In onze Remigiuskerk wordt al vele jaren gebruik gemaakt van de liturgische kleuren die een symbolische betekenis hebben. Op de liturgische tafel liggen kleden (antependia) in de kleur die aansluit bij de periode van het kerkelijk jaar. Ook de predikanten dragen een stola in dezelfde kleur.
Met de restauratie van de kerk in 2010-2011 en het nieuwe liturgisch centrum zijn we ook gaan nadenken over nieuwe antependia passend bij het liturgisch meubilair. De kleuren van de antependia en stola’s zijn niet willekeurig, maar hebben een symbolische betekenis en sluiten aan bij de gang van het kerkelijk jaar, de feesten en het rooster van lezingen.
Met een aantal mensen (Henny Peelen, Karin Schuerink, Gerda Wisselink en Christien Ferrari) is een werkgroep gestart om nieuwe antependia te ontwerpen en te maken. Er is gekozen voor twee basis-symbolen: water en licht. Het doopvont en de Paaskaars hebben een belangrijke plek in ons liturgisch centrum.
De Symboliek van Water en Licht
Het Doopvont: Bron van Leven
In de Bijbel vinden we allerlei verhalen over water. Water is een bron voor leven, water geeft levenskracht. Daarom dopen wij met water. Bij Johannes de Doper komen de mensen uit het water om een nieuw leven te beginnen. Gedoopt zijn met water is gaan door de diepste diepten in de belofte van een nieuw begin, een nieuw leven en een nieuwe aarde.
De Paaskaars: Het Licht van Hoop
Zondag aan zondag, de dag van de opstanding, komt de gemeente van Jezus Christus bijeen, rond het licht van zijn evangelie. Daar brandt de Paaskaars. In een gebroken wereld stelt het ons geloof, hoop en liefde voor ogen, zoals we die hebben leren kennen uit en door het leven, de kruisdood en de opstanding van Jezus. Het nodigt ons uit om in die lichtkring te gaan staan en in die beweging van het evangelie mee te gaan doen. Verbonden zijnde met Jezus kunnen ook wij licht en warmte verspreiden.
Water en licht zijn de basissymbolen op ieder Antipendium. De golven op het Antipendium symboliseren "de Bron", het levende water, dat Jezus ons gegeven heeft. Het licht van Pasen, de zon ook als Bron van ons leven, is een symbool dat licht sterker is dan de duisternis en leven sterker is dan de dood.
Extra Symbolen op de Antependia
Op ieder Antipendium komt hier een derde symbool bij, verwijzend naar de drie-eenheid, de dragende kracht in ons geloof en in ons liturgisch centrum.
Groen: Hoop en Groei
Groen is de kleur van de hoop, van groei en toekomst. Het derde symbool is drie korenaren, verwijzend naar Jezus die sprak: “ik ben het brood des levens”. Het brood dat wij ook delen met het avondmaal. Meel, gemalen graankorrels, is de grondstof voor brood; korenaren, de dragers van de graankorrels, zijn daarom typisch avondmaalssymbolen.
Paars: Inkeer en Duisternis
Paars is de kleur van ingetogenheid, duisternis en van inkeer. Het derde symbool is een vis. De afbeelding van de vis werd al toegepast in de vroegchristelijke tijd, getekend in de catacomben van Rome. Het Griekse woord voor vis is "ichthus" en de beginletters van de zin (in het Grieks) "Jezus Christus is Gods zoon, de Heiland" vormen samen dit woord. Het was voor christenen tegelijkertijd een geloofsbelijdenis en een herkenningsteken.
Wit (Kerst): Glans en Vreugde
Wit is de kleur van de glans, vreugde, reinheid en overwinning op het nieuwe leven. Als derde symbool op dit kleed is een ster afgebeeld. Het is een verwijzing naar Matteüs 2:2: "Waar is de pasgeboren koning van de Joden? Wij hebben namelijk zijn ster zien opgaan en zijn gekomen om hem eer te bewijzen".
Wit (Pasen): Alfa en Omega
Wit is ook de kleur van Pasen. Als derde symbool op dit kleed zijn de letters de A en de O, de alfa en de omega, afgebeeld. De letters zijn genoemd in de Openbaring van Johannes: "Ik maak alles nieuw. Ik ben de Alfa en de Omega, de oorsprong en het einde".
Rood: De Heilige Geest
Rood is de kleur van de Geest en vuur. Het kleed draagt 3 vlammen, die verwijzen naar Handelingen 2:3: "Er verschenen aan hen een soort vlammen, die zich als vuurtongen verspreidden en zich op ieder van hen neerzetten". De duif wijst op de uitstorting van de Heilige Geest en ook op de doop van Jezus waar de Heilige Geest als een duif op Hem neerdaalde.
De Plaats van Hoop en Gedachtenis
In onze kerk bevindt zich een gedachtenisplek. Wij noemen dat de plaats van Hoop en Gedachtenis. Waarom stenen? Waarom wit? Na overlijden van iemand uit de gemeente willen we die naam een tijd in ons midden bewaren, die naam in ons midden gedenken. En daarbij: hoopt ons geloof niet dat we na dit leven geborgen zijn bij God, bron van leven?
