Gevangenenzorg en de Protestantse Kerk: Een Dagelijks Leven, Hoop en Herstel

De Realiteit van Gevangenschap en de Rol van de Kerk

Hoe ziet een dag eruit als je in de gevangenis zit? Mag je bezoek ontvangen? Deze en andere vragen van jongeren kwamen aan bod tijdens een speciale themadienst in de gereformeerde kerk van Andijk. Tijdens de dienst schreven alle gemeenteleden een bemoedigend kaartje voor een gedetineerde in de PI Zaanstad. Ineke Ruiter, diaconievoorzitter en vrijwilliger bij Gevangenenzorg Nederland, bereidde de dienst samen met andere gemeenteleden voor. Het thema ‘detentie en werken aan herstel’ werd verbonden met het Bijbelverhaal van Hagar en Sara. De levens van hun zoons Ismaël en Izak - beiden van dezelfde vader - verliepen totaal verschillend.

“Je hebt geen invloed op de plek waar je geboren wordt. Sommige mensen komen in omstandigheden terecht waarin ze gemakkelijk kunnen afglijden,” zegt Ruiter.

Geestelijk verzorger Cora sprak over haar werk in de PI Zaanstad, waar ze pastorale zorg biedt en betrokken is bij kerkdiensten. Op zondag worden daar zes diensten gehouden, met zo’n dertig gedetineerden per keer. Ds. Wim Wasserman, gemeentepredikant in Andijk, benadrukte hoe belangrijk het is om aandacht te hebben voor mensen in detentie.

De Paasgroetenactie: Een Boodschap van Hoop

De gemeente in Andijk deed dit jaar voor het eerst mee aan de Paasgroetenactie van de Protestantse Kerk. Bij de ingang van de kerkzaal kreeg ieder gemeentelid een paasgroetenkaart en een pen uitgereikt door de diakenen. Tijdens een luisterlied van Johnny Cash schreven de kerkleden bemoedigende woorden voor gedetineerden.

“Het mooie is dat gedetineerden bij de Paasgroetenactie niet één, maar twee kaarten krijgen,” vertelt Ruiter. “De tweede kaart mogen ze zelf aan iemand sturen. De postzegel hebben wij als diaconie al geplakt.” Dat is geen overbodige luxe: gedetineerden verdienen slechts 0,75 cent per uur, waardoor een postzegel een flinke uitgave is.

Jongeren in Gesprek over Gevangeniswezen

Na de dienst gaf Cora een presentatie aan zo’n dertig jongeren uit de gemeente. Zij hadden vooraf vragen verzameld over het leven in de gevangenis. Van ‘Wat betekent het als je ‘rood’ zit?’ tot ‘Wat doen gedetineerden de hele dag?’-alles kwam aan bod.

“Het bijzondere was dat deze vragen beantwoord werden met input van de gedetineerden zelf”, zegt Ruiter.

Ineke Ruiter geeft zelf cursussen aan gedetineerden over schaamte, schuld en vergeving. “Mensen komen vaak door bepaalde omstandigheden op deze plek terecht. Ze zijn ook altijd blij met een kaartje. Dan weten ze dat er ondanks alles aan hen wordt gedacht.” Ze hoopt dat de themadienst en de Paasgroetenactie een jaarlijks terugkerend initiatief worden in Andijk.

“Als christenen mogen we laten zien dat we er voor anderen zijn.”

De Paasgroetenactie: Een Initiatief van de Protestantse Kerk

De Paasgroetenactie is een jaarlijkse actie om gedetineerden in Nederlandse gevangenissen en tbs-klinieken en Nederlanders in buitenlandse gevangenissen een bemoedigende groet te sturen rond Pasen. Vanaf begin januari kunnen protestantse gemeenten sets kaarten bestellen, die gemeenteleden vervolgens voorzien van een bemoedigende groet en een extra postzegel op de tweede kaart. Deze tweede kaart kunnen gedetineerden zelf aan iemand sturen.

