Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv)

De Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv), formeel bekend als Gereformeerde Kerken in Nederland (vrijgemaakt), waren tot en met 30 april 2023 een Nederlands kerkgenootschap binnen het gereformeerd protestantisme. Dit kerkverband ontstond door de zogeheten Vrijmaking in 1944 uit de Gereformeerde Kerken in Nederland. Bij dit schisma speelde Klaas Schilder een cruciale rol.

Oorsprong en de Vrijmaking van 1944

De voorgeschiedenis van de Vrijmaking in 1944 is nauw verbonden met de theologische arbeid van hoogleraar Klaas Schilder (1890-1952). Schilder uitte kritiek op de leerstellingen van Abraham Kuyper. De directe aanleiding voor de scheuring was het bindend verklaren van uitspraken van de Synode Sneek-Utrecht (1942), wat in strijd werd geacht met artikel 31 van de Dordtse Kerkorde (DKO), dat de mogelijkheid van beroep inhoudt.

Als gevolg van zijn verzet tegen de synodale besluiten werd Schilder geschorst en later afgezet als hoogleraar en emeritus predikant. Op 11 augustus 1944 vond de grote Vrijmakingsvergadering plaats in de Evangelisch-Lutherse Kerk aan de Burgwal in Den Haag. Hier werd de Acte van Vrijmaking en Wederkeer, voorgelezen en gecrediteerd door Schilder, ondertekend door predikanten en kerkenraden. Zij verklaarden de synodebesluiten "niet voor vast en bondig te houden".

De kerken die zich afscheidden, beschouwden zichzelf als de wettige voortzetting van de Gereformeerde Kerken in Nederland en behielden deze naam. Ter onderscheiding voegde het nieuwe kerkverband tussen haakjes "(onderhoudende artikel 31 DKO)" toe, wat leidde tot de benaming "artikel 31-ers". Het bijvoeglijk naamwoord ‘vrijgemaakt’ is ontleend aan de Acte van vrijmaking of wederkeer.

Ontwikkeling en Organisatie

Na de Vrijmaking in 1944 werd een nieuwe Theologische Hogeschool in Kampen opgericht, waar Greydanus en Schilder doceerden. In 1945 werden predikanten P. Deddens, B. Holwerda en C. Veenhof benoemd tot docenten. Met het verschijnen van De Reformatie in juni 1945, na het overlijden van Schilder, bleef de redactie van het blad in handen van onder anderen hoogleraren D. Deddens, H.J. Jager en C. Veenhof, J. Kamphuis en predikant H. Knoop.

Theologische Standpunten en Stromingen

De vrijgemaakten hielden vast aan de gereformeerde belijdenis. Wel uitten zij kritiek op de bevindelijk-gereformeerden, hen verwijtend van "valse mystiek" en "gebrek aan het rechte zicht op Gods verbond". Ds. D. van Dijk was een uitgesproken tegenstander van kenmerkenprediking of onderscheidenlijke (separerende) prediking, die hij zag als een erfenis van de Afscheiding, leidend tot twijfel en onzekerheid over het heil. Volgens hem ligt de vastheid in Gods verbond en beloften, die voor alle gelovigen met hun zaad gelden.

De bevindelijk-gereformeerden verweerden zich en verweten de vrijgemaakten verbondsmethodisme, stellende dat kind van het verbond door de doop niet automatisch betekende dat alle beloften van God daadwerkelijk waren toegepast.

Maatschappelijke Inzet en Organisatievormen

De vrijgemaakten isoleerden zich aanvankelijk van andere gereformeerde kerken en richtten eigen organisaties op, waaronder een politieke partij, een krant en scholen, wat leidde tot een eigen vrijgemaakte zuil.

• Politiek: Lange tijd was het lidmaatschap van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV) voorbehouden aan leden van de GKv.
• Pers: Het Nederlands Dagblad, opgericht in 1944 als half illegaal blad 'Reformatie Stemmen', fungeerde als spreekbuis van de kerk. Na diverse naamsveranderingen en een overgang naar dagblad in 1959, werd het vanaf eind 1967 bekend als het Nederlands Dagblad. Piet Jongeling was tot 1974 redacteur en tevens voorman van het GPV.
• Onderwijs: Er ontstonden tussen de 100 en 150 scholen met een oorspronkelijk gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, waaronder basisscholen, speciale scholen en scholen voor voortgezet onderwijs. Deze scholen stonden later doorgaans ook open voor niet-vrijgemaakten.
• Studentenorganisaties: In alle universiteitssteden (met uitzondering van Amsterdam, Maastricht en Eindhoven) waren studentenverenigingen met een oorspronkelijk gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, verenigd in de VGS-Nederland. Vanaf 1968 ontstonden ook verenigingen voor HBO-studenten.
• Omroep: Vanaf 1968 was er de Gereformeerde Omroepvereniging (GOV) die landelijke zendtijd nastreefde. Sommige predikanten werkten mee aan programma's van de Evangelische Omroep (EO).

Internationale Banden

In het buitenland ontstond de "Vrye Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika", opgericht door Nederlandse emigranten uit de GKv. Dit kerkverband telt circa 1200 leden en vijf gemeenten. In Nieuw-Guinea zijn door zendingsactiviteiten verschillende zendingskerken ontstaan, die samenwerken als Gereja-Gereja Reformasi di Indonesia Papua met circa 8000 leden.

