Ontstaan en Vroege Geschiedenis
Op de plek waar nu de Hervormde Kerk van Nijbroek staat, bevond zich al in de middeleeuwen een kapel. Deze kapel, gewijd aan Sint Remigius, maakte oorspronkelijk deel uit van de parochie Terwolde. In 1328 werd het gebied rondom deze kapel, de polder Nijbroek, voor het eerst ontgonnen in opdracht van graaf Reinoud II van Gelre. Dit moerassige gebied tussen de IJssel en de Veluwe werd zo geschikt gemaakt voor landbouw en diende tevens als strategische buffer tussen Gelre en het Oversticht.
Nijbroek ontwikkelde zich snel tot een zelfstandige parochie. In 1339 werd de kapel verheven tot parochiekerk en gewijd aan Sint Gregorius. Vanaf dat moment onderging de kerk diverse verbouwingen en uitbreidingen, waarbij grote delen van de oorspronkelijke 14e-eeuwse structuur behouden bleven. Het koor van de kerk dateert uit deze periode en herbergt bijzondere, zeldzame 14e-eeuwse muurschilderingen.
De Reformatie en Nieuwe Ontwikkelingen
Tijdens de Reformatie, rond 1583, kreeg Nijbroek een hervormde predikant. Dit markeerde een belangrijke verschuiving in de religieuze en culturele geschiedenis van het dorp. De focus verschoof naar de protestantse eredienst, wat onder andere tot uiting kwam in de plaatsing van een nieuwe preekstoel aan het begin van de 16e eeuw. Deze preekstoel, vervaardigd met fraai houtsnijwerk, is tot op heden een belangrijk element van het kerkinterieur.
In de eerste helft van de 16e eeuw werd de toren van de kerk verhoogd met een klokkentorenverdieping. Twee luidklokken werden hier geplaatst: één gegoten door Willem Wegewart in 1610 en een kleinere klok in 1658 door Pieter en Hendrick van Trier. Deze klokken werden tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter meegenomen, maar in 1960 werden identieke replica's gegoten door klokkengieterij Eysbouts.
Architectuur en Interieur
De kerk van Nijbroek is een eenbeukige kerk met een driezijdig gesloten koor en een toren van twee geledingen met een ingesnoerde naaldspits. Het koor, dat dateert uit de 14e eeuw, wordt gedekt door kruisribgewelven op gebeeldhouwde kraagstenen. Het schip wordt gedekt door een houten gewelf uit 1826.
Een van de meest opmerkelijke kenmerken van de kerk zijn de muurschilderingen. Bij restauraties in 1980 kwamen diverse schilderingen tevoorschijn, waaronder een reeks die de twaalf apostelen voorstelt. Deze schilderingen, die stilistisch gezien uit de eerste helft van de 14e eeuw dateren, zijn van hoge kwaliteit en uniek in hun voorstelling. Delen van de schilderingen, zoals die van de apostelen Andreas, Petrus en Paulus, zijn nog te bewonderen. Daarnaast zijn er ook andere heiligen en een 15e-eeuwse ridder afgebeeld.
Het interieur van de kerk bevat verder een preekstoel uit circa 1620, versierd met houtsnijwerk. In 1861 kreeg de kerk een orgel van H. Knipscheer II. Ook is er een bijzonder houten plafond dat de aandacht trekt.
Liturgische Voorwerpen en Bezittingen
Door de eeuwen heen heeft de kerk diverse schenkingen ontvangen. In 1716 en 1717 schonk predikant Joh. de Lassaquere twee avondmaalsbekers, bekend als "Armen Bekers". In 1874 werd een tinnen avondmaalsstel aangekocht, bestaande uit een schenkkan en twee collectebekers, mogelijk vervaardigd door de tingieter Hermanus van der Linde.
Het grondbezit van de kerk was aanzienlijk. Het kartuizerklooster Monnikhuizen bij Arnhem speelde een belangrijke rol en bezat in 1593 maar liefst tien boerderijen, negen stukken landbouwgrond, een spieker (graanopslag) en het recht op het richterambt en windrecht in Nijbroek. Een deel van dit bezit werd later verbouwd tot het versterkte huis 'Fransenburg', dat diende als ambtswoning voor richters.
Ontwikkelingen na de Reformatie en de Poldergeschiedenis
Na de Reformatie werden de middeleeuwse kerkversieringen, zoals muurschilderingen met heiligen, vaak overgeschilderd met witkalk. Dit had te maken met de protestantse interpretatie dat het woord van God centraal moest staan en afbeeldingen afleidden. De kerk van Nijbroek onderging in 1825 nieuwe ramen en in 1861 werd het orgel geplaatst. Elektrisch licht werd in 1924 geïnstalleerd.
De polder Nijbroek zelf heeft een rijke geschiedenis van landbewerking en bewoning. De vroege ontginning volgens een gepland rasterpatroon is kenmerkend. De waterhuishouding speelde een cruciale rol, met de aanleg van weteringen, dijken en sluizen. De Vloeddijk en de Kadijk fungeerden als belangrijke waterbeheersingssystemen. Ondanks de strategische en economische betekenis heeft Nijbroek zich nooit ontwikkeld tot een stad, waarschijnlijk door de relatief slechte bereikbaarheid in de middeleeuwen.
Hoe de Nederlanders Nederland hebben gecreëerd
De landbouw in Nijbroek kende verschillende periodes van bloei en crisis. Na 1850 nam de nationale en internationale vraag naar landbouwproducten toe, wat leidde tot welvarende tijden. Echter, de instroom van goedkoop Amerikaans graan na 1870 veroorzaakte een landbouwcrisis. De veehouderij bleek veerkrachtiger dan de graanteelt. In de loop der tijd specialiseerden de boeren zich, onder andere in de melkveehouderij en fruitteelt, hoewel veel van de oorspronkelijke hoogstamarboria later zijn verdwenen.