De Protestantse Kerk in Nederland (PKN), vaak afgekort tot Protestantse Kerk, is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Na een langdurig toenaderingsproces ontstond de PKN op 1 mei 2004 uit een fusie van de drie Samen op Weg-kerken: de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Ook de Waalse kerk maakt deel uit van de PKN.
De kerk is lid van de Wereldraad van Kerken (World Council of Churches) (WCC) en de Lutherse Wereldfederatie. Hoewel de afkorting PKN veelvuldig wordt gebruikt, hanteert het kerkgenootschap zelf de volledige naam of de verkorte vorm 'Protestantse Kerk'.
Ledenaantallen en groei
In 2015 telde de PKN 1.646.259 leden, wat neerkwam op ongeveer 9,7% van de Nederlandse bevolking. Dit aantal omvatte belijdende en doopleden, exclusief 323.496 'overige leden' of 'geboorteleden'. Volgens het jaarverslag van 2018 was het ledenaantal gedaald tot 1.483.178 (8,6%) per eind 2017. Per 1 december 2021 was dit verder gedaald tot 1.343.000 (7,7%). De gemiddelde jaarlijkse daling bedraagt ongeveer 2,5%, met uitzondering van 2012 vanwege een statistische correctie. Deze daling wordt mede veroorzaakt door de vergrijzing en een geringe aanwas van jongere leden.
Ontstaan en fusie
De fusie tot de Protestantse Kerk in Nederland vond plaats op 12 december 2003, toen de synodes van de drie Samen op Weg-kerken instemden met de fusie. De viering van dit feit vond plaats in de Domkerk in Utrecht, in aanwezigheid van koningin Beatrix, minister Donner en kardinaal Simonis. Op 1 mei 2004 werd de fusie officieel beklonken. De eerste scriba van de generale synode was ds. Bas Plaisier, voorheen scriba van de Nederlandse Hervormde Kerk, en de eerste voorzitter was ds. Jan-Gerd Heetderks, voorheen voorzitter van de Gereformeerde Synode.
Ongeveer honderdduizend leden van de Samen op Weg-kerken gingen niet mee naar de Protestantse Kerk. Circa 125 lokale gemeenten, met name uit de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk, konden zich om leerstellige redenen niet verenigen met de fusie en behielden hun 'hervormde' identiteit. De acceptatie van de belijdenisgeschriften uit de lutherse traditie en de ruimte voor het zegenen van relaties tussen homoseksuelen waren belangrijke discussiepunten.
Een zevental gereformeerde gemeenten verenigde zich in de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland. Enkele predikanten en gemeenten sloten zich aan bij de Nederlands Gereformeerde Kerken of de Christelijke Gereformeerde Kerken.
Structuur en bestuur
Het belangrijkste besluitvormende orgaan van de Protestantse Kerk in Nederland is de generale synode, bestaande uit 62 leden die namens de classes worden afgevaardigd. Per 1 mei 2018 telt de kerk 11 classes, die elk vijf ambtsdragers afvaardigen. De synode telt ook afgevaardigden van de evangelisch-lutherse synode, de Waalse gemeenten en geassocieerde kerken.
Er is een kleine synode die zich bezighoudt met lopende zaken zoals financiën, personeel en organisatie. Het dagelijks bestuur, het moderamen, bestaat uit vijf leden en kent een algemeen secretaris, de scriba. De vergaderingen van de synode zijn in principe openbaar.
De kerk is georganiseerd in classes, die omliggende plaatsen omvatten. Sinds 1 mei 2018 zijn de 74 classes teruggebracht tot 11, met gemiddeld 200 gemeenten per classis. Elke classis heeft een classispredikant met leidinggevende en bemoedigende taken.
Typen kerkgemeenten en modaliteiten
Binnen de PKN bestaan verschillende typen kerkgemeenten:
- Protestantse gemeenten: Plaatselijke kerkgemeenten waar daadwerkelijk een fusie heeft plaatsgevonden tussen hervormde, gereformeerde en/of evangelisch-lutherse gemeenten. Vaak zijn binnen deze gemeenten 'wijkgemeenten' georganiseerd.
- Gemeenten die zelfstandig binnen de Protestantse Kerk opereren: Plaatselijke kerkgemeenten die, om diverse redenen, besloten hebben om afzonderlijk te blijven functioneren.
