De geschiedenis van de Hervormde Kerk in Reitsum is rijk en complex, met periodes van samenwerking, afscheidingen en herstructureringen die de identiteit van de gemeente hebben gevormd. Sinds 1 mei 2005 zijn de voormalige Hervormde en Gereformeerde gemeenten in Reitsum onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Dit markeert een nieuw hoofdstuk in de lange geschiedenis van het kerkelijk leven in het dorp.
Ontstaan en Vroege Geschiedenis
De oorsprong van de kerk in Reitsum reikt mogelijk terug tot het Friese Richeim uit de oudste Fuldalijst. De Hervormde kerk van Reitsum ligt op een terprest, net als de naburige kerken van Genum, Lichtaard en Raard. Dit terprestant is beschermd als archeologisch monument uit de voor-Romeinse ijzertijd. Blijkens de kaart van het dorp en omgeving uit 1626 bestond het dorp uit niet meer dan een kerk, twee huizen of boerderijen en een state ten noorden van het ronde kerkhofterrein. De schaarse bebouwing was min of meer rond de kerk gelegen, zonder duidelijke dorpse structuur.
In de 16e eeuw worden patroons- en pastoriegoederen vermeld. De kerk van Reitsum, samen met die van Genum en Lichtaard, werd waarschijnlijk verzorgd vanuit Hallum, aangezien de parochianen van deze dorpen verplicht waren mee te werken aan het uitgraven van de kerkhofgracht te Hallum in 1550. De eerste predikant van de gecombineerde gemeente van Genum, Reitsum en Lichtaard was mogelijk pastoor Frans Sybrands, die na de kerkhervorming in 1580 de Gereformeerde leer verkondigde.
De Tijd van Ds. Johannes Jacobus Asueres Ploos van Amstel
Een centrale figuur in de geschiedenis van de Hervormde gemeente van Reitsum, Genum en Lichtaard was ds. Johannes Jacobus Asueres Ploos van Amstel. Hij deed op 11 oktober 1863 intrede in Reitsum. Voordat hij theologie ging studeren, was hij werkzaam in de boekhandel en als notarisklerk. Na zijn studie in Utrecht en zijn eerste beroep in Otterlo, aanvaardde hij het beroep naar Reitsum.
Ds. Ploos van Amstel stond bekend om zijn levendige en Schriftuurlijke prediking, die veel toehoorders trok uit de wijde omtrek. Hij was niet alleen predikant, maar ook een actief betrokken burger die zich inzette voor het stichten van christelijke scholen en het jeugdwerk. Hij speelde een belangrijke rol in de oprichting van Jongelingsverenigingen en was voorzitter van het Friesch Jongelingsverbond.
Zijn ambtelijke loopbaan kende echter ook periodes van vertrek en terugkeer. In 1866 aanvaardde hij een beroep naar Anjum, gevolgd door een periode in Ridderkerk en Groningen. In 1870 kreeg hij opnieuw een beroep naar Reitsum, maar dit werd niet goedgekeurd door het klassikaal bestuur. Na een verblijf in Hilversum, keerde hij in 1876 voor de tweede maal terug naar Reitsum, waar hij zijn intredepreek hield over dezelfde tekst als in 1863.
De Doleantie en de Afscheiding
In 1886 vond de Doleantie plaats, een belangrijke gebeurtenis in de Nederlandse kerkgeschiedenis. Vrijwel de gehele gemeente van Reitsum ging hierin mee. De synode verklaarde de Hervormde gemeente te Reitsum c.a. vacant en droeg de Classis Dokkum op om te zorgen voor de predikbeurten. Ds. Ploos van Amstel bleef echter doorpreken in de Hervormde Kerk, ondanks dat hij geschorst was en de band met de gemeente officieel verbroken was. De kerkenraad van Reitsum had op 9 februari 1886 besloten de hervormde kerk te verlaten en in Doleantie te gaan, omdat men het verval van de kerk en de vrijzinnigheid niet langer kon accepteren. Tweeëntwintig van de dertig stemgerechtigde leden stemden voor dit besluit.
Deze afscheiding leidde tot de oprichting van de Gereformeerde Kerk op 10 november 1896. Tot die tijd werd er gekerkt in de Hervormde Kerk. Op 4 juli 1897 werd ds. H. Meijer opgevolgd door ds. Gerrit Jan Antink en het latere kamerlid ds. C.A. Lingbeek.
De Hervormde Kerk: Architectuur en Inrichting
De Hervormde Kerk van Reitsum is een eenbeukige kerk die aan de oost- en westzijde is verlengd en aan de oostzijde driezijdig is gesloten. Aan de noordzijde is een vleugel toegevoegd. Boven de westgevel bevindt zich een houten dakruiter.
De muren zijn opgetrokken uit baksteen. De vensters zijn spitsbogig en voorzien van houten ramen met een roedenverdeling. De kerk is aan de zuidzijde geleed door pilasters. De westgevel is onversierd, met uitzondering van een brede rollaag langs de top.
Het interieur van de kerk bevat diverse historische elementen:
- Een eikenhouten preekstoel met een achtzijdige kuip, trap, klankbord en achterschot. Op de leuning van de trap staat de datering Ao 1638.
- Een zilveren avondmaalsbeker met een diameter van 10,7 cm en een hoogte van 15 cm. Deze beker, met de inscriptie "Dit is de Gemeijnte beeker van Reysūm Genūm en Lichtaerdt Ao 1688", draagt het Leeuwarder keurmerk van 1658 van meester W.B. van Asten.
- Een doopschaal met geschulpte rand, met de inscriptie "Ter herinnering der herstelling der kerk van Lichtaard in 1859".
De toren van de kerk bevat een klok met een diameter van 81 cm, gegoten door Henrick Wegewart in Kampen in 1612.
Samenwerking en Fusie
De Hervormde gemeente van Reitsum is door de jaren heen diverse samenwerkingsverbanden aangegaan. In 1968 ging de gemeente een samenwerkingsverband aan met de Hervormde gemeente Birdaard-Janum. In 1981 werd dit uitgebreid met de Gereformeerde Kerk te Reitsum en de Hervormde gemeente te Wanswerd.
In 2004 is de samenwerking met de Hervormde gemeente Birdaard-Janum beëindigd. In datzelfde jaar is in Birdaard, samen met de Gereformeerde gemeente, een PKN-gemeente gevormd. Sinds 1 mei 2005 zijn de voormalige Hervormde en Gereformeerde gemeenten in Reitsum volledig toegetreden tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).