De Hersteld Hervormde Gemeente van Ouderkerk aan den IJssel werd in 2004 opgericht. Dit gebeurde nadat een aanzienlijk aantal orthodoxe hervormden uit Ouderkerk aan den IJssel en omliggende gebieden zich niet kon verenigen met de kerkfusie die leidde tot de Protestantse Kerk in Nederland. Na een periode van onderdak te hebben gevonden in het kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente in Krimpen aan den IJssel, kon na tien jaar eindelijk het startsein worden gegeven voor de bouw van een eigen kerkgebouw.
De locatie voor het nieuwe kerkgebouw werd gevonden aan de Abelenlaan, aan de voet van de Hollandse IJsseldijk, aan de rand van Ouderkerk. Het ontwerp van architect Marco Born voorzag in een kerkgebouw met 900 zitplaatsen, opgetrokken in een traditionele stijl. De bouw van dit kerkgebouw, dat uiteindelijk in 2017 in gebruik werd genomen, kende een lange aanloop van twaalf jaar, met diverse aangepaste plannen en locatieonderzoeken om goedkeuring van de gemeenteraad te verkrijgen. De gemeenteraad had specifieke voorwaarden gesteld, waaronder een vierkant blok als uitgangspunt en een maximale bouwhoogte van 12 meter, zonder toren.
De Ontginning en Vroege Geschiedenis van Ouderkerk aan den IJssel
De ontginning van het gebied rond Ouderkerk aan den IJssel begon reeds in de 11e eeuw. In de loop van de 12e eeuw werd een kerk van tufsteen gebouwd. Deze kerk werd echter grotendeels verwoest tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten tussen 1425 en 1428. Op de oude fundamenten werd vervolgens een nieuwe kerk gebouwd, waarbij de resterende tufstenen werden hergebruikt voor de bekleding van de muren van het schip. De bouw volgde rond 1430 met eerst het koor, daarna het schip en ten slotte de toren. De kerk werd gewijd aan de heilige Vincentius.
De kerk stond op het kerkeweer, waar ook een pastorie werd gebouwd. Rondom de kerk ontwikkelde zich de oude dorpskern van Ouderkerk aan den IJssel. Rond 1510 werd de kerk vergroot van een zaalkerk tot een kruiskerk door de aanleg van twee transeptarmen aan de noord- en zuidzijde. In de noorderdwarsarm bevindt zich een poortje van Bentheimerzandsteen uit 1661. De zuiderdwarsarm heeft een portaal met het Wapen van Ouderkerk en een tekst uit Openbaringen.
De Hervormde Kerk door de Eeuwen Heen
In 1576 ging de kerk over in protestantse handen. In 1664 liet Lodewijk van Nassau-Beverweerd, een buitenechtelijke zoon van Maurits van Oranje, een grafkelder in de kerk aanleggen, waar zijn vrouw Isabella van Horne werd begraven. Tussen 1793 en 1799 onderging de kerk een "herstel", waarbij veel zaken verloren gingen; zo werden diverse wapenborden als oud hout verkocht. In deze periode werd ook een regeling getroffen met de burgerlijke gemeente over de verdeling van de goederen, waarna de toren in het bezit van de gemeente kwam. Deze toren heeft drie geledingen en is voorzien van een spits.
In 1822 moest de kerk opnieuw hersteld worden vanwege de gebrekkige reparatie aan het einde van de 18e eeuw. In 1880 werd gerapporteerd over de monumentale staat van de kerk. De kerk onderging een restauratie in de jaren 1963 tot 1969.
De hervormde kerk, ook wel Dorpskerk genoemd in Ouderkerk aan den IJssel, is een van de oudste kerken van Zuid-Holland. De oudste delen dateren uit het begin van de 12e eeuw. Het W.H. Kamorgel, dat er bespeeld wordt, wordt beschouwd als een van de publiekstrekkers van het gebouw, naast het grafmonument in het koor. Dit grafmonument, vervaardigd in 1757 ter ere van Willem Maurits, een nakomeling van prins Maurits, is sinds de restauratie van 1963 tot 1968 vanuit het middenschip te bezichtigen. In de grafkelder eronder zijn meer dan dertig personen uit het geslacht Nassau-Lalecq bijgezet.
De kerk herbergt nog diverse andere bijzonderheden, zoals een sierlijk doophek, lange herenbanken en rijk versierde regeringsbanken. Een predikantenbord vermeldt de namen van alle predikanten die de gemeente gediend hebben. Deze namen zijn ook terug te vinden in het boek "De lange geschiedenis van Hervormd Ouderkerk aan den IJssel", geschreven door de in Ouderkerk geboren en getogen historicus Dirk Ligtermoet.
Kerkelijke Ontwikkelingen en Stromingen
De eerste predikant na de Reformatie was Johannes Gerhardi, die in 1579 aantrad na het vertrek van de laatste pastoor. Volgens Ligtermoet was het aantal rooms-katholieken in het dorp vanaf het begin klein. Tijdens de Bestandstwisten was de gemeente duidelijk contraremonstrants, in tegenstelling tot veel omliggende plaatsen met een remonstrantse meerderheid.