Met modaliteit wordt een stroming van gelijkgestemden op religieus gebied aangeduid. De oorspronkelijke modaliteiten binnen de PKN waren de midden-orthodoxe (hervormd) en de modern-gereformeerde. In lokale gemeenten komen vaak leden van verschillende modaliteiten samen, hoewel er ook gemeenten met een uitgesproken karakter zijn die tot één modaliteit behoren. Gemeenten van bijzondere aard (b.a.) of bijzondere wijkgemeenten (b.w.) zijn aparte gemeenten voor leden van een specifieke modaliteit.
In 2011 werd voor het eerst een onderbouwde schatting gegeven van het aandeel van de verschillende modaliteiten, gebaseerd op enquêtes. De ledenaantallen van modaliteitenorganisaties zijn relatief laag, omdat kerklidmaatschap niet automatisch lidmaatschap van de organisatie inhoudt.
Theologische ontwikkelingen en discussies
De Protestantse Kerk in Nederland verenigt zowel de lutherse als de calvinistische traditie. De kerk heeft een synodale structuur.
In 2006 deed de synode het voorstel om het predikantschap open te stellen voor hbo-theologen, wat leidde tot een hevige discussie over de vereiste academische opleiding. In juni 2024 besloot de synode dat het voor hbo-theologen mogelijk is om pastor te worden, een nieuw in het leven geroepen functie binnen de PKN.
Er was veel commotie rond het ledenregistratiesysteem Numeri, waarvan de ontwikkeling wegens technische problemen en kosten werd stopgezet in 2008. Een nieuwe poging in 2009 leidde tot een nieuw systeem dat in 2011 in werking ging.
Vanwege het teruglopende ledenaantal en de dalende financiële middelen heeft de kerk moeten bezuinigen op diverse terreinen, waaronder het aantal regionale dienstencentra en de personele bezetting van het Landelijk Dienstencentrum.
Het Israël-standpunt van de PKN, vastgelegd in de kerkorde in 2004, zorgde begin 2010 voor discussie naar aanleiding van een brief van het moderamen aan de staat Israël. Op 7 november 2024 aanvaardde de Synode de nota ‘Uw koninkrijk kome’ over relaties met Joden en Palestijnse christenen.
Een boek van dominee Klaas Hendrikse, waarin God werd geschetst als een 'gebeuren' en niet als een bestaand wezen, leidde tot onrust. Een tuchtprocedure strandde, en de synode nam in 2010 een rapport aan dat ruimte bood voor verschillende opvattingen, maar stelde dat niet alles over God gezegd kon worden.
De PKN heeft pioniersplekken in het leven geroepen als alternatieve vorm van kerk-zijn voor mensen die niet (meer) naar de kerk gaan. Het uitgroeien van pioniersplekken tot zelfstandige gemeenten blijkt echter lastig te zijn.
De Protestantse Kerk wil meer samenwerken met andere protestantse kerken. In april 2016 werden de banden met de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, de Nederlands Gereformeerde Kerken en de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland aangehaald, resulterend in 'bijzondere betrekkingen'.
Per april 2018 is het mogelijk voor gemeenten om na twaalf jaar afscheid te nemen van een predikant, met als doel de mobiliteit van predikanten te vergroten.
Afsplitsingen en voorgangers
Presbyteriaal Hervormde Gemeenten
De Presbyteriaal Hervormde Gemeenten, voluit de Presbyteriaal Hervormde Classis Nederland der Ene Heilige Katholieke Kerk, was een kleine, ultraconservatieve afsplitsing van de Nederlandse Hervormde Kerk. Deze kerk ontstond in 1953 onder leiding van dominee Gerrit Taverne sr., die geschorst was omdat hij de nieuwe hervormde kerkorde te modern vond. De kerk had gemeenten in Hoogeveen en Hollandscheveld, en twee evangelisatieposten. Er ontstond al snel frictie binnen de kerk, en het ledental liep terug. In 2003 telde de kerk nog slechts zo'n 20 leden in Hoogeveen, 20 in IJsselmuiden en enkele aanhangers elders. Met het overlijden van dominee Gerrit Taverne jr. in 2003 is de kerk waarschijnlijk opgehouden te bestaan.
Presbyteriaal hervormden verzetten zich tegen de Rooms-katholieke kerk, waren antidemocratisch en keurden emancipatie van de vrouw en gelijkstelling van rassen af. Zelfs de SGP werd als 'niet strikt genoeg' beschouwd.