Er is het verhaal van de doortocht door de Jordaan. Het volk Israel is door de woestijn getrokken op weg naar het beloofde land. Enkel moeten ze nog de grensrivier, de Jordaan, oversteken. Terwijl de priesters in het midden blijven staan, tilt iemand van elke twaalf stammen een steen op uit de rivier en legt die steen op de kant. Als kinderen later vragen: ”Waarom liggen die stenen daar?” Dan zullen de vaders vertellen; ”We waren slaven in Egypte, maar werden bevrijd.”
De voorbereidingsgroep overlegde: Wat willen we gedenken; en hoe denken we dat vorm te geven? Met dat verhaal het achterhoofd, wilden we eerst iets met water creëren; water en stenen. Maar dat met water was niet uitvoerbaar.
Het verloopt als volgt: Op de zondag nadat iemand is overleden, ligt er een witte steen op de avondmaalstafel. Met daarop geschreven: de naam, de geboorte- en sterfdatum van de overledene. Tijdens de dienst wordt de overledene herdacht en dan klinkt de tekst uit Openbaring 2:17 ‘Wie overwint zal ik van het verborgen manna geven, en ook een witte steen waarop een nieuwe naam staat die niemand kent, behalve degene die hem ontvangt’.
Die witte steen is het symbool van geloof en vertrouwen. De gedachtenis wordt afgesloten met een lied nadat de ouderling van dienst de steen heeft neergelegd op de tafel van Hoop en Gedachtenis. De steen blijft daar een heel jaar liggen. Daarna brengen wij de steen bij de familie. Mensen zijn vaak geraakt en blij als wij zo’n steen brengen. Die witte steen, die een heel jaar in de kerk lag als gedachtenis te midden van een biddende en zingende gemeente, kan een heel diepe betekenis met zich dragen voor degenen die achterblijven.
Het Logo van de Protestantse Kerk
In het logo van de Protestantse Kerk zijn een kruis en een duif in een prachtige stralenkrans te zien. De Protestantse Kerk in Nederland wil uitdragen waar dit beeldmerk voor staat. Een kerk met toekomst die leeft vanuit het Woord van God. Een kerk die gericht is op vrede, gerechtigheid en heelheid van de schepping. Ook een moedige kerk, waarin onbevangen, ontvankelijk, geïnspireerd en overtuigd geloofd en geleefd wordt.
De Symboliek van de Elementen
- Cirkel: De cirkel symboliseert eenheid, ook de eenheid van de kerken. Hij staat ook voor volkomenheid en eeuwigheid en daarmee voor God. God is immers het begin en het einde, tegelijkertijd. De cirkel houdt ook verband met Gods schepping: heelheid, een schepping waarvan God zei dat zij ‘zeer goed’ was.
- Kruis: In de cirkel licht het kruis op, het christelijk symbool bij uitstek. Gekozen is voor de meest eenvoudige vorm ervan, het Griekse kruis met vier armen van gelijke lengte. Het verwijst naar Pasen: het lijden, het sterven en de opstanding van Jezus Christus.
- Achtarmig kruis: In de stralenkrans is ook het achtarmige kruis te zien. Dit kruis is een samenstelling van het vierarmige Griekse kruis en de eerste letter van het Griekse woord christos, de chi, die je schrijft als: X. Het getal acht verwijst naar de achtste dag van de schepping. Na de zevende dag, de vervulling van de schepping, is er de achtste dag. De dag van het nieuwe begin. De dag van de opstanding.
- Duif: In het midden is een duif zichtbaar, het teken van vrede en van de heilige Geest.
Historische Kerkzegels als Herkenningstekens
Kerkzegel van de Hervormde gemeente van Oud-Vossemeer
Een kleine geschiedenis van het kerkzegel van de Hervormde gemeente te Oud-Vossemeer. Het oudste bekende zegel is te vinden in het boek ‘Als een lelie onder doornen’. T.L. Korporaal beschrijft het kerkzegel en toont er een oude versie van.
Rond 1960 is er een nieuw ontwerp gemaakt door gemeentelid Sjaak Roggeband. Nog steeds staat een opgeslagen Bijbel centraal, met daarin als tekst 1 Kor. 14:40. In een cirkel om de opengeslagen Bijbel heen staat in gotische letters ‘zegel der herv. gemeente Oud-Vossemeer’. Van dit kerkzegel is een stempel gemaakt om te gebruiken op officiële documenten, doopkaarten etc.
Symboliek van Kerkzegels
Zegels worden al heel lang gebruikt om officiële documenten te verzegelen. Een zegel is een echtheidskenmerk en geeft herkenning. Toen in ons land de Hervorming ingang vond, streefde men er naar de stukken die door een kerkelijke gemeente verzonden werden van een bepaald herkenningsteken te voorzien. Aangenomen wordt dat in die tijd bijna elke gemeente een zegel had.
