De Alexanderkerk in Rinsumageest, ook wel bekend als de hervormde kerk, kent een rijke en gelaagde geschiedenis die teruggaat tot de 12e eeuw. De kerk dankt zijn naam aan de heilige Alexander, een martelaar wiens relieken een belangrijke rol zouden hebben gespeeld bij de stichting van zowel de kerk als het nabijgelegen klooster van Rinsumageast. De invloedrijke hoofdelingenfamilie Tjaerda, die in het dorp woonde, speelde hierbij ongetwijfeld een cruciale rol.
De Vroege Middeleeuwen: Stichting en Romaanse Invloeden
Het oudste deel van de kerk, het koortravee, dateert van rond het jaar 1100. De noordbeuk, opgetrokken uit tufsteen, stamt eveneens uit deze periode, omstreeks 1100. Er zijn aanwijzingen dat deze noordbeuk oorspronkelijk bedoeld was als het middenschip van een basiliek, hoewel onderzoeksresultaten dit niet definitief hebben kunnen bevestigen. In de noord- en oostmuur van dit gebouwdeel zijn de kenmerken van de Romaanse bouwstijl nog duidelijk zichtbaar, waaronder spaarvelden, lisenen en rondbogen.
De naam van het dorp, Rinsumageest (voorheen Ringesheim), duidt op een nederzetting op het einde van een zandrug, te midden van klei en veen. De naam 'Ringesheim' komt voor in goederenlijsten van het klooster Fulda uit de tweede helft van de 8e eeuw en het jaar 945, wat duidt op een vroege bewoning. Deze vermelding heeft aanleiding gegeven tot verschillende opvattingen over de oudste geschiedenis van de nederzetting.
De Late Middeleeuwen: Uitbreiding en de Rol van de Familie Tjaerda
Vier eeuwen later, rond 1523, na afloop van de Gelders-Bourgondische oorlog, zorgde de invloedrijke Friese edelman ‘meister Syds Tjaerda’, die op het naast de kerk gelegen Tjaerda-slot woonde, voor de herbouw van het platgebrande dorp en het herstel van de Alexanderkerk. Hiermee kreeg de kerk de vorm zoals we die nu nog kennen: een tweebeukige, zeer ruime dorpskerk. De zuidbeuk werd in 1525 gebouwd, deels met baksteen en deels met hergebruikte tufsteen. Deze uitbreiding, met een even brede, rechtgesloten zuiderbeuk, gescheiden van het oorspronkelijke schip door spitsbogige scheibogen en zware kolommen, maakte de Alexanderkerk tot een van de weinige meerbeukige kerkgebouwen op het platteland van Friesland.
In de kerk bevindt zich een crypte, een ruimte die oorspronkelijk bedoeld was voor het bewaren en vereren van relieken. Deze ruimte is toegankelijk voor bezichtiging. In de kerkvloer liggen diverse zerken. Onder de kerkvloer bevinden zich verschillende grafkelders, destijds eigendom van de in het dorp wonende adellijke families, waaronder de Tjaerda's. Aan de oostzijde van de zuidbeuk bevindt zich een zandstenen epitaaf uit circa 1560 ter herinnering aan ‘meister Syds Tjaerda’ en zijn vrouw Moedt van Sythiema. Dit wordt beschouwd als het oudst bekende epitaaf in Fryslân.
De Toren en de Klokken
De zadeldaktoren dateert oorspronkelijk uit de 13e eeuw, maar werd in 1610 bijna volledig vernieuwd. Aan de westzijde van de toren zijn twee gedenkstenen ingemetseld, die herinneren aan de vernieuwing van de toren in 1610 en een verbouwing in 1805. In de toren hangen twee klokken. De kleinste, tevens oudste, dateert uit 1620 en werd gegoten door Hans Falck. Deze klok met een doorsnede van 98,3 cm draagt de namen van de edellieden die de financiering ervan mogelijk maakten: Georg Wolfgang baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Ruurd van Juckema en Tjaert van Aylva.