Hersteld Hervormde Kerk (HHK)
De Hersteld Hervormde Kerk (HHK) is een bevindelijk gereformeerd kerkgenootschap dat in 2004 ontstond uit leden van de Nederlandse Hervormde Kerk die vanwege gewetensbezwaren buiten de fusie met de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch-Lutherse Kerk wilden blijven. De bezwaren waren geworteld in leerstellige problemen met de koers en verruiming van de PKN. De HHK omvat voornamelijk gemeenten die eerder tot de orthodox-hervormde richtingen binnen de Gereformeerde Bond en Het Gekrookte Riet werden gerekend.
De oprichting van het Hersteld Hervormd Seminarie in 2005, een jeugdbond en een eigen kerkblad waren belangrijke stappen. Sinds 2006 ondersteunt de HHK de Reformed Presbyterian Church of Malawi. Politiek gezien gaat de voorkeur van de meeste leden uit naar de SGP en de ChristenUnie. De gemeenten bevinden zich voornamelijk in de Bijbelgordel.
Liturgisch wordt in de HHK gelezen uit de Statenvertaling of de Herziene Statenvertaling, en gezongen uit de psalmberijming van 1773 en de 12 gezangen. Een kenmerk van de HHK is de zekere autonomie van plaatselijke kerkenraden, die soms voorgangers uitnodigen die formeel niet zouden mogen voorgaan.
Het aantal leden in Nederland bedraagt 61.310 personen op 31 december 2024.
Hervormd Lokaal
Het Kerkgenootschap Hervormd Lokaal is, net als vele andere afscheidingen, ontstaan vanuit de Nederlandse Hervormde Kerk. De oorsprong ligt niet in de Afscheiding van 1834 of een andere afgescheiden gemeente, maar in de erkenning van de Nederlandse Hervormde Kerk als de moederkerk, ondanks haar verval. Hervormd Lokaal beschouwt zichzelf als kerkelijk 'dakloos', wachtend op herstel van de breuk.
De groep die deelnam aan leesdiensten op de boerderij van H. Stam groeide en zocht naar een grotere ruimte. Uiteindelijk werd toestemming verkregen voor de bouw van een houten kerkgebouw aan de Bermweglaan, dat 'Eben-Haëzer' werd genoemd. Het kerkgebouw is diverse malen verbouwd en aangepast.
Ds. B. Sterkenburg (1809-1900) was een voorganger in de kruisgemeenten en wordt beschouwd als de man van de derde mogelijkheid: buiten de Nederlandse Hervormde Kerk, maar niet in een eigen opgerichte kerkgenootschap, wachtend op herstel. Ds. H. Stam (1839-1916) ging vanaf 1890 voor in de samenkomst te Capelle aan den IJssel en werd in 1896 door ds. B. Sterkenburg bevestigd als predikant. Na conflicten met de plaatselijke kerkenraad werd ds. H. Stam in 1897 geschrapt als lid van de Nederlandse Hervormde Kerk.
De vijf 'zustergemeenten' die voortkwamen uit het werk van ds. B. Sterkenburg, ds. H. Stam en ds. J.H. Bogaard onderhielden nauwe banden met elkaar.
De Nederlandse Hervormde Kerk voor 2004
De Nederlandse Hervormde Kerk, voor 1816 de Nederduits(ch)e Gereformeerde Kerk genoemd, was de officiële kerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1816 werd de naam officieel Nederlandsche Hervormde Kerk, later Nederlandse Hervormde Kerk.
Koning Willem I liet een kerkorde ontwerpen, wat leidde tot verzet en in 1834 tot de Afscheiding van Hendrik de Cock. In 1867 kregen gewone kerkleden stemrecht voor de kerkenraad, wat invloed gaf op de synode en predikantsbenoeming.
In 1886 vond onder leiding van Abraham Kuyper de Doleantie plaats, een nieuwe afscheiding. De Nederlandse Hervormde Kerk hield in 2004 op te bestaan, waarbij het overgrote deel van de leden overging naar de PKN.
De NHK kende een presbyteriaanse kerkordening. In 1906 ontstond de Gereformeerde Bond in de Nederlandse Hervormde Kerk, een behoudende stroming. De vrijzinnig-hervormden sloten zich in 1913 aan bij de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden, nu de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten in de PKN. Vanaf de jaren '60 begon de samenwerking met de Gereformeerde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het kader van Samen op Weg (SoW).
Per eind 2003 telde de Nederlandse Hervormde Kerk 1.823.085 leden.