De meeste zegels uit de 19e en 20e eeuw waren eenvoudiger van uitvoering dan de pronkstukken uit de Middeleeuwen. De Nederlandse Hervormde Kerk heeft moeite gedaan om tot betere uitvoering te komen. Er kwam een commissie die bij invoering van een kerkzegel, de betrokken kerkeraad van advies kon dienen. Er kwamen richtlijnen. In het randschrift diende de naam van de gemeente te worden vermeld. In het zegelveld of zegelvlak behoorde alleen een afbeelding te staan, vaak een symbool (zinnebeeld). In de rand moesten schrijfletters worden gebruikt. Zo mogelijk moest ook het karakter van de gemeente in het zegel worden uitgedrukt. Er moest tussen gemeente en haar zegel verband bestaan. Daarbij moest het zegel wijzen op Christus, op de inhoud van een bijbeltekst of op een sacrament. Zo kon het kerkzegel een stuk verkondiging zijn.
De Ronde Vorm en de Opengeslagen Bijbel
De ronde vorm van het zegel wijst op Gods oneindigheid. De opengeslagen Bijbel stelt het Woord centraal.
Bijbeltekst: 1 Korinthe 14:40
Een centrale Bijbeltekst kan uiting geven aan hoe de gemeente de levende God heeft ontmoet. Tegelijk kan het houvast geven in tijden dat het moeilijk is, vergelijk het met een dooptekst of trouwtekst. De Bijbeltekst op het kerkzegel van Oud-Vossemeer is 1 Korinthe 14:40 (“Laat alle dingen op een gepaste wijze en in goede orde gebeuren.” HSV).
De reden van deze tekstkeuze is onbekend. Toch is er een verklaring te geven als we kijken naar de geschiedenis van de kerkzegels van de Hervormde Kerk. T.L. Korporaal schrijft in zijn boek over het kerkzegel dat de Synode van de Hervormde Kerk in 1817 voor zich koos, waarop ook 1 Korinthe 14:40 staat. Als gevolg van de geheel nieuwe organisatie der Nederlands Hervormde Kerk in 1816, hetgeen een sterke uitbreiding van de kerkelijke administratie in de hand werkte, werd de behoefte aan een eigen kerkelijk zegel sterker gevoeld. De woorden waarmede Ds. W.L. Krieger op 3 juli 1816 de Algemene Synode opende, werden later de basistekst voor het nieuwe kerkelijke zegel. In zijn openingswoord verwees hij naar 1 Corinthiërs 14:40: Laat alle dingen eerbaar en met orde geschieden.
Bij Koninklijk Besluit werd het zegel vastgesteld op 4 maart 1817. Dit zegel vertoonde de Christelijke Godsdienst, verbeeld door een Vrouw, kennelijk aan het teken des geloofs het kruis, en de voor elke geopende Bijbel, de bron van al haar kennis. In de bovenste rand het Nederlandse wapen.
Sommige lokale gemeentes namen dit zegel van de landelijke kerk over, met aanpassing van het randschrift aan de lokale situatie.
Andere Symbolen en Herkenningstekens
De Vis (Ichthus)
De eenvoudig getekende vis is een van de oudste christelijke symbolen. In de Romeinse tijd gebruikten de eerste christenen dit als een geheim teken - een soort wachtwoord om te checken of je wel of niet met een medechristen te maken hebt.
Het Christogram (Chi-Rho)
Het eeuwenoude ☧-symbool bestaat uit twee Griekse letters over elkaar heen: de Chi (X) en de Rho (P). Dit zijn de eerste twee letters van de naam Christos (ΧΡΙΣΤΟΣ). Het ☧-teken wordt ook wel Christogram of Christusmonogram genoemd. Volgens verschillende archeologen gebruikte de Romeinse keizer Constantijn de Grote de Chi-Rho in de vierde eeuw als eerste op de vlaggenstandaard van zijn legermacht omdat Christus zelf in een visioen had voorspeld: In hoc signo vinces (in dit teken zult gij overwinnen).
Geloof, Hoop en Liefde
Een kruis, een anker en een hart vormen samen het symbool voor geloof, hoop en liefde. Deze drie begrippen komen uit de Bijbel (1 Korintiërs 13:13). Voor christenen zijn het drie kernwoorden: ze geven je richting in het leven, helpen je om vol te houden, laten je voelen waar je leven eigenlijk om draait. Het kruis verwijst naar de dood en opstanding van Jezus, het anker naar houvast in woelig water, het hart naar de liefde die je het goede laat doen voor jezelf en anderen.
Het Hugenotenkruis
In de zeventiende eeuw droegen Franse calvinisten, met name vrouwen, dit kruis als hanger om hun nek. Protestanten werden in die tijd in Frankrijk hevig vervolgd. Met het hugenotenkruis om hun nek herkenden de vervolgde protestanten elkaar makkelijk. Het kruis is zowel een stille geloofsbelijdenis als een stil protest. De basis van het hugenotenkruis zijn vier pijlen die loodrecht op elkaar staan. Tussen de pijlen zitten Franse lelies, teken van zuiverheid én van het Franse koningshuis. Op de acht uiteinden prijken bolletjes.
tags: #herkenningsteken #van #de #protestantse #gemeente