De Dorpskerk, gelegen aan de Dorpsstraat 11 in het Noord-Hollandse Aalsmeer, is een historisch gebouw met een rijke geschiedenis die teruggaat tot 1549. Dit monument, dat nog steeds een centrale rol speelt in de gemeenschap, is door de eeuwen heen getuige geweest van talloze veranderingen, zowel in architectuur als in kerkelijk leven.
Vroege Bouw en Katholieke Oorsprong
De kerk is vermoedelijk in gedeelten gebouwd, zoals het metselwerk aan de pilaren en kapitelen suggereert. De voltooiing vond plaats in 1549, voorzien van een hoge spitse toren. Het gehele bouwwerk is gefundeerd op ongeveer 5 meter lange sparrepalen die dicht tegen elkaar aan staan. De buitenmuren, variërend in dikte van 40 tot 60 cm, zijn verfraaid met natuurstenen raamwerk en glas-in-lood ramen.
In opdracht van de Rooms-Katholieke kerk werd de kerk gebouwd als een drieschepige kerk met ongeveer 350 zitplaatsen, uitgevoerd in laatgotische stijl met tongewelven. De kerk kreeg de naam St Petrus en Pauluskerk. Een bijzondere eigenschap van de locatie is dat de kerk op een eiland staat, verbonden met het vasteland van Aalsmeer via een brug. Destijds bevond de kerk zich in het centrum van de gemeente, die toen 80 huizen telde en 2 km van de Haarlemmermeer lag.
Overgang naar Protestantisme en Naamsveranderingen
Het is vrijwel zeker dat de gehele parochie destijds is overgegaan naar het protestantisme, waardoor de kerk de Gereformeerde Kerk ging heten. Dit wordt nog steeds weerspiegeld op de predikantenborden die in de kerk hangen.
Tot 1816 stond de Dorpskerk bekend als de Gereformeerde Kerk. Daarna stelde Koning Willem I de Synode in wegens kerkelijk verval, wat leidde tot een naamswijziging naar de Nederlandse Hervormde Kerk. De eerste predikant werd beroepen in 1586, bijna 400 jaar voor de 40ste predikant, ds. Hans Eschbach, die in 1989 in de Ned. Herv. Gemeente werd aangesteld. Het gemiddelde aantal jaren dat een predikant aan de gemeente verbonden was, lag tot dan toe op ongeveer 4 jaar.
Schade door Brand en Vergroting van de Kerk
Naast de kerk bevond zich het "schoolhuis", waar de meester meestal ook koster was en het kerkelijk archief bijhield. Aan het einde van de 16e eeuw werd Aalsmeer getroffen door een grote brand, waarbij het Schoolhuis en het archief verloren gingen. Ook de kerk liep ernstige schade op. De regering stelde 1500 ponden beschikbaar voor herstel, wat destijds neerkwam op ongeveer 10.000 euro.
De gemeente breidde zich uit, waardoor de kerk in 1653 moest worden vergroot. Er werden aan weerszijden van het middenschip zijbeuken aangebouwd, waardoor de kerk een kruiskerk werd. In 1918 werd de gaanderij geplaatst, wat het aantal zitplaatsen uitbreidde tot 650.
Begraafplaatsen en Interieurveranderingen
Tot 1828 werden er 259 mensen begraven in de kerk: 86 in het orgeleinde, 93 in het grote kruis en 80 in het toreneinde. De katheder is gemaakt van het vroegere koorhek.
Van 1828 tot 1875 vond de begraving buiten de kerk plaats, aan de ene zijde het gereformeerde kerkhof en aan de andere zijde het mennonietenkerkhof. Tot 1828 waren er, afgezien van enkele losse banken, enkel stoelen in de kerk. Er was ook een periode waarin het Heilig Avondmaal niet voor de preekstoel, maar in het oosten, aan het orgeleinde, werd bediend. Voorheen werd elk kerklid persoonlijk voor het avondmaal uitgenodigd; later werd er meer algemeen huisbezoek afgelegd.
In de periode 1820-1834, het jaar van de Afscheiding, was er een kerkelijke opleving in de gemeente. Er wordt vermeld dat er tijdens avondmaalsvieringen 10 volle tafels van 30 personen per tafel aanwezig waren.
Zitplaatsen en de Toren
Wat betreft de zitplaatsen in de kerk, bestonden er vroeger rangen en standen; de zitplaatsen werden verhuurd. Aan het Toreneind bevonden zich de zogenaamde "damesbanken", in het Grote Kruis stonden de stoelen voor de gewone vrouwen en kinderen, en daarachter zaten de mannen.
Helaas moest in 1842 de spits van de toren worden verwijderd wegens de slechte staat. Acht jaar later werd de gehele toren gesloopt vanwege verzakking. De kerk stond 18 jaar zonder toren, aangezien de huidige toren pas in 1868 werd gebouwd. De huidige toren is 35 meter hoog, met 24 meter tot de omloop en een spits van 11 meter. De windwijzer is 1,75 meter lang, bekleed met bladgoud, en het geheel is eigendom van de burgerlijke gemeente.