Scheuringen en Ontwikkelingen

Geleidelijk tekende zich een richtingenstrijd af tussen een strikt-dogmatische stroming en een meer vrije stroming die minder gebonden wilde zijn aan de Drie Formulieren van Enigheid. Deze laatste groep positioneerde zich rondom het blad Opbouw. Dit leidde in 1967 tot een kerkscheuring, waarbij de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) ontstonden. De directe aanleiding hiervoor was het schorsen en uit de kerk zetten van gemeenteleden, predikanten en zelfs hele gemeenten.

In de laatste decennia van de twintigste eeuw gaven de vrijgemaakten de zuil meer de vrije hand. De synode van Heemse sprak in 1985 unaniem uit dat het kerkelijk werk zich niet tot binnen de eigen grenzen beperkte.

Vanaf de jaren 1990 ontstonden samenwerkingsgemeenten met de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK), wat op sommige plaatsen leidde tot fusies. In Enkhuizen, Harlingen, Nijmegen, Sneek, Surhuisterveen, Veendam, Woerden, Doesburg en Stadskanaal zijn CGK en GKv gefuseerd. In Zaandam en Zoetermeer ontstonden fusiegemeenten van NGK en GKv.

Veranderingen in de 21e Eeuw

De eerste decennia van de 21e eeuw kenmerkten zich door meer verscheidenheid en een progressieve richting binnen de GKv, mede onder invloed van de evangelische beweging. Progressieve stromingen omarmden ruimere theologische opvattingen over onderwerpen als de vrouw in het ambt, schepping door evolutie en de acceptatie van homoseksuele relaties.

In juni 2017 besloot de synode van Meppel de ambten van predikant, ouderling en diaken open te stellen voor vrouwen. Kort daarna waren er meerdere vrouwelijke voorgangers beschikbaar. Dit besluit opende de weg naar fusiebesprekingen met de NGK. De keerzijde was dat het kerkverband in 2017 werd geschorst en in oktober 2022 definitief geroyeerd als lid van het International Conference of Reformed Churches (ICRC). Verschillende buitenlandse zusterkerken namen afstand.

Binnen de GKv vormde zich een front van bezwaarden die vasthielden aan traditionele standpunten, wat resulteerde in publicaties zoals Het Woord in geding.

Vanaf 2003 nam het aantal leden jaarlijks af. In 2015 verloor de kerk voor het tweede jaar op rij meer dan 1000 leden. Leden stapten individueel over naar andere kerkverbanden, zoals de CGK, de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en de Hersteld Hervormde Kerk (HHK).

Uit de GKv zijn twee kleine kerkverbanden voortgekomen: de Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld) (ook wel 'Nieuwe Vrijgemaakten' genoemd) in 2003, en de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN) in 2009.

Fusie en de Nederlandse Gereformeerde Kerken

Op 1 mei 2023 zijn de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) gefuseerd tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NeGK). Bij deze fusie gingen de gereformeerde kerken vrijgemaakt te Urk en Capelle aan den IJssel niet mee en bestaan als de enige twee Gereformeerde Kerken vrijgemaakt voort. De nieuwe kerkorde van de NeGK weerspiegelt de veranderingen en geeft plaatselijke gemeenten veel vrijheid, met openstelling van alle ambten voor vrouwen en ruimte voor homoseksuele relaties in meerdere gemeenten.

Voor hen die binnen het kerkgenootschap bleven maar zich niet konden verenigen met de verschuivingen, was er de 'Kerngroep bezinning GKv actief', opgericht om leden toerusting en leiding te bieden. De vorming van de NeGK heeft ertoe geleid dat broeders en zusters uit de GKv aansluiting zochten bij kerken die niet meegegaan waren met de fusie, met de instelling van preekplaatsen in Vollenhove en Drachten.

Statistieken en Ledenontwikkeling

Op 1 oktober 2009 telden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt 277 gemeenten met 124.260 leden en doopleden. Sinds 2003 nam het aantal leden jaarlijks af met enkele honderden. In 2015 verloor de kerk voor het tweede jaar op rij meer dan 1000 leden.

In 2012 telde het kerkverband 277 kerken met ruim 122.000 leden en doopleden. In 2019 waren er 263 kerken met circa 110.331 leden (oktober 2020).

De grondslag van de kerk bestaat uit de Bijbel, zes geloofsbelijdenissen en de kerkorde. De Nieuwe Bijbelvertaling (2004) werd in 2005 vrijgegeven voor kerkdiensten.

Anno 2010 werden in ruim tweederde van de plaatselijke kerken opwekkingsliederen gezongen. Het kerkorgel was het meest gebruikte instrument, gevolgd door de piano; de band en het combo waren in opkomst.

Jongeren in de GKv kozen anno 2012 minder vaak voor aansluiting bij een GKv-gemeente, waarbij kerk en geloof van elkaar losgemaakt werden.

De koepelorganisatie van jongerenverenigingen binnen de GKv is de Vrijgemaakt-Gereformeerde Bond van Gereformeerde Jongerenverenigingen (BGJ).

Het Nederlands Dagblad, van oorsprong een vrijgemaakt-gereformeerde krant, kreeg in de loop der tijd een meer algemeen christelijk karakter. Sinds 1992 hoeven redacteuren geen belijdend lid meer te zijn van een GKv-kerk.

In Nederland zijn er 170 scholen van gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, verbonden aan de GKv. Naoorlogse emigranten in Canada vormden de Canadian Reformed Churches, met een predikantenopleiding in Hamilton.

tags: #gereformeerde #kerk #vrijgemaakt #gkv