Vroege Ontwikkeling en Stichting
Op 16 maart 1285 kocht graaf Floris V van Holland van Jan van Renesse 100 gemeten ambacht. Er is niet veel bekend van wat zich vervolgens afspeelde op die locatie aan de zeearm De Grevelinge op het eiland Schouwen. De naam Brouwershaven is mogelijk ontleend aan de invoer van Hollands bier vanuit de brouwerijen in Delft en Leiden. Het jonge dorp Brouwershaven werd gebouwd bovenop de nieuwe dijk die dwars door de Duivenee was aangelegd.
De Grote Kerk: Centrum van Gemeenschap en Activiteit
De kerk werd gebouwd door het bestuur van de burgerlijke gemeente. Dit blijkt uit het feit dat in de daarop volgende twee eeuwen het kleine kerkje tot een kolossaal kerkgebouw werd uitgebouwd, in verschillende bouwfasen. Het gebouw was niet alleen bestemd voor de geloofsgemeenschap, maar voor een breed multifunctioneel gebruik. Het bood onderdak aan markthandelaren, aan vissers om hun netten te boeten, aan inwoners om elkaar te ontmoeten, als opslagplaats voor allerlei materialen en vanzelfsprekend ook aan de geloofsgemeenschap.
Het gemeentebestuur bekostigde de bouw en de instandhouding van het kerkgebouw uit belasting op de overslag van goederen, met name bier en haring, in de haven. Het dorp Brouwershaven kreeg in 1477 stadsrechten, maar het lukte uiteindelijk niet om een zetel in de Staten van Zeeland te bemachtigen.
Kerkelijke Transformatie en Architectonische Kenmerken
Nadat in 1576 de Spaanse overheersers door de Oranjegezinden de stad uit werden gejaagd, veranderde de geloofsrichting van Katholiek in Protestants. De kerkelijke gemeente had duidelijk minder mogelijkheden om voldoende geld in te zamelen voor het instandhouden van het gebouw. Toen het dak aan alle kanten lekte en het gehele gebouw zich in een deplorabele staat bevond, werd in de vergadering van het college van kerkrentmeesters, in mei 1875, een voorstel tot sloop van het gebouw in stemming gebracht.
De Sint-Nicolaaskerk, een gotisch rijksmonument uit de 15e eeuw, heeft een geschiedenis die teruggaat tot de dertiende eeuw, tot kort na de stichting van Brouwershaven in 1285 door Floris V. De oorspronkelijke, circa 1325 daterende, 11 meter brede, eenbeukige kerk met een vijfhoekig gesloten koor, was gewijd aan Petrus en Paulus. In 1540 werd de kerk gewijd aan de H. Nicolaas.
Begin 15e eeuw werd begonnen met de bouw van een transept en koor met kapellen en kooromgang. Het koor vertoont de overgang van Vlaams- naar Brabants gerichte gotiek. De ronde zuilen zijn versierd met voorlopers van de Brabantse koolbladkapitelen. In het eerste kwart van de 16e eeuw begon de vervanging van het eenbeukige schip door het huidige halleschip, waarbij de oorspronkelijke kap opnieuw is toegepast. Het houten gewelf rust op gesneden figuren, zogenaamde schalkbeeldjes. De twee houten figuurtjes verbeelden Nicolas en Jacobus Major, de schutspatronen van de zeelieden. De hooggeplaatste beeldjes zijn waarschijnlijk aan de beeldenstormers ontsnapt!
De kerk werd vergroot met de zuiderzijbeuk en omstreeks 1540 kwam de noorderzijbeuk tot stand; de voltooiing met de midden en zuidbeuk vond een kwart eeuw later plaats. In dezelfde tijd vond ook de aanbouw van de sacristie en van een weer verdwenen doopkapel tegen de westgevel van de zuidbeuk plaats. Ook werden toen de zuid- en westportalen gebouwd. Een deurtje leidt naar het broodhuisje met een mooi kruisgewelf en een beschildering. Hier werd het brood aan de armen uitgedeeld. Later werd er een grote schouw gebouwd, waarin tot 1953!
De huidige kerkruimte is 82,50 meter lang, 28,50 meter breed en 24,90 meter hoog. Het portaal onder het orgel was vroeger de hoofdingang.