De actie is een initiatief van de Protestantse Kerk, KokBoekencentrum, stichting Epafras en het protestants justitiepastoraat. Kerk in Actie ondersteunt initiatieven voor ex-gevangenen en achterblijvende families van gedetineerden. Via Gevangenenzorg Nederland kunnen kerken een bemoedigingspakket aan hen geven. In een pakket kunnen producten voor de uitzet, voor de persoonlijke hygiëne, creatief materiaal, een christelijke attentie en nog meer zitten.

Een Kijkje Achter de Muren: PI Zwolle en het Werk van Justitiepredikanten

Schuin tegenover Tuinland in Zwolle-Zuid staat een bijzonder gebouw met rode stenen: de penitentiaire inrichting (PI) Zwolle. Bijzonder aan deze gevangenis is dat er (gescheiden) zowel mannen als vrouwen zitten, verspreid over verschillende afdelingen. Waaronder een ISD-afdeling (voor veelplegers), een extra zorgvoorziening en een afdeling voor vrouwelijke terroristen. Ook is er een penitentiair psychiatrisch centrum.

Een van de geestelijk verzorgers is Frank Schneider, justitiepredikant namens de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Na alle voorschriften gevolgd te hebben, mag ik naar binnen, waar Frank mij voorgaat naar de kamer van de geestelijke verzorging. Muren, deuren, alles is kaal op enkele posters met instructies na. De kamer van de geestelijke verzorging is wel gezellig. Tussen een kinderbijbel en een koekjestrommel staat een kaars op tafel. Frank vraagt of hij deze zal aansteken en natuurlijk is dat goed.

Geïnspireerd door Jezus: Pastorale Zorg in de PI

Hij vertelt hoe hij geïnspireerd is door Jezus. Hij wil juist zijn bij hén, die in de maatschappij weinig aanzien hebben en vaak met vooroordelen te maken krijgen. Die worstelen met het leven. “Ik begin altijd met openheid naar wie iemand is, bijvoorbeeld met de vraag: Hoe is het vandaag met je? Of soms vraag ik: zullen we een kaars aansteken - net zoals wij net deden - en: voor wie steken we een kaars aan? Je hebt dan al gauw een gesprek over wat iemand bezighoudt. Ik ben dankbaar dat ik hier vanuit het christelijk geloof mag werken, waarin de boodschap van hoop centraal staat.

Het Belang van Inzicht en Erkenning

Frank vertelt dat veel van de mensen die hier zitten een hoop pijn en verdriet hebben meegemaakt. Denk aan verwaarlozing, huiselijk geweld, uithuisplaatsing en/of verslaving. De vraag is wat je op latere leeftijd nog kunt leren, na zo’n jeugd. Kun je daar iets over zeggen? “Het kan al veel betekenen als mensen kunnen terugkijken en zien hoe dingen zijn gegaan. Onlangs tekende ik voor iemand de situatie van zijn jeugd uit aan de hand van wat hij vertelde: dit zijn je ouders, dit ben jij en dit zijn de eisen waarmee je bent opgegroeid. In zijn geval was dat: je móet succes hebben en het beter doen. Dat is precies wat hij had geprobeerd, zij het dan niet op een goede manier. Het gaf hem inzicht om dat te zien.

Pasgeleden hadden we studiedagen. Een van de dingen die we hoorden, was dat wij juist dat doen wat gedetineerden hebben gemist: ruimte geven en erkenning. Vaak hebben ze in hun jeugd weinig geborgenheid gekend. Het kan zo belangrijk zijn om samen te kijken naar het verleden, dat eigenlijk ‘beslag’ op iemand legt.

ISD-Maatregel en de Uitdagingen bij Vrijlating

Er komen hier ook mensen via een ISD-maatregel. ISD staat voor inrichting voor stelselmatige daders, in de volksmond beter bekend als de veelplegers, personen die vaak meerdere kleine vergrijpen hebben gepleegd en door de rechter worden veroordeeld tot een gevangenisstraf én behandeling. Velen van hen zijn verslaafd, hebben schuldproblemen en/of zijn dakloos geweest. Als je hoort hoe mensen hoop proberen te houden, dan heb ik daar respect voor. Bij hun vrijlating krijgen ze het moeilijk, want het oude sociale netwerk is dichtbij.

