In steeds meer gemeenten worden uitvaarten niet alleen meer geleid door de predikant of kerkelijk werker, maar ook door gemeenteleden. Dit fenomeen weerspiegelt een evolutie in de rol van de kerk en haar leden bij het begeleiden van rouwprocessen en het vormgeven van afscheidsdiensten.
Historische Context van Uitvaarten
Tot het midden van de vorige eeuw werden overledenen niet vanuit de kerk, maar vanuit het sterfhuis begraven, onafhankelijk van de kerkelijke instanties. De kerkelijke uitvaart, hoewel eind 1900 met een dominee en vanuit huis als mogelijkheid genoemd, was niet de norm. Vanuit de hervormde kerk was het zelfs gebruikelijk om geen dominee bij een uitvaart te betrekken.
Door de verzakelijking in de maatschappij moest de dood langzaamaan het huis uit. In die periode ontstonden aula's en speciale zalen voor uitvaarten. Tegelijkertijd werd het pastoraat persoonlijker, wat de overtuiging deed groeien dat rouwenden ook bij een uitvaart pastoraal bijgestaan konden worden. De uitvaart kwam daarmee in het licht van de opstanding van Jezus Christus te staan. Langzaamaan verplaatste de uitvaart zich naar de kerk, en werd er vanuit de kerk begraven.
De Moderne Uitvaartdienst
Een kerkdienst bij een uitvaart wordt tegenwoordig vaak geleid door een predikant of kerkelijk werker. Voor hen is het leiden van een uitvaart een prachtige manier om mensen pastoraal te ondersteunen. Het levensverhaal van de overledene wordt in een uitvaartdienst gekoppeld aan het geloofsverhaal en ondersteund met mooie liederen, gebeden en soms symbolen en rituelen.
De geschiedenis rondom uitvaarten laat zien dat de predikant pas in het tweede deel van de vorige eeuw een belangrijkere rol kreeg bij het leiden van uitvaartdiensten. Voor die tijd werden de diensten meestal door familieleden of anderen geleid. Het leiden van uitvaarten is dus niet voorbehouden aan de predikant; ook anderen kunnen uitvaarten leiden. Een ‘dienst van Woord en Gebed’ mag door iedereen geleid worden, een ambt is niet strikt noodzakelijk.
Training en Vaardigheden voor Uitvaartleiders
Gemeenteleden die willen voorgaan in een uitvaart, moeten getraind worden. De Protestantse Kerk biedt al vele jaren een training van 8 dagdelen aan, waarin gemeenteleden vaardigheden kunnen ontwikkelen om in een dienst van Woord en Gebed voor te gaan. Inlevingsvaardigheden worden verondersteld bij aanmelding. Na de training kunnen deze gemeenteleden zelfstandig een dienst van Woord en Gebed leiden.
Wat moet je kunnen, als je uitvaarten leidt?
- Allereerst moet je met mensen om kunnen gaan die in een kwetsbare situatie zitten.
- Daarnaast moet je je eigen rouwervaringen onder ogen durven zien; deze kunnen je belemmeren of steunen.
- Je moet je goed kunnen inleven in verschillende mensen en families.
- Praktisch moet je in staat zijn om het levensverhaal van mensen te verbinden met hun geloofsverhaal.
- Ook moet je een ‘dienst van Woord en Gebed’ kunnen opzetten en vormgeven, wetende dat er nabestaanden komen die zowel veel als geen kerkelijke achtergrond hebben.
De training voor gemeenteleden die uitvaarten gaan begeleiden, is breed opgezet en gericht op het ontwikkelen van verschillende vaardigheden. Er wordt vooral praktisch geoefend met gespreksvoering, waarbij ook de eigen rouwgeschiedenis ingebracht wordt. Er wordt geoefend met het maken van een overdenking, waarbij het levensverhaal van de overledene verbonden wordt aan het geloofsverhaal. Ook het vormgeven van een ‘dienst van Woord en Gebed’ komt aan bod, met aandacht voor de onderdelen die daarin centraal staan en hun functie. Verder wordt er in de training geoefend met het gebruik van symbolen en rituelen en de waarde daarvan.
De laatste dag in de training is de meest intensieve dag, waarop iedereen vanuit een casus een dienst, overdenking en symbool en ritueel heeft voorbereid en voor de groep presenteert. Het hele proces naar het leiden van een ‘dienst van Woord en Gebed’ is doorlopen als de training gevolgd is.
Praktische Invulling en Samenwerking
Veel gemeenteleden die getraind zijn, leiden zelfstandig een ‘dienst van Woord en Gebed’. Soms de eerste keer/keren met ondersteuning van oudgroepsleden of met ondersteuning van de eigen predikant of kerkelijk werker. In overleg met de kerkenraad kunnen over de praktische invulling afspraken gemaakt worden.
In sommige gemeenten worden uitvaarten in het verpleeghuis of voor mensen aan de rand van de kerk geleid door gemeenteleden. In andere gemeenten worden de gemeenteleden vooral in vakanties en/of vacaturetijden ingezet. In weer andere gemeenten wordt bij iedere aanmelding gekeken, wie de uitvaart gaat leiden. Belangrijk hierbij zijn afspraken rondom afstemming, samenwerking tussen professionals en gemeenteleden, en de praktische invulling van pastorale begeleiding vooraf en nadien.
Sommige gemeenten kiezen ervoor om hun ‘uitvaartleiders’ te bevestigen als ouderlingen met een bijzondere opdracht. Dit brengt deze pastorale taak dicht bij de kerkenraad.
Overleden Predikanten en Kerkelijke Figuren
De informatie bevat ook meldingen van overleden predikanten en kerkelijke figuren, wat een inkijk geeft in de continuïteit en veranderingen binnen de kerkelijke gemeenschappen. Zo wordt melding gemaakt van het overlijden van de Hervormde em-predikent ds. I. Faber op 72-jarige leeftijd na een ziekte. Hij diende Schoonoord als eerste en enige gemeente tot aan zijn emeritaat in 1967 en was actief betrokken bij de oprichting van diverse maatschappelijke instellingen.
Daarnaast wordt gesproken over de VPRO, die begon als Vrijzinnig Protestantsche Radio Omroep. Heije Faber, een vrijzinnig theoloog en godsdienstpsycholoog, sprak in 1937 over wat de VPRO inhield. Dominee Everhard Spelberg was de eerste directeur van de VPRO en Nicolette Bruining was dertig jaar lang voorzitter. De VPRO vertegenwoordigde een stroming van vrijzinnig protestanten.
Er zijn ook diverse recente meldingen van beroepen, afscheidsdiensten en emeriteringen van predikanten en kerkelijk werkers, wat de dynamiek binnen de Protestantse Kerk in Nederland weerspiegelt.