De term megakerk verwijst naar een lokale gemeente die voldoet aan specifieke kenmerken, met name het aantal van 2000 of meer bezoekers tijdens de weekenddiensten. Het is belangrijk te benadrukken dat de term 'megakerk' niet slaat op de fysieke grootte van het gebouw, maar op het aantal kerkgangers.
Megakerken worden doorgaans geplaatst binnen het bredere protestantse spectrum. Sommige onderzoekers hanteren een expliciete definitie die katholieke kerken uitsluit, terwijl anderen hun onderzoek beperken tot protestante kerken. Bij megakerken wordt vaak gedacht aan kerken die het model van Willow Creek volgen, gericht op het aantrekken van 'zoekers' met een moderne liturgie, eigentijdse middelen en een breed programma.
De groei van megakerken is vaak onderwerp van discussie. De bekendste hedendaagse megakerken bevinden zich voornamelijk in de Verenigde Staten, met voorbeelden als Willow Creek, Saddleback (Rick Warren), Bethel Church (Bill Johnson) en Lakewood Church (Joel Osteen). In Europa is de situatie anders; in Nederland zijn relatief veel megakerken te vinden.
Megakerken in Nederland
Het meest bekende Nederlandse voorbeeld van een megakerk is de Vrije Baptistengemeente Bethel in Drachten. Naast deze gemeente zijn er nog zes andere megakerken in Nederland. Er bestaat een overlegorgaan waarin een aantal megakerken en zeer grote kerken vertegenwoordigd zijn.
In Nederland is sprake van een bijzondere situatie: naast megakerken die opereren volgens het Amerikaanse model, zijn er ook grote reformatorische gemeenten. Deze laatste kerken richten zich minder op groei en houden vast aan traditionele vormen, waardoor zij strikt genomen niet altijd aan de definitie van megakerken voldoen. Hun groei is vaak het gevolg van natuurlijke gezinsuitbreiding. Er zijn ongeveer tien van dergelijke gemeenten in Nederland. Deze kerken ontstonden aan het begin van de 20e eeuw tot na de Tweede Wereldoorlog. Hun stijl is traditioneler, met goed opgeleide voorgangers en een sterke nadruk op orthodoxe leer.
Vanaf de jaren 1970 ontstonden de zogenaamde zoekergerichte, middenklasse kerken. Terwijl de traditionele kerken vaak in oude stadsdelen te vinden zijn, vestigen deze gemeenten zich voornamelijk in buitenwijken. In deze gemeenten speelt de voorganger, meestal een charismatische persoonlijkheid, een belangrijke rol. De diensten zijn vaak uitbundig, met veel nadruk op het werk van de Heilige Geest.
Sinds de jaren 1990 is er een nieuwe stroming van megakerken ontstaan, die reageert tegen de zoekergerichte kerken. Deze kerken grijpen terug op traditionele inhoud, maar maken wel gebruik van moderne middelen in hun diensten. Daarnaast zijn er diverse gemeenten die 'zeer groot' zijn, maar niet altijd de definitie van een megakerk halen.
Mozaïek Kerk: Een Succesvol Evangelisch Model
Het succes van de Mozaïek kerk in Veenendaal is onmiskenbaar. Binnen tien jaar is Mozaïek uitgegroeid tot een snelgroeiende beweging van nieuwe kerken in Nederland. De bekendheid van Mozaïek nam tijdens de coronapandemie een grote vlucht door livestreams die door duizenden werden bekeken.
De snelle groei van Mozaïek roept vragen op over de aantrekkingskracht en de verkondigde boodschap. Wat maakt deze kerk uniek binnen het bredere evangelische landschap? Mozaïek kenmerkt zich door kerkdiensten in een theatersetting, waar eigentijdse muziek en aanbidding een belangrijke plaats innemen. De preken presenteren een orthodoxe theologie die aansluit bij het dagelijks leven en het geloof handen en voeten geeft. De aandacht voor Gods liefde voor ieder mens, de oproep tot bekering en verzoening gaat gepaard met erkenning van het lijden in deze wereld. De spanning tussen het koninkrijk dat er is en dat komende is, wordt niet opgeheven door een overspannen theologie van overwinning en succes.