De Reddingrol en de Taak van de Geestelijk Verzorger

Het is natuurlijk geweldig als je iemand kunt bevestigen in wie hij is. Maar er zijn ook grenzen aan wat je kunt bewerkstelligen. “Als mens ben je snel geneigd bent om in de reddersrol te stappen. Een concreet voorbeeld: iemand moet een moeilijk telefoontje doen en vraagt of ik dat voor hem wil doen. Ik doe dat niet direct, liever help ik hem zover te komen dat hij zelf durft te bellen. En als hij vraagt: wil je erbij zijn, dan doe ik dat, maar de regie ligt bij de persoon zelf. Om alert te blijven op je eigen taak heb je anderen nodig, bijvoorbeeld door intervisie of supervisie.

Wat mij ook helpt: wij zijn er niet om te oordelen. Dat is soms moeilijk, want we zijn zo snel geneigd dat te doen. Maar ook als er bijvoorbeeld sprake is van seksueel misbruik of ernstig geweld, ben ik niet degene die een oordeel hoef te vellen. Dat is aan God. Wat wel mijn taak is: medemens zijn en naast iemand staan. Iemand is meer dan zijn delict. Je mag mens zijn voor God. Ik weet ook: als het mij niet lukt dan gaat Gods trouw door. En ook al zie je niet altijd in de praktijk hoe iets uitwerkt, dan hebben we wel een goed moment gehad.

Kerk in Actie: Steun voor Gevangenen en Hun Families

In Nederland zijn ruim 33.000 mensen gedetineerd en zitten een korte of langere gevangenisstraf uit. Jezus vraagt ons niet te oordelen, maar barmhartig naar hen om te zien. Via het programma binnenlands diaconaat ondersteunt Kerk in Actie diverse initiatieven die omzien naar gevangenen en hun partners en kinderen, hen bezoeken tijdens de detentie, maar ook een nieuwe kans bieden in de maatschappij.

Je kunt dit werk steunen door je bijdrage aan dit programma over te maken op rekening NL89 ABNA 0457 457 457 t.n.v. Kerk in Actie te Utrecht, o.v.v. het projectnummer 'Omzien naar gevangenen' of doneer online.

Vrouwen aan het Woord: Gevangenisdiensten en Kerkelijke Organisatie

BAKKEVEEN. Een recent interview in het Friesch Dagblad met Ineke Baron uit Bakkeveen, lid van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKV), leidde ertoe dat nogal wat gemeenten in de Protestantse Kerk in Nederland Baron vroegen voor te gaan tijdens een eredienst. In het interview vertelde Baron hoe het haar missie is om voor te gaan in gevangenisdiensten en andere plekken waar ze gevraagd wordt. Ze wil naar eigen zeggen geen herrie schoppen in haar eigen kerkverband over het predikantschap voor vrouwen.

“Ik wil helemaal geen predikant in de GKV worden. Mijn verlangen is in kerkdiensten in de gevangenis voor te mogen gaan en verder ga ik voor waar ik gevraagd word en het maakt me niet uit in welke kerk dan ook.” Maar mag Baron eigenlijk wel voorgaan in de Protestantse Kerk in Nederland, terwijl ze in haar eigen kerk geen diensten mag leiden?

Kerkorde en Flexibiliteit in het Predikantschap

In gemeenten van de Protestantse Kerk in Nederland mogen alle predikanten, proponenten of theologen met preekconsent uit die kerk voorgaan. Hoewel de kerkenraad van de gereformeerde kerk vrijgemaakt (gkv) in Haulerwijk haar als gevangenispastor in opleiding wel toestemming gaf om te preken, heeft zij in haar kerkverband niet de bevoegdheid om voor te gaan in erediensten. En zij is de enige voorganger niet die naar de letter van de kerkorde van de Protestantse Kerk niet bevoegd is om een kerkdienst te leiden, maar die toch onder verantwoordelijkheid van de kerkenraad de kansel bestijgt. Want: die kerkenraad is natuurlijk de eerstverantwoordelijke voor wie er voorgaat in de eredienst.

