De Hervormde Allemanskerk van Oudkarspel: Een Historische Reis

De Allemanskerk, voorheen bekend als de Oude Sint Maartenskerk, is een prominent kerkgebouw gelegen aan de Dorpsstraat 878 in Oudkarspel. De rijke geschiedenis van deze kerk strekt zich terug tot rond het jaar 1000, toen op deze locatie vermoedelijk een kapel werd gebouwd. Het is het oudste nog bestaande gebouw van alle belangrijke gebouwen die er in Oudkarspel zijn of zijn geweest, aangezien de meeste andere gebouwen in de loop der tijd verwoest, vernieuwd of verbrand zijn.

Vroege Geschiedenis en Ontwikkeling

De eerste kerk in Langedijk, en daarmee ook de eerste in Oudkarspel, werd gesticht als de Sint Martinus of Sint Maartenskerk op dezelfde plek waar nu de Allemanskerk te bewonderen is. Het eerste gebouw, waarschijnlijk een houten kapel, dateert uit de 11e eeuw. De huidige toren is deels nog uit de 12e eeuw en vertoont ronde romaanse bogen in de ramen en het portaal, wat wijst op de romaanse bouwstijl.

In de 14e eeuw werd het schip van de kerk vernieuwd, en rond 1500 werd het koor bijgebouwd. Dit is goed te zien aan de gotische ramen met hun spitse bogen. Vanaf de 12e eeuw ontstond er een stenen gebouw met een toren, die in die tijd waarschijnlijk een spits had.

Kerkelijke Hervormingen en Restauraties

In de 16e eeuw, na de kerkhervormingen van Maarten Luther, kwamen er protestantse stromingen op. In 1576 werd de gereformeerde godsdienst door Holland erkend als de officiële staatsgodsdienst, waar de kerk in Oudkarspel onder viel. De kerk werd in die periode ook wel de Aldenkercha genoemd, en later in de Middeleeuwen stond ze bekend als de St. Maartenskerk, gewijd aan Sint Maarten, bisschop van Tours.

In 1706 verkeerden de kerk en de toren in slechte staat, en de financiële middelen van de kerkelijke gemeente waren beperkt. Met toestemming van de Staten van Holland werden herstellingen uitgevoerd, gefinancierd door heffingen op bier, wijn, tarwe en turf gedurende twaalf jaar. In 1718 ontving de gemeente een aanzienlijk legaat van de overleden burgemeester van Oudkarspel, Reijer Adriaanszoon Groenveld.

Ingrijpende Verbouwingen en Rampen

De kerk onderging in de loop der eeuwen diverse ingrijpende verbouwingen en had te maken met rampen. In 1638 werd de oude kerkklok uit 1562 vervangen door een grotere klok met een middellijn van 1,36 meter en een gewicht van ongeveer 2000 kg. De huidige klok heeft een doorsnede van 129 cm en een hoogte van circa 133 cm.

De geschiedenis herhaalde zich echter in 1896, toen de kerk opnieuw door bliksem werd getroffen en de spits verloren ging. Tijdens reparatiewerkzaamheden aan het dak werd op 9 juni 1969 de kerk, inclusief inventaris en toren, grotendeels door brand verwoest. Dit was een enorme klap voor de gemeenschap.

In de periode 1862 tot 1870 vond er een ingrijpende restauratie van zowel de kerk als de toren plaats. De kerk kreeg een neogotisch pseudobasikaal schip, en de 42 meter hoge toren werd opnieuw voorzien van een spits.

Wederopbouw en de Naam 'Allemanskerk'

Na de verwoestende brand van 1969 werd de kerk in 1970 voor het grootste gedeelte herbouwd, dankzij de geldelijke steun die bijeengebracht werd door de gehele bevolking van Oudkarspel. Met vereende krachten werd een begin gemaakt met de wederopbouw, en vanaf dat moment zou de kerk de naam 'Allemanskerk' dragen. Dit symboliseert de gezamenlijke inspanning van de gemeenschap.

De spits van de kerktoren werd bij de laatste restauratie doelbewust weggelaten. De Rijksmonumentendienst verlangde dat de kerktoren teruggebracht zou worden naar de situatie van vóór de 19e-eeuwse verbouwing, zoals de kerk eruitzag op oude afbeeldingen.

Interieur en Kunstwerken

Het interieur van de Allemanskerk is rijk aan historische elementen en kunstwerken. Bij binnenkomst loopt men door de toren de kerkruimte in. Naast de ingang bevindt zich een wenteltrap naar de torenkamer, die gebruikt wordt voor speciale muzikale en dramatische momenten in de eredienst.

De kerkruimte bestaat uit een schip met aan weerszijden zijbeuken, gescheiden door zuilen. In de linker zijbeuk bevindt zich een 17e-eeuwse smeedijzeren kist met sierbeslag. Aan de muur in de linker zijbeuk hangt een drieluik, ontworpen door Betsy Schuddeboom, dat de Drie-eenheid representeert met symbolen als de mensenstroom, het kruis, de opkomende zon, de vis en de druivenranken.