De naam van de kerk, 'Mozaïek, kunstwerk van gebrokenheid', weerspiegelt haar theologische positie. Volgens Kees Kraayenoord, initiatiefnemer van Mozaïek, was de snelle groei niet voorzien. Bij de oprichting was er geen visie voor een megakerk of een beweging van kerken. Kraayenoord voelde zich geroepen om een kerk te beginnen waar iedereen welkom is. Drie kernwaarden werden geformuleerd: aanbidding, liefde en samen de omgeving dienen.
Kraayenoord bracht aanzienlijke ervaring mee: een opleiding in pinkster-HBO-theologie, een mislukt kerkplantersproject in Leiden, en ervaring als muziekleider in de Meerkerk (Hoofddorp), waar hij kennismaakte met het seeker-church-model van Willow Creek. Daarnaast is hij een nationaal bekende worship-leider.
De invloed van de Seeker Church Movement is herkenbaar in de eigentijdse communicatie, de nadruk op gastvrijheid en de verstaanbaarheid voor nieuwkomers. Alle onderdelen van de liturgie vormen een aaneensluitend geheel waarin een kernboodschap wordt gecommuniceerd, rekening houdend met de spanningsboog van de toehoorders. Door zijn biografie is Kraayenoord in staat om verschillende theologische richtingen met elkaar te verbinden. Hij groeide op in de Hervormde Kerk in Katwijk, was actief binnen de pinksterbeweging, en diende vervolgens een baptistenkerk, waardoor hij de breedte van de evangelisch-charismatische wereld kent. Zijn talenten als spreker en muzikant zijn van grote betekenis voor de vormgeving van Mozaïek.
Netwerken van Kerken in Nederland
De opkomst van Mozaïek past in een bredere trend van de afgelopen vijftien jaar, waarbij verschillende onafhankelijke evangelische kerken door middel van kerkplanting zijn uitgegroeid tot omvangrijke netwerken van identieke kerken. Voorbeelden hiervan zijn de City Life Church uit Den Haag, die is uitgegroeid tot een 'kerkfamilie' op dertien locaties in Nederland en België, en de Doorbrekers-kerk uit Barneveld, die op vijf locaties diensten houdt in Nederland. Ook de Hillsong-kerk, met vestigingen in Amsterdam, Rotterdam en Brussel, past in dit patroon.
Er zijn echter belangrijke verschillen tussen deze kerken, zowel theologisch als qua organisatiemodel. De kerken van Hillsong, City Life en de Doorbrekers staan onder leiding van een 'senior pastors-echtpaar', die de voorgangers van de zustergemeenten (campuspastors) aansturen. De organisatiestructuur van Mozaïek wijkt hiervan af. In Veenendaal is gekozen voor een team van vier voorgangers (twee mannen en twee vrouwen). Een raad van opzieners ziet toe op het functioneren van de voorgangers en de borging van de Mozaïek-cultuur. Men heeft bewust níet gekozen voor een 'senior pastor', hoewel dit gezien de charismatische persoonlijkheid van Kraayenoord voor de hand had gelegen.
De groei van nieuwe kerken binnen Mozaïek is geen bewuste strategie. Wegens capaciteitstekorten in Veenendaal is een nieuwe kerk gesticht in Bunschoten. Andere initiatieven zijn ontstaan vanuit de vraag van potentiële kerkplanters die graag onder de naam van Mozaïek een kerk wilden beginnen in hun regio. De uiteenlopende theologische achtergrond van nieuwe voorgangers (bijvoorbeeld baptist, PKN, NGK) toont aan dat de gevestigde kerkverbanden aan betekenis verliezen. Belangrijker dan theologische kwesties zoals het ambt, is het gedeelde geloof in de gekruisigde en opgestane Christus.
Kritiek en Vertrek uit Gevestigde Kerken
De groei van Mozaïek heeft bij omringende kerken tot onrust en kritiek geleid. Onderzoek wijst uit dat ongeveer 80% van de toetreders tot evangelische kerken afkomstig is uit andere, voornamelijk gevestigde kerken. Wanneer veel gezinnen de overstap maken, is dit voor achterblijvers een groot verlies, aangezien het kader en de volgende generatie essentieel zijn voor de vitaliteit van gemeenten.