Kenners van de kerkorde interpreteren deze ordinantie al heel lang veel ruimer dan naar de letter is toegestaan. Zo is het voorgaan van predikanten uit de reformatorische kerken of migrantenkerken uit de protestantse traditie in de praktijk geen enkel probleem. Ook als de PKN met die kerken geen bijzondere betrekkingen onderhoudt. Verder zijn er tal van kerkelijk werkers zonder preekconsent die diensten leiden.

De Mogelijkheid van Bijzondere Kerkdiensten

Sinds 2013 biedt trouwens ook de Protestantse Kerkorde nog een mogelijkheid voor gemeenten toch een voorganger te vragen die eigenlijk niet bevoegd is om in diensten voor te gaan. In ordinantie 5-2-4 staat namelijk dat de kerkenraad „kan besluiten tot het houden van een bijzondere kerkdienst. In deze diensten kan worden afgeweken van het in artikel 1-4 en in artikel 5 bepaalde.” Deze bepaling is een aanvulling op de kerkorde en is pas op 1 januari 2013 van kracht geworden. Het is overduidelijk dat de generale synode besloten heeft deze aanvullende bepaling op te nemen om de kerkordelijke jas wat ruimer te maken. Kerkorde en praktijk groeiden namelijk steeds sneller uit elkaar.

Met de aanvullende bepaling in ordinantie 5-2-4 kan de kerkenraad een dienst tot een bijzondere kerkdienst verklaren, waardoor er van allerlei voorschriften kan worden afgeweken en heel veel is toegestaan. In de praktijk ligt de grens echter bij het bedienen van de sacramenten, het leiden van trouwdiensten en het bevestigen van ambtsdragers. Die diensten mogen niet geleid worden door daartoe niet bevoegde voorgangers. Ook mogen niet-bevoegde voorgangers - formeel - geen zegen op de gemeente leggen.

Overwegingen over Kerkelijke Eenheid en Identiteit

Een mooie ontwikkeling. Kerken die in het verleden scheurden of op een eigen eilandje opereerden komen tot elkaar en gaan samen verder. Als ik het zo opschrijf, is het niet meer dan ‘mooi’ en dus een soort van ‘prima’. Doen ze het niet, dan is het ook goed. Maar dat ligt bij kerken toch anders.

Onlangs zat ik even na te denken, onder het genot van een biertje en wat goede muziek. En opeens bekroop me een gedachte. In één zin samengevat:Er bestaat niet één kerkgenootschap met bestaansrecht. De Bijbel geeft ons nergens een opdracht mee om kerkgenootschappen in te stellen.

Denk even met me mee. De Bijbel geeft ons nergens een opdracht mee om kerkgenootschappen in te stellen. Daarmee is een genootschap in zichzelf niet per se fout, maar de Bijbel spreekt over één kerk. De kerk van Jezus Christus. Wat hebben wij mensen dat toch slecht begrepen. Want het aantal verschillende kerkgenootschappen is enorm. Rooms Katholiek, Protestants, Gereformeerd en Evangelisch zijn maar een paar groeperingen. Daarbinnen zijn er tal van subgroepen.

Het is natuurlijk wel lekker veilig. Je spreekt met elkaar af hoe je het een en ander organiseert, hoe je de Bijbel uitlegt, hoe je het kerk-zijn invult. Een andere groep doet dat anders, daar ben je het niet mee eens, maar omdat het een ander genootschap betreft, ben je niet verantwoordelijk voor wat ze doen. Het gaat er toch vooral om dat je de boel in je eigen club op orde hebt?

Zo is het lange tijd geweest. Inmiddels is er veel toenadering, maar nog steeds zijn er kerken, vooral in de reformatorische hoek, die niet willen weten van samenwerking, laat staan fusies. Want de ander moet eerst… Door op onze eigen eilandjes te gaan zitten hebben we onszelf ontslagen van de verantwoordelijkheid voor onze broers en zussen van de andere eilanden.

Verantwoordelijkheid en Aanvaarding binnen de Kerk

Terug naar de Bijbel. Die spreekt over één kerk. Wat hebben wij het verprutst met elkaar. Door op onze eigen eilandjes te gaan zitten hebben we onszelf ontslagen van de verantwoordelijkheid voor onze broers en zussen van de andere eilanden. En dat is zo fout geweest. Ken je de term ‘zusterkerkrelatie’? Er zijn kerken die zoiets met elkaar hebben afgesproken, vooral met kerken uit het buitenland. Dan is er dus acceptatie, aanvaarding van elkaar. Maar het merendeel heeft geen zusterkerkrelatie met elkaar.

