De Hogeschool van Amsterdam (HvA) onderzoekt de doorstroomcijfers van havoleerlingen om de aansluiting met het hoger onderwijs te verbeteren en gaat hierover in gesprek met middelbare scholen. De HvA analyseert hoeveel havoleerlingen hun propedeuse halen, hoeveel van hen van opleiding wisselen, welk percentage afzwaait of doorstroomt naar de universiteit.
Doorstroomcijfers als gesprekspartner
Marieke Siebrecht, adviseur aansluiting vo-hbo aan de HvA, legt uit dat de HvA sinds enkele jaren doorstroomrapportages verstuurt naar ruim honderd middelbare scholen. Deze rapportages bevatten onder andere de instroom vanuit de school, het aantal leerlingen dat de propedeuse behaalt en het aantal leerlingen dat in het eerste jaar stopt met de opleiding. Elk jaar worden vijftig scholen geselecteerd om deze cijfers te bespreken.
Stéphanie Dockx, decaan havo bovenbouw op het Hervormd Lyceum Zuid (HLZ), reageert op de cijfers: "Niet goed. Toen ik de cijfers zag, schrok ik in eerste instantie: de uitval in het eerste jaar is vrij hoog, zeker in het vakgebied economie." Dit zette de school aan tot nader onderzoek naar mogelijke oorzaken, zoals de lesinhoud, de studievaardigheden van de leerlingen (presenteren, reflecteren) of de voorlichting en oriëntatie op een vervolgopleiding.
Marieke Siebrecht stelt de school echter gerust: "De uitvalcijfers van het HLZ zijn niet echt hoger dan gemiddeld op de HvA. Sterker nog, eigenlijk gaat het wel de goede kant op." Ze nuanceert dat met uitval bedoeld wordt dat studenten die in het eerste jaar stoppen zich veelal opnieuw oriënteren, en de meesten het jaar daarna een beter passende studie vinden. Ook benadrukt ze dat er studenten zijn die na hun hbo-propedeuse doorstromen naar de universiteit.
"Het is fijn om met Marieke van gedachten te wisselen, want ongeacht de cijfers vinden we het als school belangrijk om aan de aansluiting met het hbo te werken," aldus Stéphanie. Marieke vult aan: "Daar gaat het uiteindelijk ook om: de doorstroomcijfers zijn voor ons ook vooral een aanleiding om met scholen in gesprek te gaan over hoe we de aansluiting kunnen verbeteren."
Drie pijlers voor een betere aansluiting: kennen, kunnen, kiezen
De verbetering van de aansluiting tussen vo en hbo rust op drie pijlers: kennen, kunnen en kiezen.
Kennen: Bewustwording van keuzes
Stéphanie legt uit hoe het HLZ leerlingen begeleidt bij het maken van bewuste keuzes, beginnend in de brugklas. "Leerlingen maken veel keuzes, maar ze maken ze niet bewust. Dus dat is de eerste stap: ze daarvan bewust te maken." Vragen als "Waarom koos je voor deze school? Welk profiel kies je en waarom?" helpen hierbij.
Ze merkt op dat veel leerlingen bang zijn om keuzes te maken. Sinds de drempelloze doorstroom zijn er meer leerlingen die naar het vwo willen doorstromen, wat wordt aangemoedigd. Echter, soms weten leerlingen nog niet wat ze willen en stellen ze hun keuze voor een vervolgopleiding uit.
Marieke vult aan: "Kiezen ís ook lastig. Je wordt er al snel onzeker van, er is zoveel keuze. Jongeren zien vaak wel de mogelijkheden, maar vinden het lastig om die aan zichzelf te koppelen. Ze kiezen er dan voor om zoveel mogelijk opties open te houden. Maar dat hóeft niet. Als je leert welke aspecten voor jou van belang zijn, ben je minder bang om keuzes te maken. Het gaat erom dat jongeren leren autonome keuzes te maken. Wat past bij jóu?"
Kunnen: Ontwikkelen van studievaardigheden
Het HLZ koppelt de Loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) expliciet aan het profielwerkstuk. Dit omvat ook hbo-vaardigheden en studiekeuze. Het doel is om havoleerlingen te stimuleren zich goed te oriënteren op vervolgstudies, waarbij de vaardigheden die nodig zijn op het hbo, zoals presenteren en reflecteren, centraal staan.
Stéphanie: "Bij het PWS merken ze dat de trucjes die ze bij Engels leren om te presenteren, ook kunnen gebruiken bij de presentatie van hun profielwerkstuk. Zo worden ze zich hopelijk bewust van de samenhang." Ze pleit ervoor dat LOB meer een onderdeel wordt van elk schoolvak, en dat docenten expliciet benoemen hoe leerstof gebruikt kan worden in vervolgstudies of de toekomst.
Marieke beaamt dit: "Dat is een belangrijk advies aan docenten: benoem het! Haal leerlingen even uit de lesstof en laat zien: zó kun je dit gebruiken, dít kun je er in de toekomst mee."
