Het Sint Anthony Gasthuis, in de volksmond ook wel ‘het Sint Anthoon’ genoemd, heeft een rijke geschiedenis die meer dan 600 jaar teruggaat, nog vóór de bouw van de Oldehove in Leeuwarden begon. De eerste vermelding van het Sint Anthoon in archieven dateert uit 1425. Oorspronkelijk bood het gasthuis niet alleen zorg aan armen en ouderen, maar verleende het ook verpleging en onderdak aan mensen met een fysieke of mentale beperking.
Het voortbestaan en de goede werking van het Sint Anthoon zijn door de eeuwen heen mede mogelijk gemaakt door de gulheid van weldoeners. Leeuwarder families zoals Abbama, Burmania, Minnema, Auckama, Wiarda en Jellama hebben in het verleden aanzienlijke donaties gedaan. De vleugels binnen het Gasthuis zijn ter ere van deze families vernoemd. Het bestuur, bestaande uit voogden en voogdessen, beheerde het vermogen van het Gasthuis zorgvuldig, een taak die tot op heden voortduurt.
Evolutie van Functie en Bezittingen
Door de eeuwen heen is de functie van het Gasthuis geëvolueerd. Tegenwoordig biedt het onderdak aan ongeveer honderd zelfstandige ouderen. De activiteiten van het Sint Anthony Gasthuis konden gedurende vele eeuwen worden voortgezet dankzij de opbrengsten uit agrarisch onroerend goed. Veel van dit land, nu ongeveer 1.450 hectare rondom Leeuwarden, werd geschonken door welgestelde personen. In het verleden behoorden ook zo’n twintig, vaak monumentale, gasthuisboerderijen tot het bezit van het Gasthuis. Deze boerderijen zijn herkenbaar aan een gevelsteen met een gouden bel op een blauwe achtergrond.
Een rentmeester behartigt de zakelijke belangen met de pachters, maar de voogden en voogdessen blijven, net als in het verleden, nauw betrokken bij de pachters. Regelmatige bijeenkomsten, zoals de boerderijentocht en de traditionele pachtzitting, versterken deze band.
Architectuur en Vastgoed
Het Sint Anthoon heeft door de jaren heen diverse woningen verworven in het gebied tussen de Grote Kerkstraat, Wijde Gasthuissteeg, Perkswaltje en Pijlsteeg. De monumentale gebouwen aan de Groeneweg, Grote Kerkstraat en Perkswaltje, ontworpen door architecten Frederik Stoett en W.C. de Groot in de 19e en 20e eeuw, sieren de stad met hun unieke uitstraling. Net als de boerderijen zijn deze panden herkenbaar aan de gevelsteen met de gouden bel.
De huurinkomsten uit de woningen alleen zijn echter niet toereikend om alle exploitatiekosten van het Gasthuis te dekken. Gelukkig bieden de opbrengsten uit het agrarisch vastgoed een welkome aanvulling.
Het Gastenhuiskomplex: Een Architectonisch Monument
Het gastenhuiskomplex, oorspronkelijk ontstaan in 1878 in eclectische stijl naar ontwerp van architect Frederik Stoett, is van groot belang vanuit cultureel en architectonisch oogpunt. Het omvat een U-vormig hoofdgebouw en twee losstaande gebouwen op het binnenterrein. Het complex wordt omringd door een smeedijzeren hek, met toegangshekken, en wordt verlicht door twee lantaarnpalen op sokkels bij de hoofdingang. Twee gietijzeren trapjes sieren het binnenterrein.
Het hoofdgebouw, gelegen aan de Grote Kerkstraat, Sint Anthonystraat en Beyerstraat, is regelmatig ingedeeld met velden, gescheiden door pilasters en cordonlijsten van baksteen en/of hardsteen. De twee vleugels op het binnenterrein, loodrecht op de U-vorm, zijn opgetrokken uit baksteen op onderkeldering en gedekt door afgeknotte schilddaken met Friese golfjespannen. Hoewel soberder van uitvoering en grotendeels niet meer in oorspronkelijke staat, dragen ze bij aan het geheel.
De hoofdvleugel aan de Grote Kerkstraat wordt geaccentueerd door een indrukwekkend, in hardsteen gevat overwelfd ingangsportaal. Boven de ingang prijkt het opschrift "ANNO SINT ANTHONY GASTHUIS 1878", geflankeerd door een sluitsteen met een klok die symbool staat voor de stichting. De dubbele toegangsdeur is voorzien van gietijzeren sierroosters. Op het dak prijkt een gietijzeren windvaan met een Antoniusklokje en noordpijl. De hoekblokken zijn vormgegeven als hoekpaviljoens met afgeronde hoeken.
De muurvlakken zijn verlevendigd met siermetselwerk, natuur- en bakstenen pilasters, waterlijsten die de bouwlagen scheiden, en natuurstenen consoles, sluitstenen en negblokken. De kroonlijst is zorgvuldig gedetailleerd en verkropt langs de ingangspartij en paviljoens. Deuren en ramen variëren in detaillering, waaronder T-vormige en 6-ruits ontwerpen, lichtgetoogd, recht- en halfrondgesloten, enkel, dubbel of drievoudig gekoppeld, met of zonder gietijzeren luchtroosters.
In het muurwerk zijn twee historische herdenkingsstenen ingemetseld: één uit 1728, ter herinnering aan de bouw van een turfschuur en twee kamers voor krankzinnigen, en één uit 1783, die de verbouw van een voormalige kerk markeert.
Boek duikt in geschiedenis Sint Anthony Gasthuis
Tradities en Vieringen
Zes eeuwen geschiedenis hebben geleid tot een schat aan traditionele feestdagen en gebruiken die tot op de dag van vandaag door de bewoners en het bestuur van het Gasthuis in stand worden gehouden. Tijdens jubileumjaren worden inwoners van Leeuwarden uitgenodigd om kennis te maken met tradities zoals Sint Anthoondag, het Römerfeest en Stoopdag.
Het Sint Anthony Gasthuis (SAG) viert dit jaar zijn 600-jarig bestaan, met het vroegst bekende stuk, een schenking uit 1425. Het Gasthuis zelf is mogelijk nog ouder. In het verleden omvatte het complex een aanzienlijk gebied ten zuiden van de Grote Kerkstraat. In 1878 werd het oude gasthuis afgebroken en vervangen door nieuwbouw, een zogenaamd vleugelgesticht naar een ontwerp van Frederik Stoett. De tuinen van zowel het oude als het nieuwe Sint Anthoon werden ontworpen door Gerrit Vlaskamp.
De omvangrijke taken, waaronder de zorg voor proveniers, soepuitdelingen, financiële ondersteuning van charitatieve instellingen en het beheer van pachtboerderijen en -grond, werden en worden uitgevoerd door de voogden en voogdessen. Het pand dat in 1856 door het gasthuis werd aangekocht en verbouwd, diende na de overlijden van voogd en rentmeester Solko Walle Tromp als locatie voor vergaderkamers en de administratie van het gasthuis.