De Hervormde Gemeente Wijk (bij Heusden) beschikt sinds 1979 over een kerkzegel, dat een vrije bewerking is van het wapen van de voormalige gemeente Wijk en Aalburg. Op dit schild is de vogel Phoenix afgebeeld, die verjongd uit zijn verbrande nest herrijst. Dit symbool is ontleend aan een gebrandschilderd raam in de kerktoren, dat na de restauratie van de tijdens de Tweede Wereldoorlog verwoeste kerk werd aangebracht boven de hoofdingang.
In deze kerk wordt al eeuwenlang het Evangelie verkondigd, wat leidt tot vernieuwing van levens, in lijn met de woorden van Paulus in 2 Korinthe 5:17: 'Het oude is voorbijgegaan, zie, alles is nieuw geworden'. Het archief van de Hervormde Gemeente Wijk (bij Heusden) wordt bewaard bij het Streekarchief Land van Heusden en Altena, gevestigd aan de Pelsestraat 17 in Heusden.
De Hervormde kerk bevindt zich aan de Grote Kerkstraat 30 in het oude dorp Wijk, onderdeel van de gemeente Altena in de provincie Noord-Brabant. Een tweede Hervormde kerk in Wijk en Aalburg is gelegen aan de Maasdijk/Oude Kerkstraat. In 1944 liep de kerktoren aanzienlijke schade op. Het kerkgebouw, opgetrokken uit baksteen, bestaat uit een westtoren, een driebeukig schip met vier traveeën in pseudobasilicale opstand en een koor van twee traveeën met een driezijdige koorsluiting. De vlakopgaande kerktoren telt drie geledingen en is bekroond met een ingesnoerde naaldspits. Het schip met zijbeuken wordt afgedekt door een gezamenlijk zadeldak, terwijl het koor een verlaagd zadeldak heeft.
Historische Ontwikkeling van Wijk en Aalburg
De gemeente Wijk en Aalburg, gelegen in de Nederlandse provincie Noord-Brabant, is geleidelijk ontstaan uit de aaneengroeiing van de zelfstandige dorpen Wijk en Aalburg. Wijk, gelegen ten noorden van Aalburg, werd in 1814 met Aalburg tot één gemeente samengevoegd. Tot 1973 vormde Wijk en Aalburg een zelfstandige gemeente, waarna het fuseerde met Eethen en Veen tot de nieuwe gemeente Aalburg. Sinds 1 januari 2019 is deze gemeente onderdeel van de gemeente Altena.
Wijk: Van Heerlijkheid tot Gemeente
Wijk was oorspronkelijk een zelfstandige heerlijkheid. Vanaf 1459 waren de heerlijke rechten in handen van de Abt van de Abdij van Middelburg, en na 1562 behoorden ze toe aan de Bisschop van Middelburg. Na de opheffing van dit bisdom in 1574 gingen de rechten over naar de Grafelijkheid van Holland. In 1724 werd de heerlijkheid uitgegeven aan Maarten Vlaardingerwoud, een schepen van Rotterdam. De laatste persoon die de heerlijke rechten bezat was ambachtsvrouwe Maria Leopoldina Catharina van Oijen. Tot 1811 had Wijk een schepenbank met lagere en middelbare juridische bevoegdheid; voor hogere rechtszaken moest men naar Heusden. In de 18e eeuw werd Wijk beschreven als een aangenaam, met bomen beplant dorp met 133 huizen.
Aalburg: Oude Geschiedenis en Ontwikkeling
Aalburg werd voor het eerst vermeld in 889. De eerste vermelding van een kerk dateert uit 1010; deze was gewijd aan Sint-Trudo en het patronaatsrecht berustte bij de Abdij van Sint-Truiden. Aalburg was een ambachtsheerlijkheid, aanvankelijk kleiner dan Wijk. In 1724 kwam deze heerlijkheid, met slechts lagere jurisdictie, eveneens in handen van Maarten Vlaardingerwoud. Tot de bouwwerken behoorden de Stenen Camer, een hoeve met een geschiedenis die teruggaat tot de 12e eeuw, en Kasteel Craeijenveld. De economie was voornamelijk agrarisch, met veeteelt als belangrijkste sector, gevolgd door landbouw en tuinbouw. De melkveehouderij was dominant, en begin 20e eeuw won de hoenderteelt aan belang. Landbouwgewassen omvatten tarwe, aardappelen, haver, rogge, bonen, koolzaad en vlas, naast paarden- en rundveefokkerij en fruitteelt. Een belangrijke nijverheid was de mandenmakerij, met 'Mandenmakerij De Vlijt' als bekend bedrijf dat in de 19e eeuw werd opgericht en omstreeks 1906 zijn hoogtepunt bereikte met de export van wit mandenwerk naar Engeland. Later werd het een NV, met aanzienlijke export naar Duitsland. In Aalburg is ook een vestiging van Mense Ruiter & Van Rossum Orgelmakers gevestigd.
