaten toestemming een predikant te beroepen, mits deze deel van zijn werktijd besteedde aan evangelisatiearbeid. Het jaartraktement zou fl. 1.000 bedragen. Na vergeefse beroepen op kandidaten werd in 1917 besloten het beroepingswerk te rusten, mede vanwege de verslechterde financiële situatie.
Toen in december 1918 bleek dat het waarborgfonds fl. 300 had opgeleverd, werd besloten een kandidaat te beroepen. Dit werd kandidaat E. Hopma (1886-1921), die op 12 oktober 1919 intrede deed in Helmond. Hij stierf op 11 januari 1921, ruim een jaar na zijn intrede.
Na een lange vacante periode deed ds. J.W. Esselink (1886-1969) op 15 november 1927 intrede, ter herdenking van het veertigjarig bestaan van de Gereformeerde Kerk te Helmond.
In 1928 volgde kandidaat J. Wristers (1901-1980), die tot 1944 aan de kerk verbonden was. Op 7 oktober 1928 deed hij intrede. Zijn jaartraktement was fl. 2.500 per jaar plus fl. 600 voor pastoriehuur. Hij stelde voor de ‘houten broek’ in de kerk te vervangen door een ‘platvorm’ voor meer ruimte bij het preken.
De crisisjaren, beginnend in 1929, leidden tot bezuinigingen. De kerk stelde een ‘bezuinigingscommissie’ in. In mei 1936 werd besloten een nieuw orgel te kopen bij orgelbouwer Spierings te Dordrecht voor fl. 2.985.
In december 1931 werd besloten dat ‘preeklezen’ ook door niet-kerkenraadsleden mocht gebeuren. Hulppredikant (later ds.) H. van Koningsveld (1909-1969) werd per juni 1939 aangesteld om de militairen te bezoeken.
Op 10 mei 1940 brak de Tweede Wereldoorlog uit. De kerkenraad ging niet mee in de door de bezetters ingestelde ‘Winterhulp Nederland’. In oktober 1942 werd ds. Wristers gevangen genomen vanwege anti-Duitse uitspraken in een preek. In februari 1943 verspreidde hij een protestbrief van de Nederlandse kerken tegen de wegvoering van jonge mensen.
In januari 1943 werd besloten tot restauratie van de kerk, omdat nieuwbouw te duur was. Het bankenplan werd gewijzigd voor meer zitplaatsen.
Ds. Wristers nam op 2 januari 1944 afscheid van Helmond na een beroep te hebben aangenomen voor het koopvaardijpastoraat in Amsterdam-Oost.
De Gereformeerde Kerk na de Tweede Wereldoorlog
Op 14 mei 1944 deed kandidaat A.J. Bos (1906-1986) zijn intrede in Helmond. Hij trachtte zijn gemeenteleden in Helenaveen te bereiken te midden van de oorlogshandelingen rond de Peel-Raamstelling.
Binnen de Gereformeerde Kerken vond strijd plaats over de betekenis van de doop en het Verbond, wat leidde tot een kerkscheuring in 1944 met dr. K. Schilder. In de kerkenraad was verdeeldheid over het verspreiden van het blad ‘De Strijdende Kerk’.
Op 24 november 1946 nam ds. Bos afscheid. Zijn opvolger, ds. M. van den Bosch (1909-1992), deed op 5 januari 1947 intrede. Hij benadrukte het belang van het evangelisatiewerk.
In 1950 ontstond onenigheid over een folder die ageerde tegen Rooms-Katholieke dogma’s, opgesteld door ds. P. Visser. De toon van de folder was onderwerp van discussie.
Op 16 september 1951 deed kandidaat J.E. Brederveld (1913-1998) intrede. Hij besteedde aandacht aan de gereformeerden in De Rips, waar men weinig belangstelling had voor eigen kerkdiensten.
In 1956 besloot de kerkenraad tot nieuwbouw van een kerkgebouw. Begin 1958 werd een stuk grond aan de Eisenhowerlaan gevonden. Architect Sijmons maakte een ontwerp. De kosten werden begroot op fl. 100.000. De oude kerk werd verkocht voor fl. 12.000. Op 16 maart 1951 kon de nieuwe kerk, ‘De Ark’, in gebruik genomen worden.
De kerkelijke samenwerking tussen de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente in Helmond kwam langzaam op gang. In 1960 werd een gezamenlijke kerkenraadsvergadering voorgesteld, die in maart 1962 plaatsvond. In 1965 werd het initiatief tot nader contact over praktische kerkelijke samenwerking genomen.
Ds. W.A. Jelsma (*1926) was predikant van 1966 tot 1981, gevolgd door ds. P. De Vries.
In 1996 werd de gereformeerde kerk De Ark buiten gebruik gesteld en omgebouwd tot woonhuis. De kerkdiensten werden voortaan in de Bethlehemkerk gehouden.
De vroege geschiedenis van Helmond
De geschiedenis van Helmond begint op de Heuvel en het Binderseind met een kerkelijke binding met Bakel. Tussen circa 650 en 725 werd de bevolking gekerstend onder leiding van de Maastrichtse bisschop Lambertus. Een van de eerste kerken werd opgericht in het hooggelegen Hilakker in Bakel.
De periode 1000-1300 was er een van expansie. De bevolking groeide en nieuwe landbouwtechnieken verhoogden de productiviteit. Er ontstonden veel nieuwe nederzettingen en parochiekerken. Bij het huidige Helmond ontstond zo’n nederzetting op de Heuvel bij het Hoogeind.
In 1108 wordt Hezelo van Helmond genoemd als leenman van de bisschop van Utrecht. In 1178 bevestigde paus Alexander III dat de Abdij van Floreffe het patronaatsrecht had over de moederkerk van Aarle-Rixtel en de dochterkerk van Helmond, die mogelijk op de Heuvel lag.
In 1179 werd Helmond voor het eerst vermeld. Stephanus had eerder een curtis (hof, versterkte hoeve) en/of het allodium (landgoed, hoeve) Helmont aan de abdij geschonken. Rond 1232-1235 kreeg Helmond stadsrechten.
Bronnen
- Gemeenten en predikanten van De Gereformeerde Kerken in Nederland. Leusden, 1992
- De Heraut voor de Gereformeerde Kerken in Nederland. Amsterdam, div. jrg.
- Jaarboeken (ten dienste) van De Gereformeerde Kerken in Nederland. Goes, div. jrg.
- W.A. Jelsma e.a., Van uit-één tot bij-één. Fragmenten uit de geschiedenis van Protestants Helmond en Helenaveen. Helmond, 1987
- N.N., Het Helenaveen van toen.
tags: #gereformeerde #kerk #helmond