Kiezen: Gerichte voorlichting en oriëntatie
Het HLZ gebruikt diverse methoden om leerlingen te helpen bij hun studiekeuze. Een voorbeeld is de activiteit 'Student in de klas', waarbij studenten vertellen over hun ervaringen met de overstap naar het hbo. Daarnaast wordt een flow chart gebruikt, een invulschema waarbij leerlingen aangeven of ze nog geen idee hebben, twijfelen of zeker weten wat ze willen studeren.
Marieke biedt aan om hierbij te helpen met de door de HvA ontwikkelde workshop 'Hoe kies ik?', die aansluit bij het ontwikkelen van bewuste keuzes. Deze workshop helpt leerlingen te begrijpen wat er allemaal van invloed is op een keuze, wat hen helpt om te 'ademen' en de complexiteit te erkennen.
De school past de voorlichting aan door minder vast te houden aan voorlichting per studierichting. Een voorbeeld is een faculteitsbrede voorlichting van de faculteit Business en Economie, gebaseerd op een casus over een sneaker. Deze aanpak, die verschillende invalshoeken belicht (commercieel, financieel, logistiek, HRM), sluit beter aan bij de belevingswereld van aankomende studenten.
Praktische invulling van LOB en profielwerkstuk op HLZ
Het LOB-programma op het HLZ, dat uitmondt in een profielwerkstukweek, is ontworpen om leerlingen diepgang te bieden in sectoren waarin ze interesse hebben en om hen te helpen ontdekken waar hun interesses en talenten liggen.
Profielwerkstuk en LOB-activiteiten
- Open dagen: Leerlingen bezoeken verplicht minimaal één open dag. Een driehoeksgesprek met ouders en mentor volgt, waarin leerlingen reflecteren op deze activiteit.
- Regionale voorlichtingsavond: Een verplicht onderdeel, voorbereid in mentorlessen, met aansluitende reflectie op de ervaringen en vervolgstappen.
- PWS-startweek: In deze week, aan het einde van havo 4, werken leerlingen aan het formuleren van hoofd- en deelvragen en de eerste stappen van hun profielwerkstuk. Presentaties van havo 5-leerlingen geven een idee van de verwachtingen.
- Meeloopstage: Leerlingen van havo 4 lopen een meeloopstage, idealiter gekoppeld aan een kans/probleem van het stagebedrijf voor hun profielwerkstukvraag.
Voor het profielwerkstuk kunnen leerlingen punten verdienen voor LOB-activiteiten (pitches over open dagen en meeloopstage, reflectie op voorlichtingsavond) en voor het verslag en de presentatie van het profielwerkstuk zelf.
Stéphanie benadrukt het belang van intrinsieke motivatie, maar erkent dat extrinsieke motivatie (via PWS-punten) nuttig kan zijn als de intrinsieke motivatie ontbreekt. Een uitdaging is de overkoepelende rode draad te behouden, aangezien leerlingen tijdens het proces van richting kunnen veranderen. Dit wordt niet als een probleem gezien, aangezien het ontdekken van een andere studiekeuze ook waardevol is.
Samenwerking en toekomstperspectief
De gesprekken tussen het HLZ en de HvA worden gezien als een startpunt voor toekomstige samenwerking. Marieke benadrukt het belang van het proactief zoeken van contact met hogescholen en het uitbouwen van netwerken.
"Het belangrijkste is om LOB bij de schoolleiding op de kaart te krijgen. Als je de schoolleiding mee hebt, kan er meer," aldus Stéphanie. Voor deze gesprekken kunnen doorstroomcijfers cruciaal zijn, aangezien ze vragen oproepen en het belang van een goede aansluiting onderstrepen.
Beide partijen erkennen dat zij slechts een schakel zijn in de leerloopbaan van een leerling en dat een goede aansluiting tussen de verschillende onderwijsfasen essentieel is voor een doorlopende leerlijn.
Hervormd Lyceum Zuid: Een school voor ontwikkeling
Het Hervormd Lyceum Zuid (HLZ) is een kleinschalige, prettige school die zich inzet voor een veilig leerklimaat en uitdagende lessen om het beste uit elke leerling te halen. Het onderwijs is gericht op het behalen van het diploma dat aansluit bij de wensen en mogelijkheden van de leerling, op havo- of vwo-niveau. Er is veel aandacht voor studiebegeleiding, het ontwikkelen van studievaardigheden, persoonlijke ontplooiing en sociale vaardigheden.
Het HLZ heet studenten welkom om ervaring op te doen en is sinds kort onderdeel van de ROSA-Opleidingsschool, wat de ontwikkeling als opleidingsschool bevordert. Zowel eerste- als tweedejaars stagiairs kunnen er aan de slag, onder begeleiding van gemotiveerde werkplekbegeleiders. Studenten krijgen de ruimte om ideeën uit te proberen en hun eigen docentrol te ontwikkelen, en worden betrokken bij diverse schoolactiviteiten om alle aspecten van het docentschap te leren kennen.
De school biedt daarnaast ondersteuning via het Pluspunt, waar leerlingen terecht kunnen voor hulp bij plannen, organiseren, leren leren, sociale vaardigheden en omgaan met stress. Ook is er een studiezaal waar leerlingen dagelijks welkom zijn.