Verhalen van toetreders laten zien dat het vertrek uit een kerkverband waar generaties lang verbondenheid was, niet lichtvaardig gebeurt. Het betreft vaak mensen die zich met hart en ziel hebben ingezet, visie hadden voor vernieuwing, maar vastliepen door weerstand binnen de kerk of eindeloze discussies binnen het kerkverband. Vertrek uit een kerk is voor velen een verlieservaring die leidt tot conflict binnen families en sociale relaties onder druk zet.
Een belangrijke reden voor vertrek hangt samen met kinderen. Trouw blijven aan de kerk kan onder druk komen te staan als de (tiener)kinderen afhaken. Een kerk die ouders ondersteunt bij de geloofsopvoeding kan dan doorslaggevend zijn. Onderzoek toont ook aan dat de overgang naar een evangelische kerk veelal gepaard gaat met geloofsvernieuwing. De evangelische traditie, met de nadruk op persoonlijk geloof en bekering als bewuste keuze, wordt gevolgd door de volwassenendoop met onderdompeling.
Door de vele activiteiten en de organisatie van kerkdiensten is een grote inzet van vrijwilligers vereist. Het samen optrekken of deelnemen aan kleine groepen zorgt ervoor dat het geloof samen met anderen beleefd en geactiveerd wordt.
Bereik en Inclusiviteit van Mozaïek
Vanuit missionair oogpunt is de overgang van gelovigen uit andere kerken een belangrijk punt. Een deel van deze groep bestaat uit potentiële kerkverlaters die het geloof zouden kunnen verliezen zonder een kerk als Mozaïek. Anderen, die een proces van geloofsvernieuwing doormaken, worden aanstekelijke getuigen om het evangelie te delen.
Naast de groei uit gevestigde kerken weet Mozaïek ook buitenkerkelijken te bereiken. Ongeveer 20% van de leden zijn nieuwe gelovigen, vaak uitgenodigd door betrokkenen van de kerk. Dit aantal nieuwe gelovigen is opmerkelijk in de huidige tijd.
Binnen Mozaïek is inclusief kerk-zijn een belangrijke waarde. In tegenstelling tot bijna alle evangelische kerken worden getrouwde homo- of lesbische stellen volledig geaccepteerd. Voor functies binnen de kerk, zoals kringleiders of leden van het worship-team, wordt er geen onderscheid gemaakt tussen homo's en hetero's. Deze acceptatie binnen de geloofsgemeenschap is echter wederkerig: echt inclusief kerk-zijn betekent acceptatie van zowel getrouwde homo- en lesbische stellen als van degenen die ervan overtuigd zijn dat het huwelijk bedoeld is tussen een man en een vrouw. Zelfs binnen het leidersteam van de kerk lopen de opvattingen uiteen. Deze vorm van eenheid met erkenning van verscheidenheid maakt Mozaïek een unieke kerk in het evangelische landschap.
Mozaïek laat zien dat een kerk met ruimte voor verschillende opvattingen mogelijk is. Het feit dat deze positie een grote groep gelovigen aanspreekt, weerspiegelt de moeite en frustratie over de impasse waarin verschillende orthodoxe kerken verzeild zijn geraakt. De discussie over de positie van de vrouw in de kerk, homo's in de kerk en het ambt is voor een deel van de evangelische protestanten een gepasseerd station. Mozaïek is in die zin te vergelijken met de ontwikkeling van de Evangelische Omroep, waar gelovigen van verschillende achtergrond samenwerken en zich verbonden weten in de navolging van Christus.
De kerk die alles bepaalt, zelfs met wie je omgaat: De Deur | Pointer
De Ontwikkeling van het Nederlandse Kerklandschap
De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en andere denominaties maken significante veranderingen door. Er is een hernieuwde nadruk op het geloof in God, Jezus en de Bijbel, zoals ds. Plaisier aangaf tijdens een predikantendag. Lezingen over gemeentestichting en geloofsgetuigenis aan buitenstaanders, die voorheen zeldzaam waren, winnen aan terrein.
