Dit artikel duikt in de rijke geschiedenis van de gereformeerde kerkelijke gemeenschap in Edam en de unieke positie van het katholicisme in Volendam, met aandacht voor de culturele en maatschappelijke ontwikkelingen die beide gemeenschappen hebben gevormd.
De Gereformeerde Kerk in Edam: Van Afscheiding tot Fusie
De geschiedenis van de gereformeerde kerk in Edam is nauw verbonden met de landelijke kerkelijke ontwikkelingen in Nederland. Het verhaal begint met de oprichting van de Christelijke Afgescheidene Gemeente te Edam op 14 november 1847. Zeven gezinnen scheidden zich destijds af van de Nederlandsche Hervormde Kerk, die zij als te vrijzinnig beschouwden.
Aanvankelijk hielden deze kerkgangers hun diensten in de woning van een van de leden aan de Voorhaven 108. De bijeenkomsten werden geleid door ouderling W.H. Meyer, die optrad als 'oefenaar'. De officiële instelling van de gemeente vond plaats onder leiding van ds. J. Nentjes, een Afgescheiden predikant uit Urk. Tijdens een gemeentevergadering op 13 november 1847 werden W.H. Meyer en diaken J.F. Akkerboom tot ambtsdragers gekozen, om de volgende dag, 14 november, in hun ambt bevestigd te worden.
Voor bijzondere kerkdiensten, zoals dopen, belijdenissen of het vieren van het Avondmaal, moesten predikanten van elders worden uitgenodigd. Een van hen was ds. S.M. Flesch, destijds predikant in Harlingen. Zijn komst naar Edam bleek succesvol, want hij werd al snel beroepen als predikant van de gemeente.
De kerkelijke situatie was echter complex. In 1869, na de landelijke kerkfusie tussen de 'Christelijke Afgescheidene Kerk' en de 'Gereformeerde Kerk onder het Kruis', veranderde de naam van de kerk in Edam in 'Christelijke Gereformeerde Gemeente'. Deze fusie was het gevolg van meningsverschillen binnen de Afscheiding, zoals de rol van de overheid in godsdienstzaken, ambtskleding van predikanten en de kerkorde.
Na de overstap naar de 'Kruiskerken' trok de kerkenraad het beroep op ds. Flesch in. Hoewel hij een beroep aannam naar Minnertsga, ging zijn bevestiging daar niet door. Edam zat hierdoor opnieuw zonder predikant, wat leidde tot een moeilijke periode voor de kerk. Het is onzeker of er tot 1866 notulen werden bijgehouden. Pas in 1877 kreeg de gemeente met ds. W. Lubach weer een eigen predikant, die er drie jaar diende alvorens in 1880 naar Amerika te emigreren.
Een belangrijk moment in de geschiedenis van de gereformeerde kerk was de ingebruikname van het kerkgebouw aan het Groenland op 2 augustus 1891, onder leiding van ds. M. van der Mast. Dit gebouw werd in 'recordtempo' gerealiseerd naast een aangekocht huis dat dienst zou doen als consistorie en kosterij.
In de loop der jaren onderging het kerkgebouw meerdere renovaties. In 1972 werd het vernieuwde gebouw, zowel van binnen als van buiten, weer in gebruik genomen, waarbij ook het orgel een opknapbeurt kreeg. In 1982 werd achter de kerk een nieuwe aanbouw gerealiseerd voor vergaderingen, die op 12 december dat jaar in gebruik werd genomen.
Het gedenkboek 'Herinneringen aan de Groenlandkerk' belicht niet alleen de architectuur en verbouwingen, maar ook de mensen achter de kerk: voorgangers, organisten, kosters, beheerders en vrijwilligers. Daarnaast worden bijzondere kerkdiensten en herinneringen aan de jeugd in het 'kerkje' gedeeld. Minder prettige herinneringen betreffen de laatste kerkdienst op 11 oktober 2015 en het 'niet lichtvaardige besluit' tot het afstoten van de Groenlandkerk, die na 125 jaar in de verkoop kwam.
Onlangs verscheen het tweede gedenkboek over deze kerk, als vervolg op 'Een gemeente in beweging. 150 jaar geschiedenis Gereformeerde Kerk van Edam-Volendam en Zeevang' uit 1997, eveneens van de hand van dr. W.H. de Wolf. Het nieuwe boek, 'Herinneringen aan de Groenlandkerk', werd in samenwerking met H. Siebrecht (eindredactie) samengesteld. Aanvankelijk was het de bedoeling een fotoboek te publiceren, maar de vele binnengekomen verhalen leidden tot de huidige titel, die zowel een fotoboek als een herinneringsboek is.