Ned. Herv. Kerk: Bouwfasen en Interieur
De Ned. Herv. Kerk is een driebukig bakstenen gebouw daterend uit de 16e eeuw met een oudere kap uit de 14e eeuw, die herplaatst is. Dwarspanden en koor met kooromgang dateren uit de 15e eeuw. Op het kruis van de kerk bevindt zich een moderne dakruiter met achtkante spits. Een uitgebouwde sacristie met bovenkamer uit de 15e eeuw bevindt zich aan de zuidzijde.
Inwendig: een beschilderd houten schot, omstreeks 1745, werd aangebracht om de preekkerk van het koor af te scheiden, maar bevindt zich thans niet meer op de oorspronkelijke plaats. Het voetstuk van het hardstenen doopvont dateert uit de 15e eeuw. De preekstoel, voorlezersbank, doophek en banken dateren uit 1779. Twee kronen, elk met drie schildjes, stammen uit de 17e eeuw.
De orgelkas, in 1557 gemaakt door H. Niehoff, bevindt zich in de kerk. Tegen de westmuur plaatste men in 1557 het orgel van Hendrik Niehoff, waarvan de kas nog origineel is. De roze kleur van de kas is teruggevonden in een oude verflaag, maar dateert volgens de huidige inzichten uit de 18e eeuw. In de orgelkas bevindt zich een nieuw instrument van de firma Van Vulpen, dat buiten de bescherming valt. Diverse grafzerken zijn aanwezig.
Banken rond de kolommen, met voorbank uit de 17e eeuw. Een wandbord met opschrift betreffende de schenking van preekstoel etc. uit 1779. In de koorsluiting bevinden zich twee houten beelden als draagfiguren onder de kap.
Klokken en Orgel door de Eeuwen Heen
De eerste toren van de kerk stamt uit 1667 en herbergde drie klokken. In 1932 werd de toren vergroot, omdat er geen plaats was voor de grootste van de beide klokken. De kleine klok is een Mariaklokje uit 1510. Jan van Borssele schonk in 1604 de grote klok. Op deze klok staan de wapens van de familie Van Borssele, het wapen van de provincie Zeeland en het wapen van de stad Brouwershaven.
Een klokkenstoel met een klok van Nicolaas Greve, 1734, met een diameter van 110 cm. In de dakruiter bevindt zich een klok van een anonieme gieter, 1510, met een diameter van [diameter ontbreekt]. De orgelkas, waarschijnlijk van 1557 of omstreeks 1557, heeft mogelijk oorspronkelijk op het orgel gestaan. De kleur van de kas is een pasteltint, wat pas vanaf de 18e eeuw gangbaar werd, terwijl orgelkassen in eerdere perioden vaak in primaire kleuren zoals rood, blauw en goud werden geschilderd.
Het is niet met zekerheid vast te stellen of het orgel door Niehoff is gebouwd. Er is gesuggereerd dat het orgel mogelijk een variant was van het orgel in de Grote Kerk in Schiedam. Er is gewerkt aan het orgel; zo zijn ondermeer later de orgelluiken verdwenen. Het orgel heeft tot ver in de 19e eeuw de nodige vulstemmen gehad, waaronder een trompet 8. Dit gebeurde ten tijde van een grote kerkrestauratie van 1883-1893, waarbij een aangebouwd orgelhuis de balgen niet meer bruikbaar maakte. Het Nederlandsch Museum voor Geschiedenis en Kunst in Amsterdam heeft hier mogelijk interesse in getoond. In 1901 keerde de orgelkas terug en niet lang daarna bouwde fa. [Naam firma ontbreekt] het orgel opnieuw op.
Het Hoofdwerk van het orgel, daterend van 1968 (fa. [Naam firma ontbreekt]), heeft de volgende dispositie: Bourdon 16, Prestant 8, Octaaf 4, Doublet 2 st., Cornet 5 st. Een restauratie was onontkoombaar, maar voorlopig alleen het Hoofdwerk. De dispositie is thans: [Dispositie ontbreekt].