Klokken en Restauraties
In de toren hangen twee luidklokken: de kleine klok, geplaatst in 1951, heeft een diameter van 82 cm (de oude klok werd in de Tweede Wereldoorlog verwijderd). De grote klok dateert uit 1669 en heeft een diameter van 110 cm; deze werd geleverd door klokkengieter Gerard Koster.
In 1867 vond een derde restauratie plaats, waarbij de hoofdingang werd verplaatst van de Kanaalstraat naar de Dorpsstraat. Er kwam een consistorie achter de preekstoel, die in die periode in het midden tussen de twee pilaren stond.
De Pastorie en de Preekstoel
De pastorie, volgens de overlevering een schenking van een koopvaardijkapitein, werd vermoedelijk in 1652 gebouwd en bevindt zich aan de Dorpsstraat nr. 14. Tegenover de ingang aan de Dorpsstraat, die in 1867 na de derde restauratie ontstond, bevond zich de "leerkamer", die destijds tevens dienst deed als studeerkamer. Hier werden kerkeraadsvergaderingen en catechisaties gehouden, destijds "lering" genoemd.
Het Orgel en de Verlichting
In 1868 werd het orgel in de kerk gebouwd door de firma Knipscheer voor een bedrag van f. 3500,-. Het orgel werd op 11 oktober van dat jaar in gebruik genomen en in 1968, 100 jaar later, gerestaureerd. Om de eerste termijn te kunnen betalen, werden de negen koperen kaarskronen bij inschrijving verkocht voor een totaal van f. 416,-. In plaats van de kronen werden petroleumlampen gebruikt totdat elektrische verlichting zijn intrede deed. Sinds 1966 hangen er weer koperen kronen, die echter f. 1900,- kostten. Elke grote kroon weegt 250 kg.
Verwarming en Verdere Restauraties
Er was geen verwarming in de kerk; enkel de bekende vuurpotten, verzorgd door de koster voor f. 1,- per jaar, smeulden en stonken tijdens de dienst, wat leidde tot luchtroosters boven in het plafond.
In 1927 werd het voorportaal bij de hoofdingang aan de Dorpsstraat gerealiseerd. In 1949 vond de vierde restauratie plaats, zij het gedeeltelijk vanwege financiële beperkingen. Helaas werd toen ook het doophek rond de kansel verwijderd. De katheder is gemaakt van dit koorhek.
Tijdens de restauratie van 1949 werd de kalk van de gewelven en pilaren verwijderd, met als doel het creëren van een liturgisch centrum. De laatste grote restauratie van de 20e eeuw vond plaats op 7 oktober 1977, mede dankzij de inzet en offerbereidheid van vele gemeenteleden.
Architectuur en Uitbreidingen
De kerk werd oorspronkelijk gebouwd als een drieschepige kerk met ongeveer 350 zitplaatsen in laatgotische stijl. Door stormen is aanzienlijk veel land verloren gegaan, waardoor de kerk nu 100 meter van de ringvaart staat. In 1653 werd de kerk vergroot door de aanbouw van twee zijbeuken, wat resulteerde in een kruiskerk.
Wegens slechte staat moest in 1842 de torenspits worden verwijderd. De spits werd pas in 1868 aan de westzijde herbouwd. Het westelijke middenschip werd in 1850 in de oorspronkelijke vorm herbouwd door H.H. Dansdorp. In 1918 werd de gaanderij geplaatst, wat het aantal zitplaatsen uitbreidde tot 650.
Het Orgel van Knipscheer
In 1868 bouwde H. Knipscheer een tweeklaviers orgel met hoofdwerk, bovenwerk en aangehangen pedaal voor de Dorpskerk. Het orgel werd bij de ingebruikname bespeeld door G. Bastiaans, organist te Haarlem. Het instrument heeft door de jaren heen diverse restauraties en aanpassingen ondergaan.
Veranderingen in Begrafenisrituelen en Kerkelijk Leven
Tot 1828 werden mensen in de kerk begraven; de oudste zerken dateren uit 1602. De welgestelden lagen voornamelijk rondom de preekstoel.
Tot 1828 waren er, op enkele banken na, alleen stoelen in de kerk. Het onderzoek "God in Nederland" geeft aan dat de ontkerkelijking in Nederland snel vordert, met slechts 14% die nog in een persoonlijke God gelooft. De vraag rijst hoe het gesteld is met de kerken in Aalsmeer en hun levensvatbaarheid.
De Pastorie en het Orgel
De pastorie, gelegen aan Dorpsstraat 14, is vermoedelijk in 1652 gebouwd. Het tweeklaviers orgel in de kerk, gebouwd in 1868 door Hermanus Knipscheer, onderging in 1941, 1968 en 2008 restauraties. Bij de tweede restauratie werd het vrije pedaal toegevoegd.
Kerkelijke Ontwikkelingen en Nieuwbouw
De Gereformeerde Kerk te Aalsmeer groeide aanzienlijk, wat leidde tot de instelling van een tweede predikantsplaats in 1964, ingenomen door ds. W. Haverkamp. Hij deed intrede op 10 mei 1964 en nam afscheid op 6 september 1970.