In het verleden probeerden vrijzinnige stromingen het Evangelie aan te passen aan modern denken, in de hoop aantrekkelijker te worden voor buitenstaanders. Dit bleek averechts te werken; juist de vrijzinnigen verloren leden aan het 'niets-isme' door een gebrek aan boodschap en aantrekkingskracht. De officiële vrijzinnigen binnen de Nederlands Hervormde Kerk zijn verworden tot een 'bejaardenclub' met weinig aanwas van onderop. De meest vitale delen van de kerken worden gevormd door behoudende groeperingen, wat momenteel pragmatisch wordt geaccepteerd.
Er is ook een groeiende invloed van de evangelische beweging binnen de PKN. Hoewel de moeilijke vragen niet verdwenen zijn, wordt er minder over gesproken. De grootste protestantse groepering heeft zich aanzienlijk verschoven in een evangelisch-rechtzinnige richting. In de PKN en andere denominaties zijn diverse kerkplantingsprojecten gestart, aanvankelijk vooral onder charismaten, evangelischen en baptisten, maar nu ook onder christelijke gereformeerden, vrijgemaakten en de PKN zelf.
De theologische opleidingen zijn behoudender geworden, meer in lijn met het kerkelijke geloof, en minder voortrekkers van de vrijzinnigheid. De ogen zijn opengegaan en de behoudende reformatorische denominaties zijn opener geworden. De interne strijd binnen de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland, die meer ging over bevindelijke versus evangelisch gezinde stromingen, lijkt geluwd. De vrijgemaakten hebben een aanzienlijke ommezwaai gemaakt van een objectivistische, stugge dogmatiek naar een meer evangelische opstelling. Dit is een bijzondere ontwikkeling binnen de kleinere reformatorische denominaties.
Net als in de PKN is de interne verandering niet die van theologische vrijzinnigheid, zoals gevreesd, maar van een meer evangelische gezindheid. De leer 'Wij zijn de ware kerk' behoort tot het verleden. De dogmatisch meest 'taaie' groepen, zoals de gereformeerden (vrijgemaakt) en de vergaderingen van gelovigen ('broeders'), hebben zich meer naar het midden bewogen. De reformatorische flank is ofwel minder behoudend geworden (zoals de Gereformeerde Bond in de PKN na het uittreden van de Hersteld Hervormde Kerk en de bevindelijke stroming van de christelijke gereformeerden), ofwel juist meer naar rechts opgeschoven, zoals de Gereformeerde Gemeenten in Nederland en Noord-Amerika.
De charismatische gemeenten (pinkster-, volle evangelie etc.), die in de jaren '60-'90 grote groeiers waren, zien hun groei vrijwel stoppen. Dit wordt toegeschreven aan een te sterke focus op opeenvolgende hypes, zoals Wimber, lachopwekking, vallen in de Geest, profetische stromingen, autoritair leiderschap, en demonenuitdrijvingen, wat tot verwarring en irritatie leidde.
De gemiddelde leeftijd binnen de grootste kerkgenootschappen, met name de Rooms-Katholieke Kerk (RKK) en de PKN, neemt snel toe. Dit geldt ook voor kleinere gemeenschappen zoals de Doopsgezinden en Remonstranten. Verouderde kerken missen vaak zondagsscholen of kindercrèches. Evangelische en charismatische gemeenten zijn jonger en hebben meer jeugd, maar ook daar is sprake van kerkverlating, vooral onder jongvolwassenen. Reformatorische groepen, met uitzondering van de Gereformeerde Gemeenten en Hersteld Hervormden, die kinderrijk zijn en hun jeugd beter binden, bevinden zich qua leeftijd en jeugdige aanwas tussen deze uitersten.
Er is sprake van een alomtegenwoordige, min of meer evangelisch gezinde ommezwaai en een verlangen naar eenheid onder gelovigen, wat kenmerkend is voor een opwekking. De stem van de agressieve vrijzinnigheid lijkt gesmoord. Echter, de evangelische gezindheid wordt inhoudelijk meer en meer uitgehold. Er is een laconiekere of rekkelijkere houding ten aanzien van grote vragen over de betrouwbaarheid van de Bijbel, morele zuiverheid en de leer van de genade.