De Watersnoodramp van 1953 en Restauraties
In de nacht van 1 februari 1953 braken de dijken bij Brouwershaven en op vele andere plaatsen aan de randen van Schouwen-Duiveland. Het zeewater stroomde met grote kracht door het stadje en stroomde met donderend geweld de lager gelegen polder in. Waar de afzijdige positionering van het kerkgebouw, onderaan de dijk, soms een redding vormde (bijvoorbeeld bij de stadsbrand in 1545), was dit in de rampnacht van 1 februari 1953 ronduit ârampzaligâ. Het water stroomde met hoge snelheid langs en ook door het kerkgebouw. Die eerste nacht stond het water buiten en binnen 3 meter hoog.
De schade was enorm. Naast de enorme hoeveelheden modder en bouwafval dat met de waterstromen was meegesleurd, moesten deze als eerste worden verwijderd. Het zoute water was echter diep in de metselstenen gedrongen en speelt daar tot op de dag van vandaag nog een schadelijke rol. Een grote restauratie van 1957-1961 onder leiding van architect Ir. H. de Lussanet de la Sablonière heeft veel schade hersteld, al blijft de zoutschade onuitwisbaar.
Omdat de kerk zwaar beschadigd was door de watersnoodramp van 1953 was opnieuw een restauratie noodzakelijk. Maar helaas, na de voltooiing van de restauratie in 1963, was wederom een restauratie nodig: de bekapping bleek ernstig aangetast door de bonte knaagkever.
De vloer van de kerk bevond zich als gevolg van de inwerking van zout na de watersnoodramp van 1953 in een slechte staat. In 2004 en in de eerste maanden van 2007 werd de vloer in twee fasen geheel gerestaureerd.
Herbestemming en Toekomstplannen
In 1995 heeft de eigenaar van het kerkgebouw, de Protestantse Gemeente te Brouwershaven, zich op afstand gesteld door het oprichten van een Beheerstichting. Deze stichting heeft als âeenvoudigeâ doelstelling om het gebouw in stand te houden voor het heden en voor toekomstige generaties. Teneinde een gedegen basis te leggen voor de instandhouding op lange termijn is een herbestemmingstraject in gang gezet. Met steun van de Gemeente Schouwen-Duiveland is een werkgroep ingesteld om een vooral kerkelijk georiënteerd gebouw te herbestemmen naar een professioneel multifunctioneel gebouw.
Op zaterdag 21 juni wordt gevierd dat de imposante Sint-Nicolaaskerk precies 700 jaar bestaat. Ter gelegenheid hiervan wordt een tijdcapsule geplaatst. De capsule bevat brieven, verhalen, fotoâs, tekeningen en persoonlijke notities van inwoners van Brouwershaven. Deze bijdragen geven een beeld van het leven anno 2025, en zullen zorgvuldig worden opgeborgen in een nis hoog in de kerkmuur. Het initiatief is bedoeld om een brug te slaan tussen generaties.
âHet is een tastbare herinnering aan wie we vandaag zijn,â aldus initiatiefnemer Huib Tielemans. âEen brief aan een tijd die de meesten van ons niet meer zullen meemaken, maar de kinderen van onze kinderen wel. Bij het project is bewust veel aandacht besteed aan documentatie en overdracht, om te voorkomen dat de capsule in de vergetelheid raakt. Een les uit het verleden: in Zierikzee raakte een eerder geplaatste tijdcapsule zoek door een gebrek aan opvolging. In Brouwershaven worden daarom duidelijke instructies vastgelegd over de locatie en het geplande moment van opening. De Sint-Nicolaaskerk â een drager van verhalen voor de toekomst.
Overige Interieurdetails en Inventaris
Een fraaie eiken deur, met beslag en kruisboog, leidt naar de consistoriekamer. Deze dateert uit het midden van de 16e eeuw. Hier ziet men een prachtig netgewelf en een schouw met tegeltjes en een gesneden eiken kap uit 1650. In de consistoriekamer bevindt zich een rijke inventaris: enkele 17e-eeuwse stoelen, een antieke kist en een oud archiefkastje.
De nu zeer sobere, ruimtelijke hallenkerk moet in de katholieke tijd een rijk interieur hebben gehad met zijaltaren van de vele gilden. Aan de zuilen hingen in die tijd de gildenborden. De Gilden namen daarnaast ook ieder het onderhoud van een kerkraam op zich.
tags: #hervormde #gemeente #brouwershaven