Schoonrewoerd, gelegen in het centrale deel van de Vijfheerenlanden, kent een rijke geschiedenis die nauw verbonden is met de ontwikkeling van het dorp zelf. De oorsprong van de nederzetting ligt in de Middeleeuwen, waar systematische copeontginningen tot stand kwamen. De plaats wordt voor het eerst vermeld als ‘Scoenrewrth’ in een oorkonde uit 1166.
De Ontwikkeling van Schoonrewoerd
Het oorspronkelijke nederzettingstype bestond uit een één- of tweezijdig bebouwde ontginningsas, met boerderijen op enige afstand van elkaar. De plattegrond van Schoonrewoerd lijkt deze structuur te weerspiegelen, met de rechte weg tussen Leerdam en Everdingen als de ontginningsas. Deze as vormde de grens van de Hei- en Boeicopse ontginningen en diende tevens als waterkerende kade.
Op de plek waar de Schaikse Weg een oost-west lopende zandige stroomrug kruiste, ontstond in de 14e eeuw een kerk en later een dorpskern. Deze locatie werd kunstmatig opgehoogd, wat verklaart waarom het onderdeel '-woerd' in de plaatsnaam staat voor een verhoogde ligging.
In de 18e eeuw bevond de bebouwing zich voornamelijk aan de oostzijde van de Dorpsstraat. In de eeuwen daarna nam de bebouwing toe, ook aan de westzijde. In de 20e eeuw ontwikkelde zich bedrijfsbebouwing ten behoeve van de fruitteelt, mede dankzij de verbeterde bodemgesteldheid door materiaal uit de stroomrug.
Historisch gezien behoorden ook Overheicop en Overboeicop tot het dorpsgebied, eveneens voortkomend uit copeontginningen. Langs deze assen bevindt zich verspreide agrarische bebouwing, vaak beperkt tot de noordzijde.
De Hervormde Kerk: Oorsprong en Bouw
De Hervormde Kerk van Schoonrewoerd werd in de 14e eeuw gebouwd op een strategische locatie: de kruising van de oorspronkelijke dijk (Dorpsstraat) en de oost-west lopende Schoonrewoerdse stroomrug. De kerk is een eenbeukige dorpskerk met een driezijdig gesloten koor en een zware laat-romaanse westtoren met een vierzijdige spits.
De toren, met zijn romaanse detaillering en formaat baksteen, zou uit ongeveer 1300 kunnen dateren. Er wordt melding gemaakt van een kerk in ‘Scoenrewoert’ vanaf 1395 in de rekeningen van de Domfabriek. Een bericht uit 1363 over een geschil tussen de heren van Arkel en de proost wijst eveneens op het bestaan van een kerkgebouw in die periode.
Het oudste gedeelte van het schip en koor is, getuige het metselwerk, na de bouw van de toren, maar nog in de 14e eeuw tot stand gekomen. De kerk is opgetrokken uit rode baksteen, met specifieke afmetingen voor de toren en het schip.
Verbouwingen en Restauraties
In 1606 ging de gemeente over tot de Reformatie. De kerk verkeerde echter in het begin van de 17e eeuw in een slechte staat. Na schade door Franse troepen in 1672, stortte het dak in 1674 in tijdens een storm, waarbij ook de preekstoel beschadigd raakte.
Latere verbouwingen vonden plaats, waarbij het muurwerk en de kapconstructie werden vernieuwd. De toegangen in de vorm van aanbouwen aan de noord- en zuidzijde werden in de loop van de tijd toegevoegd. In 1868 kreeg de kerk een pleisterlaag met ingekrast blokverband.
Een ingrijpende verbouwing vond plaats in 1955, waarbij het interieur grondig werd aangepakt en de huidige toegangen in de zijgevels werden gerealiseerd. Bij deze verbouwing werden muurschilderingen blootgelegd, maar gingen daarbij verloren. Banken en dooptuin werden vervangen, en de indeling van de kerk werd gewijzigd.
De toren werd tien jaar later gerestaureerd, waarbij dichtgezette ronde bogen in de balustrade werden geopend. In de loop der jaren is er aan de toren, die in duidelijke Romaanse stijl is gebouwd, relatief weinig veranderd.