Volendam: Een Katholieke Enclave
Volendam onderscheidt zich door zijn eeuwenlange katholieke identiteit, een uitzondering in een regio die overwegend protestantse en gereformeerde stromingen omarmde vanaf de 16e eeuw. De ideeën van Maarten Luther en andere reformatoren vonden weinig weerklank in dit vissersdorp, waardoor Volendam een katholieke enclave bleef.
De katholieke geloofsuitoefening in Volendam kenmerkt zich door een praktische benadering, waarbij niet zozeer de letterlijke naleving van pauselijke encyclieken centraal staat.
Kerkelijke Geschiedenis in Volendam
De geschiedenis van Volendam is onlosmakelijk verbonden met de kerk. Lange tijd maakte het dorp deel uit van de kerkelijke gemeente van Edam, met de Sint-Nicolaaskerk als katholiek godshuis.
- Vroege Middeleeuwen: Volendam behoorde tot de kerkelijke gemeente van Edam.
- Reformatie (vanaf 1520): In 1572 ging de pastoor van Edam, en een meerderheid van de katholieken, over tot het nieuwe geloof. De katholieke eredienst werd verboden en kerken moesten worden afgestaan aan de gereformeerden.
- Verborgen Kerkdiensten: Omdat er in Volendam geen kerken of kloosters waren, konden katholieke diensten enkel heimelijk worden uitgevoerd. Aanvankelijk in een schuilkerk aan de hoek van de Grote Kerkstraat en Grote Molensteeg, later vanaf 1614 in de nieuwe H. Nicolaaskapel.
- Gereformeerde aanwezigheid: In 1658 werd, mede gefinancierd door een gereformeerde dame, de Nederlandse Hervormde kerk, een houten Stolphoevekerk, gebouwd. Een jaar later opende een schooltje waar gereformeerd onderwijs werd gegeven.
- Druk van de overheid: De protestantse overheid van Edam probeerde de katholieke diensten in Volendam te beperken. In 1692 moesten de Volendammers jaarlijks 200 gulden afstaan aan de Edammer schout voor het gedogen van hun godsdienstplichten.
- Instroom van katholieken: Vanaf circa 1700 verhuisden, naast oorspronkelijke bewoners, ook Schokkers naar Volendam. De katholieken vonden hier een toevluchtsoord.
- Onderdrukking en gedogen: Ondanks de verboden bleven de Volendammers trouw aan het katholieke geloof. In 1723 werden zij weliswaar gedoogd, maar bleven achtergesteld en werden in 1764 nog ernstig vermaand.
- Franse Tijd en Thorbecke Grondwet: De grondwet van 1798 bracht scheiding van kerk en staat, maar het was de grondwet van Thorbecke in 1848 die daadwerkelijk vrijheid van godsdienst inluidde.
Het isolement van Volendam, gelegen aan de voormalige Zuiderzee, zorgde ervoor dat de veranderingen op religieus gebied, zoals de Reformatie, het dorp grotendeels voorbijgingen. Dit resulteerde in een sterke en langdurige katholieke identiteit.
De Oprichting van de Sint Vincentiuskerk
Jaren van overredingskracht waren nodig om de hogere geestelijkheid te overtuigen van de noodzaak van een eigen katholieke kerk in Volendam. Nadat het dorp in 1848 een eigen katholieke bijkerk (kapel) kreeg, volgde in 1860 de bouw van de Sint Vincentiuskerk. Dit was mede mogelijk gemaakt doordat de Volendammers massaal hun godsdienstplichten staakten om de geestelijkheid onder druk te zetten.
Met de oprichting van een eigen parochie in 1860 begon een nieuw tijdperk voor Volendam. De geestelijkheid speelde een cruciale rol in de opbouw van het dorp, niet alleen op geestelijk, maar ook op maatschappelijk gebied. Katholieke scholen, verenigingsgebouwen en sportverenigingen, waaronder de voetbalclub, werden opgericht, mede op initiatief van pastoors en kapelaans.