Kerkelijke Geschiedenis en Activiteiten
Aalburg en Wijk vormden lange tijd één burgerlijke gemeente, maar bleven kerkelijk gescheiden. De kerk in Aalburg werd waarschijnlijk rond het jaar 1000 gesticht, mogelijk eerder, aangezien het dorp al in 889 wordt genoemd. De oudste vermelding van een kerk dateert uit 1012. De kerk was oorspronkelijk gewijd aan St. Trudo en viel onder de abdij van Sint-Truiden. De oudste grafzerk (1449) bevindt zich onder de toreningang. Na blikseminslag in 1630 brandde het gebouw af en werd het herbouwd; sporen van de voormalige mannen- en vrouweningangen zijn nog zichtbaar.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk zwaar beschadigd door gevechten. Na de oorlog nam het aantal gemeenteleden af, maar sinds 1975 groeide Aalburg sterk, waardoor de kerk te klein werd. Ondanks de invoering van een tweede morgendienst bleek een nieuw kerkgebouw noodzakelijk. Historische kerkelijke documenten zijn te vinden in het Streekarchief ‘Land van Heusden en Altena’ in Heusden.
Zendingsactiviteiten en het Zendingscomité
Vanaf 1984 organiseerde het Zendingscomité Land van Heusden en Altena zendingsmiddagen. Aanvankelijk vond de eerste zendingsmiddag in 1984 plaats in de hervormde kerk te Veen, maar door de grote opkomst werd ook de gereformeerde kerk ter beschikking gesteld, wat resulteerde in vierhonderd bezoekers en vier predikanten. Later week men uit naar grotere kerken, zoals de gereformeerde kerk te Sleeuwijk en de gereformeerde kerk te Almkerk. Na de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland in 2004, vond de jaarlijkse bijeenkomst plaats in het kerkgebouw van de hersteld hervormde gemeente van Wijk en Aalburg.
Er werd gecollecteerd voor diverse zendingsorganisaties zoals de Mbuma Zending, Friedensstimme, de Spaanse Evangelische Zending (SEZ) en Bonisa, evenals voor goede doelen als Woord en Daad, Kom over en help en Adullam. De laatste zendingsmiddag werd georganiseerd vanwege een gestage afname van het aantal bezoekers en de leeftijd van de bestuursleden. Marius van Wijk, voorzitter van het comité, sprak zijn droefheid uit over het einde van de zendingsmiddagen, maar benadrukte het belang van het zendingswerk en Gods Woord.
Architectuur en Bouwwerken
De Hervormde kerk van Aalburg, een oorspronkelijk gotisch kerkje met een 14e-eeuwse toren, is een Rijksmonument. De Hervormde gemeente bouwde een nieuwe kerk naast de oude, die in 2010 gereedkwam. De kerkgebouwen van de Gereformeerde Gemeente (1929), de Vrije Oud Gereformeerde Gemeente (1951) en de Gereformeerde Gemeente in Nederland (1980), alle aan de Polstraat in Aalburg gelegen, hebben geringe architectonische waarde. Het gebouw van de Hersteld Hervormde Kerk te Wijk, uit 2007, bevindt zich aan de Engelsestoof.
De Hervormde kerk van Wijk, aan de Grote Kerkstraat, heeft een schip en koor die in de 18e eeuw aanzienlijk werden verbouwd. Aan de koorzijde zijn sporen te vinden van de oorspronkelijke driebeukige tufstenen kerk. Het koor, vermoedelijk voltooid in 1420, werd later tot consistoriekamer verbouwd. Koor en schip werden in 1953 gerestaureerd. De 15e-eeuwse vlakopgaande toren, die tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd raakte, werd in 1955 hersteld. De toren kenmerkt zich door spaarvelden, boogfriezen en een traptoren, en bestaat uit drie geledingen met een ingesnoerde torenspits.