In 1965 werd besloten dat de avondmaalsdiensten te lang duurden, mede door de "tafels" voorin de kerk. In 1966 mocht het kerkkoor optreden tijdens diensten, mits dit bij bijzondere gelegenheden gebeurde en de liederen in overleg met de predikant werden vastgesteld.
De generale synode van Assen in 1926 had een leeruitspraak gedaan die in 1967 werd herroepen. Dr. J.G. Geelkerken, die destijds gereformeerd predikant te Amsterdam-Zuid was, liet zich hierover in het midden uit, wat leidde tot een klacht uit zijn gemeente en zijn afzetting in 1926. Hij werd in 1967 postuum gerehabiliteerd, waarmee de kerkenraad van Aalsmeer zich akkoord verklaarde.
In 1970 startten de kindernevendiensten, aanvankelijk met enige terughoudendheid vanuit de kerkenraad, uit angst dat dit het bezoek aan de reguliere kerkdienst zou verminderen.
Verenigingsleven en Kerkelijke Activiteiten
Jarenlang werd vergaderd over de mogelijke bouw van een verenigingsgebouw, en zelfs over de bouw van een tweede kerk. In 1960 werd een Commissie Verenigingsgebouw ingesteld. Er werden acties georganiseerd om de bouw te financieren, zoals de inzameling van oude kranten en bazaars.
Op 24 februari 1970 vond de aanbesteding plaats voor een nieuw verenigingsgebouw, dat werd gerealiseerd door aannemer A. van den Heuvel voor bijna f. 176.000,-.
Op 17 december 1936 werd de mannenvereniging "Augustinus" opgericht, gericht op studie en discussie over de gereformeerde belijdenis. De aard van de onderwerpen evolueerde, en in de jaren '60 werd de uitdaging van de televisie besproken.
De Vrouwenvereniging "Wees een Zegen" werd opgericht op 24 oktober 1952, met Bijbelstudie en maatschappelijke onderwerpen als discussiestof.
Het jeugdwerk was omvangrijk, met de GJV's "Gideon", "Calvijn" en "Met Woord en daad". Ook de jeugdclubs floreerden.
In 1975 werd samengewerkt met het evangelisatiewerk in Kudelstaart, met kanselruil en afvaardigingen naar elkaars vergaderingen.
'De School met den Bijbel' en Basisschool De Brug
Op 1 april 1917 opende 'De School met den Bijbel' in Aalsmeer Oost. De school, gesticht door de Hervormde Kerk, kreeg de naam 'Immanuëlschool' en startte met 96 leerlingen. Ouders betaalden schoolgeld, en armere gezinnen werden door de kerk ondersteund. Door de groeiende gereformeerde gemeenschap werd afgesproken dat de schoolhoofden hervormd moesten zijn en de helft van de onderwijzers gereformeerd.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de kinderen ondergebracht in de kerk, pakschuren en het veilinggebouw 'Bloemenlust'. In 1971 verhuisden de kinderen naar de nieuwe school aan de Machineweg, die de naam 'De Brug' kreeg. In 1985 werden alle scholen basisscholen.
Sinds augustus 2008 is basisschool De Brug gevestigd in 'de MIKADO'. De school vierde op 1 april 2017 haar 100-jarig bestaan met een feestweek.
De Dorpskerk Vandaag
Op zondagochtend om 10.00 uur is er een dienst voor alle generaties in de Dorpskerk, het oudste gebouw van Aalsmeer (1549). De diensten kenmerken zich door een afwisseling van orgel en combo, traditionele geloofsliederen en opwekkingsmuziek. Na het kindermoment gaan de kinderen naar de kindernevendienst in gebouw Irene.
De Dorpskerk is meer dan een gebouw voor zondagse diensten; het is een gemeente die jongeren helpt groeien in hun geloof door catechese, tienerkring en andere programma's. Volwassenen zijn verbonden aan kringen, themabijeenkomsten en werken als vrijwilliger. Ook aan senioren wordt gedacht met uitjes en middagbijeenkomsten.
De Hervormde Wijkgemeente Dorp gelooft dat zij, in de lijn van de Reformatie, geroepen is om gemeente te zijn rondom Gods Woord. Zij geloven in een gemeenschap, het lichaam van Christus, waarin geleefd wordt vanuit verbondenheid met de Heer en met elkaar. De gemeente is op zoek naar een nieuwe, door de Heilige Geest gedreven predikant, met een levend en belijdend geloof.
Gebouw Irene
Naast de Dorpskerk staat Gebouw Irene, dat diverse kleine zalen en één grote zaal omvat. Op zondag tijdens de ochtenddienst is er oppas, peuternevendienst en kindernevendienst. Na de dienst is er koffiedrinken in de grote zaal. Doordeweeks worden de zalen gebruikt voor uiteenlopende kerkelijke activiteiten. Voor jongeren is er "8-erom" in gebouw Irene, met een eigen ingang.