De Epposteen en Middeleeuwse Verhalen
In de Alexanderkerk bevond zich oorspronkelijk de Epposteen, een bijzondere grafsteen die nu deel uitmaakt van de collectie van het Fries Museum. De 14e-eeuwse Eppo is een van de weinige vrije Friezen van weleer van wie meer bekend is. Dit is grotendeels te danken aan zijn grafsteen, die acht eeuwen lang bewaard is gebleven in de Alexanderkerk. De Epposteen verbindt wereldse en religieuze geschiedenis en vertelt het verhaal van Eppo en zijn omgeving. Een luisterwandeling, gemaakt door journalist, theatermaker en documentairemaker Tom Tieman, belicht deze middeleeuwse sporen in de Alexanderkerk.
Interieur en Verdere Bouwkundige Geschiedenis
Het interieur van de kerk is voornamelijk 19e-eeuws. In 1892 werd een tweeklaviers orgel van Bakker en Timmenga geplaatst. Het ingangsportaal van de kerk is afkomstig van de voormalige Eysinga State. De kerk heeft ook onderdelen die uit nabijgelegen voormalige bouwwerken komen: twee zuilen uit het in 1580 opgeheven klooster Klaarkamp en een entreepoortje van Eysinga State.
Onder het koor bevindt zich een gerestaureerde crypte, verdeeld in drie beuken door twee zuilen met gebeeldhouwde kapitelen. Aan de noordzijde is een 17e-eeuwse ingangsomlijsting te vinden, en aan de zuidzijde een votiefsteentje uit 1546. Twee gebeeldhouwde zerken sieren de kerk, en een mechanisch torenuurwerk van Haak, Gebr. is aanwezig.
De Gereformeerde Kerk en Fusie
De voormalige gereformeerde kerk van Rinsumageest werd in 1913 gebouwd naar een ontwerp van architect Tjeerd Kuipers, een leerling van Berlage, die de rationalistische stijl toepaste. Kenmerkend voor deze stijl is de logische benadering van het ontwerp, waarbij de functie van het gebouw voorop staat. De oorspronkelijke kerk bood plaats aan 600 mensen, maar werd al snel uitgebreid met een extra verdieping voor nog eens 100 zitplaatsen.
In de jaren '70 werden de plafonds in de hal en aangrenzende ruimtes wit geschilderd. Bij een latere renovatie werden de originele plafonds uit 1913 deels hersteld en in hun oorspronkelijke kleuren hersteld. Het hoge houten plafond in de kerk zelf, dat een vergelijkbaar motief had, werd in de jaren '90 volledig vervangen.
Rond de eeuwwisseling liep het aantal kerkbezoekers terug. In 2009 werd besloten tot een fusie met de Alexanderkerk, het historische gebouw van meer dan duizend jaar oud, waar voortaan de diensten zouden plaatsvinden. De gereformeerde kerk kwam te koop en werd in 2014 aangekocht, waarna na een intensieve verbouwing de kerk in 2020 heropend werd met een nieuwe bestemming.
Historische Context en Lokale Betekenis
De Afscheiding van 1834 had in Rinsumageest nauwelijks navolging, mede door de orthodoxe prediking van de plaatselijke hervormde predikanten. Ds. P.D. Koopmans en later ds. Alle Ealses Kingma dienden de gemeente in de 19e eeuw. Ds. Kingma, een begenadigd prediker, diende de gemeente van 1863 tot 1903 en trok veel hoorders uit de omgeving. De kerkelijke strijd rond de Doleantie in Amsterdam werd ook in Rinsumageest gevolgd, wat leidde tot spanningen binnen de hervormde kerkenraad en uiteindelijk tot de vorming van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk (doleerende) in Rinsumageest in 1887.
De Tjaarda's vormden een zeer invloedrijk geslacht in de late middeleeuwen. De nabije situering van de kerk en de Tjaardastate doen vermoeden dat de kerkstichting mede door toedoen van de statebewoners tot stand is gekomen. De plattegrond van het dorp is sindsdien niet wezenlijk veranderd. In 1880 raakte het dorp de bestuurszetel van de gemeente kwijt aan het meer centraal gelegen Murmerwoude.
tags: #hervormde #kerk #rinsumageest