De Rooms-Katholieke Kerk en de Toekomst van Geloof
De Rooms-Katholieke Kerk (RKK) ziet haar ledental sinds een kwarteeuw dalen, hoewel het met bijna 5 miljoen ingeschrevenen nog steeds de grootste religieuze groepering in Nederland is. Het aantal kerkgangers ligt echter aanzienlijk lager dan in andere gemeenschappen. De opkomende vrijzinnigheid in de tweede helft van de vorige eeuw is gesmoord, mede door pauselijk ingrijpen bij bisschopsbenoemingen. De roep om meer democratie in de kerk is verzwakt; velen die zich hiervoor in de jaren '60-'80 inzetten, zijn gedesillusioneerd en hebben de kerk verlaten. De kerk is statischer, kleiner en minder invloedrijk geworden, mede door de schandalen rond seksueel misbruik en een terugloop van 'roepingen' voor geestelijk werk.
Meer hoop bieden evangelisch gezinde stromingen binnen de RKK, zoals de Katholieke Charismatische Beweging en De Weg (het Neo-catechumenaat), die vooral sterk is in Zuid-Amerika, Spanje, Italië en Polen.
Samenvattend: de Rooms-Katholieke Kerk is behoudender en kleiner geworden. Protestantse kerken verliezen nog steeds veel leden (PKN 50-60.000 per jaar). Alle kerken lijken op te schuiven in evangelische richting, maar die evangelische overtuiging lijkt te verwateren.
Opvallend is de ontwikkeling van de geestelijke interesse bij mensen die geen kerkelijke binding hebben. Na de Tweede Wereldoorlog werd verwacht dat ontkerstenden ook afkerig zouden worden van geloof, maar dit blijkt niet te kloppen. Hoewel velen het kerkelijke geloof kwijt zijn, zijn ze niet alle geloof kwijt. Er is een breed scala aan opvattingen, waarbij men een eigen religieuze selectie maakt. In Europa is er sprake van een herkerstening na ontkersteningsperiodes. In Londen neemt het kerkbezoek weer toe. De vele allochtonen in Europa zijn religieuzer dan autochtonen en keren de trend mogelijk. De Bijlmer in Amsterdam werd een van de meest evangelische wijken, ondanks de verwachting dat er geen kerkgebouw meer nodig zou zijn.
Het agressieve islamisme trekt velen aan binnen islamitische gemeenschappen, maar stoot anderen juist sterk af. De vraag rijst of mensen hun vage religiositeit beu raken en weer hun toevlucht zoeken in een gezuiverde kerk, nadat deze haar crisis heeft doorstaan. Vage religiositeit verveelt en vormt geen gemeenschap. De tweede en derde generatie onkerkelijken vinden nergens meer houvast en hebben de kerk nodig.
Ondanks de secularisatie worden in Nederland nog veel grote kerken gebouwd, vooral door reformatorische en evangelische gemeenten. In grote steden en katholieke gebieden zijn echter ook veel grote kerken gesloopt. Het criterium is het aantal vaste zitplaatsen. Kerken die multifunctioneel worden gebruikt en geen vaste zitplaatsen meer hebben, komen niet voor in lijsten van grootste kerkgebouwen.
Veel van de grootste kerkgebouwen zijn van de Gereformeerde Gemeenten of daaraan verwante kerkgenootschappen. De Hersteld Hervormde Kerk is in 2004 ontstaan uit kerken en leden van de Nederlandse Hervormde Kerk die niet akkoord gingen met de vorming van de PKN.
In de rooms-katholieke traditie is verfraaiing van een kerk een manier om God te eren. De breuk met het protestantisme werd mede ingegeven door inzamelingsacties voor de Sint Pieterskerk in Rome. In de door de Amerikaanse cultuur beïnvloede evangelische beweging zijn er vaak geen bezwaren tegen grote kerkgebouwen; succes wordt gezien als een zegen van God en kan zich uiten in uiterlijke zaken. Toch zijn er ook groepen die vinden dat geld niet in een eigen gebouw gestoken moet worden.
tags: #grote #evangelische #kerk