De Toren: Een Historisch Monument
De toren van de Hervormde Kerk heeft door de geschiedenis heen diverse gebeurtenissen meegemaakt. Een geschil tussen Gorinchem en Schoonrewoerd in 1479 zou ertoe geleid kunnen hebben dat de toren in vlammen opging. Het onderhoud van de toren was vaak kostbaar en werd niet altijd naar behoren uitgevoerd, wat leidde tot situaties waarin gras op de toren groeide.
De toren bood ook onderdak. Op 17 maart 1855, bij hoog water tegen de Diefdijk, konden bewoners hun huizen verlaten en schuilen in de toren.
De kerk had een klok die in 1619 moest worden verhangen. In 1759 barstte de klok en moest deze worden vervangen. De oorspronkelijke klok, gegoten door Pieter Seest, woog ongeveer 1000 kilo. Vanwege de kosten werd er uiteindelijk een lichtere klok aangeschaft. In 1943 werd deze klok geroofd door de Duitsers. In 1948 werd een nieuwe klok gegoten door de firma Van Bergen.
De Hervormde Gemeente en de PKN
Op 12 december 2003 namen de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelische-Lutherse Kerk het besluit tot een gezamenlijke fusie, die op 1 mei 2004 een feit werd met de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).
Binnen de Nederlandse Hervormde Kerk leefde echter groot verzet tegen deze fusie. Tientallen gemeenten, honderden ambtsdragers en tienduizenden gemeenteleden hadden principiële bezwaren en konden niet toetreden tot de nieuwe kerk. Zij zagen de PKN niet langer als een gereformeerde kerk, maar als een pluriforme kerk.
De gemeenten en leden die zich niet konden verenigen met de PKN, kozen aanvankelijk voor de naam 'Nederlandse Hervormde Gemeente (in hersteld verband)' en landelijk voor de 'Hersteld Nederlandse Hervormde Kerk'. Onder juridische druk werd dit later de Hersteld Hervormde Gemeente en Hersteld Hervormde Kerk.
In de gebrokenheid na de fusie moest er veel hersteld en opgebouwd worden, zowel plaatselijk, classicaal als landelijk. Dit leidde tot een nieuwe classicale indeling en de verkiezing van een volwaardige synode.
De kerk van de Hersteld Hervormde Gemeente in Schoonrewoerd is opgericht in januari 2013. Naast de Hervormde kerk (PKN) en de Gereformeerde kerk (PKN) telt Schoonrewoerd dus ook een kerk voor de Hersteld Hervormde Gemeente.
Architectuur en Interieur
De Hervormde Kerk is een eenbeukige ruimte met een axiaal bankenplan en een middenpad. De rechtgesloten westwand herbergt de preekstoel en het orgel. Het interieur, ingrijpend gewijzigd in 1955, bevat een eikenhouten, achthoekige preekstoel uit het tweede kwart van de 17e eeuw.
De preekstoel bestaat uit een klankbord, ruggeschot met vleugels, kuip, voet en trap. Het ruggeschot toont een toogpaneel, geflankeerd door gecanneleerde pilasters. De kuip heeft toogpanelen en gecanneleerde Toscaanse zuilen op de hoeken.
In de kerk hangen drie kronen, waarvan twee vermoedelijk uit de 18e eeuw dateren.
De oudere bebouwing van Schoonrewoerd, waaronder de boerderijen, is agrarisch van karakter. De 'Vijfheerenlandse' boerderij kenmerkt zich door een rechthoekige plattegrond met een kort bedrijfsgedeelte. Langs de Diefdijk en andere watergangen bevinden zich boerderijen, waarvan de oudste uit de 17e eeuw dateren.
De huizen aan de Dorpsstraat zijn overwegend vrijstaand, met brede opritten als scheiding. Veel van deze gebouwen hebben een dwars gebouwd voorgedeelte en een schuur aan de achterzijde.
Schoonrewoerd is ook bekend van het Schoonrewoerdse Wiel of Wiel van Bassa, het grootste wiel van Nederland, ontstaan bij een dijkdoorbraak in 1573.
tags: #hersteld #hervormde #kerk #te #schoonrewoerd