De katholieke gemeenschap in Volendam bleef sterk en hecht, mede door de grote gezinnen die de banden rond de kerk versterkten. De Volendammers bleven vasthouden aan hun geloof, cultuur, klederdracht en dialect, wat bijdroeg aan hun unieke identiteit als 'Volendammers in hart en nieren'.
De Opkomst van Voetbal in Volendam en de Rol van de Kerk
Na de Eerste Wereldoorlog kende het voetbal in Nederland een enorme groei en werd het de nationale volkssport. In deze periode ontstonden voetbalverenigingen in steden en dorpen, georganiseerd onder de Neutrale Voetbalbond (NVB).
De katholieke kerk zag de populariteit van voetbal en realiseerde zich de noodzaak om deze sport binnen de eigen gelederen te organiseren. Dit leidde tot de oprichting van katholieke voetbalbonden (KVB) per bisdom, om een tegenwicht te bieden aan de NVB. Hoewel er geen landelijke katholieke voetbalbond kwam, ontstond er wel een federatie van katholieke voetbalbonden (RKF).
In 1924 kwam het tot een breuk tussen de NVB en de RKF. Vanaf 1932 werd de RKF omgedoopt tot IVCB.
Oprichting en Vroege Jaren van FC Volendam
In Volendam werd op 1 juni 1920 de voetbalclub 'Victoria' opgericht. De club speelde aanvankelijk in de neutrale Noord-Hollandse voetbalbond, wat echter tegen de katholieke opvattingen van de toenmalige pastoor, Jan van der Weijden, inging. Pastoor Van der Weijden, een autoritaire figuur, vond het onverteerbaar dat er buiten het kerkelijk verband werd gevoetbald.
Onder druk van de pastoor en het bisdom werd Victoria gedwongen zich om te vormen tot een rooms-katholieke vereniging. In maart 1922 werd dit besluit genomen. De club kreeg, net als andere katholieke verenigingen, een 'geestelijk adviseur' toegewezen, wiens advies bindend was.
Kapelaan Velzeboer werd op 14 juli 1922 de eerste geestelijk adviseur en zegende tevens het voetbalveld. De inmenging van de kerk in de technische en zakelijke aangelegenheden van de club zorgde echter voor blijvende spanningen.
In 1927 werd het bestuur van de club vervangen, met onder andere bakker Gerrit Konings, slager Jan Runderkamp en Jaap Veerman als nieuwe leden. Gerrit Konings, tevens wethouder, uitte kritiek op de geestelijk adviseur en kwam in conflict met de pastorie. Uiteindelijk wist kapelaan Theo Ruiter, met steun van getrouwen, Gerrit Konings in 1945 zijn voorzitterschap te ontnemen.
In 1925 promoveerde Volendam naar de Roomsch Katholieke Federatie (RKF). De club kende echter financiële en organisatorische moeilijkheden, mede door het regionale isolement binnen de katholieke bond, aangezien veel omliggende dorpen en steden een minderheid aan katholieken kenden.
De Gouden Jaren onder Eddy Hamel
Ironisch genoeg werd de glorietijd van Volendam binnen de katholieke voetbalbond grotendeels mogelijk gemaakt door een niet-katholiek: de Joodse Amsterdammer en ex-Ajacied Eddy Hamel. In 1932 werd hij aangesteld als trainer en bracht hij structuur en ontwikkeling in het elftal.
Onder zijn leiding werd Volendam in zes jaar tijd vijf keer kampioen van een eerste klasse en veroverde tweemaal de landstitel in de kampioenscompetitie (1935 en 1938). Veel Volendam-spelers kregen uitnodigingen voor vertegenwoordigende elftallen van de katholieke voetbalbond.
De geestelijken deelden in de sportieve successen. In het jubileumboek ter gelegenheid van het 15-jarig bestaan in 1935 schreef de geestelijk adviseur hoop uit te spreken voor een R.K. stadion waar het 'Christus Koning beeld' zou triomferen.
Naast Hamel speelde ook de niet-katholieke koster van de Nederlands Hervormde kerk, Siem Snieder, een belangrijke rol als vaste grensrechter.
Fusie en Kwaliteit boven Gelofte
In het seizoen 1940-1941 maakte de Duitse bezetter een einde aan de verzuiling door alle bonden te dwingen tot een fusie onder de NVB. Clubs met dezelfde naam kregen unieke aanduidingen.