Bestuurlijke en Juridische Geschiedenis
Het "Land van Heusden" was primair een rechtsdistrict, het rechtsgebied van de landsheer. Aalburg vormde een lokaal rechtsdistrict binnen het drostambt, het kleinste onderdeel van de bestuursmacht van de landsheer. Juridisch werden verschillende benamingen gebruikt voor het rechtsgebied van Aalburg, zoals "dorp", "ban" of "ambacht". Een ban of ambacht duidde op het gebied waarbinnen de schout het recht had te bannen. De schout, als plaatsvervanger van de landsheer, trad op als voorzitter van het ambachtsbestuur, ook wel schepenbank of dagelijks gerecht genoemd. In Aalburg noemden de leden van het ambachtsbestuur zich "heemraden". Naast het college van heemraden waren er twee borgemeesters belast met het beheer van de ambachtsfinanciën.
De taken van het ambachtsbestuur waren tweeledig: enerzijds voerde het buurtschapsfuncties uit, zoals lokale waterstaatszorg en beheer van gemene gronden, anderzijds had het rechtsprekende bevoegdheden. Voor belangrijke beslissingen werd de algemene vergadering bijeengeroepen. De rechtspraak kende een onderscheid tussen contentieuze (geschillen) en voluntaire (rechtshandelingen) rechtspraak. Aalburg was niet bevoegd voor contentieuze rechtspraak; geschillen moesten worden voorgelegd aan de schepenbank van Heusden. Een ordonnantie uit 1403 bepaalde dat de Heusdense drossaard eenmaal per jaar in Genderen zitting zou houden om geschillen in de Benedendorpen te beslechten, maar deze ordonnantie werd nauwelijks nageleefd.
In 1784 kwam het ambachtsbestuur bijeen in het Rechthuis van Aalburg. Het gewest Holland, waartoe Aalburg behoorde, kende diverse belastingen, onderverdeeld in dorpsbelastingen (onraad-, kommer- en dijkgeld) en gewestelijke belastingen. De gewestelijke belastingen omvatten de verponding (aanslag naar bezit van onroerende goederen), de gemene middelen (aanslag naar verondersteld gebruik of vertering) en overige belastingen.
De verponding, oorspronkelijk een grondrente, onderging veranderingen in naam en heffingsgrondslag. Vanaf het einde van de 16e eeuw, na de overname van het landsheerlijk gezag door de gewestelijke Staten, bleef de gewoonte bestaan om jaarlijks quota overeen te komen. De opbrengst van de verponding diende ter financiering van de gewone lasten van het gewest, zoals defensie en bestuur. Bij geldgebrek werd een "extra-ordinaire verponding" geheven, aanvankelijk op onroerend goed, later uitsluitend op huizen en gebouwen. In 1805 voerde I.J.A. Gogel hervormingen door die leidden tot uniformiteit en vereenvoudiging van het belastingstelsel, waarbij de verponding plaatsmaakte voor grondbelasting. Het begin van de "moderne" belastingheffing wordt gesteld op 1823.
Hoe is het Romeinse Rijk gevallen?
Lezing over Poolse Bevrijders van Noord-Brabant
Op vrijdag 30 januari 2026 zal historicus en auteur Jack Didden een lezing verzorgen over de Poolse bevrijders van Noord-Brabant. De bijeenkomst vindt plaats in de Oude Kerk Aalburg en begint om 20:00 uur. De lezing focust op de inzet van de 1e Poolse Pantserdivisie tijdens de Tweede Wereldoorlog, een vaak onderbelicht hoofdstuk van de oorlogsgeschiedenis. De divisie speelde een cruciale rol bij de bevrijding van Brabantse steden en dorpen na jarenlange ballingschap van de soldaten, en hun strijd droeg bij aan de bevrijding van grote delen van West-Europa.
Tijdens de lezing wordt de volledige geschiedenis van de divisie geschetst, van de voorlopers in 1939 en 1940, de gevechten in Normandië en de bevrijding van delen van Noord-Frankrijk, België, Zeeuws-Vlaanderen en Noord-Brabant, tot de opmars door Oost- en Noord-Nederland en het einde van de oorlog in Duitsland in mei 1945. De lezing sluit nauw aan bij het boek Quest for Freedom, dat op 18 oktober 2025 verscheen en een eerbetoon is aan de Poolse soldaten. De entree voor de lezing bedraagt € 5,00 (gratis voor vrienden van het museum). Bezoekers kunnen parkeren bij de Hervormde Kerk, VV Wilhelmina ’26, de Gereformeerde Kerk of de begraafplaats aan de Schoolstraat.
tags: #gereformeerde #kerk #wijk #en #aalburg