Ik weet nog dat er zo’n vijftien jaar geleden binnen de GKv, waar ik zelf toe behoor, uitnodigingen van andere kerken in het dorp, voor bijvoorbeeld een intrededienst van een nieuwe dominee, werden afgewezen omdat er geen ‘zusterkerkrelatie’ was. Absurd.

Jezus gaat uit van één kerk. Dus hoeveel kerkgenootschappen we ook oprichten, het ontslaat ons niet van de band die er is met broers en zussen uit andere kerken. Daarmee is elke vorm van ‘deuren dicht houden’ dus fout. Denk aan het feit dat niet iedereen het heilig avondmaal bij elkaar mee mag vieren. Zonde, noemt de Bijbel dat.

De reden dat velen niet willen samenwerken of fuseren komt voornamelijk om dat ze vinden dat ‘de ander’ het niet goed doet. Er een verkeerde leer op na houdt. Maar Bijbels gezien, is dit helemaal geen argument. We zijn hoe dan ook verantwoordelijk voor elkaar.

Omgaan met Verschillen en de Grens van de Kerk

Maar hoe zit het dan met de zogenaamde ‘vrijzinnige’ gemeenten, bijvoorbeeld binnen de PKN? Ook daar zijn we verantwoordelijk voor. Hoe kunnen we echt getuigen van de waarheid, als we die gemeenten buiten de groep zetten? Het argument uit 1 Korinte 5 over uitsluiting, gaat over individuele leden. Niet over hele gemeenten. Ook binnen vrijzinnige gemeenten zijn diepgelovige broers en zussen aanwezig. Het is te makkelijk om van een afstandje te roepen dat die zich maar bij een andere ‘rechtzinnige’ gemeente moeten aansluiten. Ik haast me er bij te zeggen dat er wel ergens een grens is. Een bakker die geen brood en banket meer verkoopt, maar fietsen, kan zich geen bakker meer noemen. Concreter: Jezus is de Heer van de Kerk. Daar staat of valt de kerk mee. Hij heeft de kerk opgericht!

Volgens mij zijn we als vanzelf verbonden met hen die de Bijbel als Goddelijke openbaring aanvaarden.

Fusie en Toekomst van de Kerk

Je voelt vast wel aan dat ik voorstander ben van de aanstaande kerkfusie. Maar, ondanks m'n argumenten, zijn er wel kanttekeningen te plaatsen. De nieuwe gefuseerde kerk straks met de PKN fuseren is niet nodig. Als het hele organisatorische gebeuren geen Bijbelse opdracht blijkt, is fuseren dat ook niet. Zoals ik al schreef, er is geen bestaansrecht.

Laat ik verduidelijken dat ik met ‘geen bestaansrecht’ niet bedoel dat ze niet mogen bestaan. Er is geen Bijbels recht, maar ook geen verbod.

Wat wel een Bijbelse opdracht is, is het volledig aanvaarden van elkaar. Onvoorwaardelijk dan? Volgens mij zijn we als vanzelf verbonden met hen die de Bijbel als Goddelijke openbaring aanvaarden. Met de Geloofsbelijdenis van Nicea als prachtig uitgangspunt. Daarmee is op de Nationale Synode een mooi begin gemaakt. Ik hoop op en bid om een toekomstige federatie van kerken, waarbij we die aanvaarding van elkaar, als broers en zussen kunnen vormgeven. Dat voorkomt al te ingewikkelde fusieprocedures.

Nog één ding. Ik ken best wel wat mensen die menen in de vrijmaking, of andere scheuringen, de hand van God te zien ‘die Zijn kerk heeft bewaard’. Dus God zou al die scheuringen hebben gewild. Het wekt bij mij een allergische reactie op. In dat licht is misschien zelfs de reformatie niet alleen maar goed geweest.

tags: #gevangenschap #pkn #kerkdienst