In het seizoen 1948-1949 werd de kwaliteit wederom boven het katholieke geloof gesteld toen de niet-katholieke groenteboer Cees de Geus, een versterking voor het Edamse team, de overstap maakte naar het eerste van Volendam. Hij werd direct aangesteld als aanvoerder, omdat hij de enige speler was die nooit vloekte. Helaas overleed Cees op jonge leeftijd.
De Rol van de Geestelijk Adviseur
De rol van de geestelijk adviseur nam in de loop der jaren af. In 1958 ontvingen Volendam-spelers een brief van 'Vrienden van Volendam en Willem II' met het verzoek de voorlaatste wedstrijd te verliezen, om zo Willem II, een oude katholieke vereniging, te bevoordelen.
Volendam schakelde de KNVB in, die waarnemers stuurde. Volendam won de wedstrijd met 4-2, waarbij Dick Tol twee keer scoorde. Aanvaller Harmen Veerman beschreef in 1959 de eerste promotie naar de Eredivisie, waarbij de geestelijk adviseur vooral benadrukte dat de spelers op hun woorden moesten letten.
In het jubileumboek ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan in 1970 schreef pastoor Wout De Lange over het versterken van begrip en mentaliteit. Pastoor Henk van der Hulst was de laatste geestelijk adviseur van FC Volendam. Hij onderhield een goede band met het gezin van Gerrie Mühren en ging met zijn tijd mee, wat hem geliefd maakte in Volendam.
Hij sprak over de traditie om de kerkklok te luiden bij promotie naar de Eredivisie, maar merkte op dat dit in 2008 niet gebeurde om de mensen niet te laten schrikken. Pastoor Van der Hulst overleed in 2015.
Splitsing en Voortzetting
In 1977 werd de voetbalvereniging RKSV Volendam gesplitst in een betaalde tak (RKFC) en een amateurtak (RKAV). De aanduiding RK wordt sindsdien nauwelijks meer extern gebruikt.
Kerkgebouwen in Volendam
Volendam telt drie kerken die in verschillende periodes en stijlen zijn gebouwd:
- Stophoevekerk: De oudste kerk, gebouwd in 1658 door een molenmaker uit Hoorn. Deze houten kerk kenmerkt zich door een bijna vierkante vorm en een klokkentorentje op het tentdak. Het interieur bevat een zeskantige eiken preekstoel, een eiken doophek, een ijzeren doopboog en een kabinetorgel.
- Sint Vincentiuskerk: Gebouwd in 1860 in het centrum van het dorp. Vóór de bouw moesten de Volendammers dagelijks naar de Nicolaaskerk in Edam reizen en financieel bijdragen aan het onderhoud. De bouw van de eigen kerk was een reactie op deze situatie.
- Mariakerk: Gebouwd in 1957 om de groeiende kerkcapaciteit na de oorlog op te vangen. Deze eigentijdse kerk met moderne invloeden (Amsterdamse School, De Stijl, Bauhaus) heeft een dakconstructie die doet denken aan een schip.
In latere jaren kwamen daar nog het Kruispunt (1972) en De Ark (1978) bij als dependances, maar deze zijn inmiddels buiten gebruik gesteld of gesloopt. In 2014 werden de parochies van Volendam samengevoegd tot de 'Parochie van de H.H. Maria en Vincentius'.
Verdere Chronologie van Kerk en Geloof in Volendam:
- 1572: Edam gaat over tot de Reformatie; katholieke schuilkerk in Edam.
- 1574: Volendam overvallen door Watergeuzen.
- 1614: Bouw (gedoog-) kapel in Edam.
- 1658: Bouw Nederlands Hervormde kerk (Stolphoevekerk) in Volendam.
- 1666: Ambtelijke melding van uitoefening van de Roomse religie in Volendam.
- 1847: Inwijding van de H. Nicolaaskerk in Edam na vergroting.
- 1848: Vrijheid van godsdienst; gebruik katholieke bijkerk in Volendam.
- 1860: Bouw van de Vincentiuskerk te Volendam.
- 1962: Inwijding Mariakerk.
- 2012: Het Kruispunt buiten gebruik gesteld.
- 2014: Samenvoeging parochies tot "Parochie van de H.H. Maria en Vincentius".
De katholieke gemeenschap van Volendam heeft zich door de eeuwen heen gekenmerkt door vasthoudendheid aan het geloof, ondanks periodes van onderdrukking en de omringende protestantse invloeden.
tags: #gereformeerde #kerk #volendam