De linker zijbeuk herbergt ook de gedachtenishoek. Hier bevindt zich een gegoten glasbeeld van Trijnie Mohlmann-de Gries (2010), met stenen waarop de namen van overledenen staan en een ladder die omhoog wijst. Op Eeuwigheidszondag worden de namen van de overledenen herdacht, en nabestaanden kunnen een kaarsje aansteken.

In de rechter zijbeuk is een Doopboom aangebracht, waaraan bij de doop van een kind een blaadje met zijn of haar naam wordt toegevoegd. Tegen de wand is ook een nieuw glas-in-loodraam van Marije Wolfswinkel (2011) te vinden, met als thema geboorte en de regenboog als symbool van hoop.

Het Koor en de Grafkelder

In het verlengde van het schip bevindt zich het koor van de kerk. Onder het koor is een grafkelder van de Heer van Oud Carspel. In het vernieuwde register van 1730 staat vermeld: "op het hooge Choor Graf 1-2 de Ingang in de Heer's kelder". Op het koor bevinden zich 28 fraai bewerkte grafstenen, waarvan de oudste dateert uit 1574. De grafschriften, zoals "Hier leyt Begra / ven . Pieter . Fol / kertsz: Moerbeek /is. Gerust.", getuigen van het rijke verleden.

Orgel en Klokken

Het eerste orgel in de kerk, uit 1873-1874, was gebouwd door de gebroeders C.B. en P.J. Adema te Leeuwarden. Dit orgel werd in 1952 gewijzigd door Flentrop en verwoest in 1969 bij de brand. Een van de ramen, het Schreurs raam, herinnert nog aan dit orgel en de bouw van het nieuwe Adema-Schreurs orgel.

In 1972 kreeg Hubert Schreurs de opdracht een nieuw orgel te maken met een Frans karakter. Het Schreurs raam herinnert eraan dat muziek en zang een belangrijke rol spelen in de verering van God en in de menselijke beleving van vreugde en verdriet.

In de kerktoren hangt een grote luidklok. In 1638 werd de oude klok uit 1562 vervangen door een grotere klok. De huidige klok vervangt de oude, gebarsten klok.

Bijzondere Ramen en Symboliek

Naast het Schreurs raam is er ook het Groenveld raam, dat herinnert aan de ondersteunende rol van de Groenveld Stichting. Deze stichting beheert de nalatenschap van de 18e-eeuwse burgemeester Groenveld en komt ten goede aan de Allemanskerk. Het raam drukt de verbondenheid uit met kerkgebouwen in Noord-Scharwoude en familieleden die de gemeente hebben gediend.

De Paaskaars staat op de scheiding van het schip en het koor. Op het koor bevindt zich een doopvont, een grote schaal voor doopwater, en een avondmaalstafel. Over de tafel hangt een kleed, een antependium, dat de kleur en symboliek van het kerkelijk jaar weerspiegelt. Paars staat voor ingetogenheid (Advent, Veertigdagentijd), wit voor hoogtijdagen (Kerst, Pasen), groen voor gewone zondagen, en rood voor Pinksteren en andere speciale gelegenheden.

De Grafkelder en Grafstenen

Onder het koor van de Allemanskerk bevindt zich een grafkelder van de Heer van Oud Carspel. Op het koor liggen 28 fraai bewerkte grafstenen, waarvan de oudste dateert uit 1574. Deze grafstenen getuigen van de geschiedenis van de families die in Oudkarspel een rol hebben gespeeld. Onder meer Joan van Stalburg, predikant te Oudkarspel, werd in deze kelder bijgezet.

Het Regthuis en Andere Historische Gebouwen

De geschiedenis van Oudkarspel is nauw verbonden met diverse andere historische gebouwen. Het voormalige Regthuis (Dorpsstraat 861) dateert uit 1618, werd in 1714 vernieuwd en in 1799 beschadigd. Het huidige pand met bordes dateert uit 1808 en is een rijksmonument waar sinds 1989 het museum van de Stichting Langedijker Verleden gevestigd is.

Naast het Regthuis stond de herberg Huis de Brederode, een belangrijke ontmoetingsplek. De naam zou afkomstig zijn van een tak van de familie Brederode. Het huis brandde in 1954 volledig af.

De openbare lagere school uit 1883, gevestigd aan Dorpsstraat 882, speelde een cruciale rol in de gemeenschap. Na diverse plannen tot sloop, werd het gebouw in 2011 overgenomen door de Stichting Hart van Oudkarspel en omgevormd tot een sociaal-cultureel centrum, genaamd Het Behouden Huis.

Er was ook een adellijk landhuis, of kasteel, dat waarschijnlijk door de familie Duyck werd gebouwd. Dit gebouw leed zware schade tijdens de oorlog in 1799 en werd afgebroken. Op de locatie zijn nu huizen, maar de fundamenten van het kasteel zijn nog aanwezig.

tags: #hervormde #allemanskerk #dorpsstraat #oudkarspel