In de 18e eeuw volgde de bovenlaag van de gemeente, inclusief de predikanten, enigszins het verlichtingsdenken. De preken uit die tijd werden gekenmerkt door optimisme, romantische woorden en zelfgenoegzaamheid. Een deel van het eenvoudige kerkvolk kon zich hier niet in vinden, wat resulteerde in een bevindelijke onderstroom in de gemeente vanaf het midden van de 18e eeuw. Deze stroming bestond voornamelijk uit arbeiders uit de steenfabrieken langs de IJssel. In de 19e eeuw namen de tegenstellingen in de kerk, mede door toenemende sociale tegenstellingen, verder toe.
De bevindelijke groep kreeg invloed in de kerk toen Hein Heuvelman in 1885 kerkvoogd werd. Door zijn toedoen kwamen er meer bevindelijke kerkenraadsleden en werkte hij mee aan de oprichting van de christelijke school. Begin 20e eeuw bleef de bevindelijke richting groeien. In de jaren 30, onder het predikantschap van ds. J.G. Woelderink, kwamen de verschillende richtingen steeds meer tegenover elkaar te staan, met de dreiging van een kerkscheuring.
Na de Tweede Wereldoorlog kregen de bevindelijken de overhand. In 1951 kozen de leden bij de zesjaarlijkse stemming ervoor om zelf de nieuwe kerkenraadsleden te kiezen. Met de meerderheid van de bevindelijken veranderde de samenstelling van de kerkenraad. Vanaf dat moment werden ook predikanten van de bevindelijke richting beroepen, hoewel de spanning tussen de meer en minder bevindelijken bleef bestaan. Deze spanning verdween pas in 2004, met de vorming van de Protestantse Kerk, toen de hersteld hervormden zich organiseerden.
Na 1951 stonden in Ouderkerk aan den IJssel de volgende predikanten:
- A.J. Timmer
- R.T. Huizinga
- J. van Sliedrecht
- A. Muilwijk
- M. Goudriaan
- G. Hendriks
- A.H. Veldhuizen
- E. van Rooijen
- P.C. van Keulen
- P.H. van Trigt
- J. Prins
- J.T. Maas (heden)
De hersteld hervormde gemeente werd vanaf 2004 gediend door de predikanten D. Zoet, D. Heemskerk en W.M.
Het Nieuwe Kerkgebouw en het Flentrop-orgel
Het nieuwe kerkgebouw aan de Abelenlaan, ontworpen door architectenbureau Born B.V., oogt in eerste instantie als vier naast elkaar staande, hoge huizen. De hoge nok en de royale vierhoekige ingangspartij verraden echter al snel de klassieke vormgeving. Het gebouw is gebouwd volgens een aangepast ontwerp, met natuurstenen elementen en hoge boogramen aan de buitenzijde, wat de klassieke uitstraling versterkt. Dit is ook aan de binnenzijde terug te zien met elementen zoals de preekstoel uit de 17e eeuw, houten balken en kroonluchters.
De kerkzaal, die meer dan de helft van het gebouw in beslag neemt, telt ongeveer 930 zitplaatsen, uitbreidbaar tot 1000. Vanaf de ingang van de kerkzaal kijkt men recht op de kansel, een klassiek model afkomstig uit de Groenlandkerk in Edam. De kanselbijbel uit 1664 is een geschenk van de catechisanten. Opvallend zijn de vier enorme kroonluchters, ontworpen naar een zeventiende-eeuws model, en de donkere lariksbalken die de staalconstructie verbergen. De donkerrode kleur van de bankkussens en de galerij dragen eveneens bij aan de klassieke sfeer.
De bouw van het kerkgebouw werd mede mogelijk gemaakt door de inzet van vrijwilligers, die naar schatting meer dan een half miljoen euro bespaarden op de bouwkosten. De kerk heeft twee toegangsdeuren, waarvan één bij een nog te voltooien brug. De hoofdingang wordt gemarkeerd door natuurstenen accenten op de steunberen, een halfrond raam boven de deuren en twee statige lantaarns.
Het Flentrop-orgel: Een Herbestemming
De Ouderkerker orgelcommissie was op zoek naar een nieuw of gebruikt orgel voor het kerkgebouw. De keuze viel op een drieklaviers orgel dat in 1959 met dertig stemmen werd gebouwd onder advies van mr. A. Bouman, Simon C. Jansen en de toenmalige organist Frits Mehrtens. Dit orgel werd in 1993 door Flentrop gerestaureerd en geherintoneerd. Na de ingebruikname in 1999 door de rooms-katholieke parochie St. Thomas van Aquino, werd het in 2014 onttrokken aan de eredienst en in gebruik genomen als kinderdagverblijf. Het betrof het Flentrop-orgel uit de Maranathakerk in Amsterdam.
Bij de plaatsing in Ouderkerk aan den IJssel werd afgezien van het gebruik van de oorspronkelijke orgelkas. Het instrument werd door Van den Heuvel Orgelbouw opgebouwd in een nieuwe orgelkas, kenmerkend voor de Dordtse firma en uitgevoerd in mahonie, die aansluit bij de klassieke inrichting van het kerkgebouw. Het ontwerp van de hoofdkas is enigszins schatplichtig aan het werk van Hinsz. Opvallend is de lage middentoren van de rugwerkkas, die naar zuidelijker orgelbouwstijlen verwijst en hier een spitse vorm kreeg, naast de ronde zijtorens. Het lofwerk, vervaardigd door gemeentelid Jacco van Reenen, is uitgevoerd in lindehout en verguld met 23,5 karaats bladgoud.
De gebruikte delen van het Flentrop-orgel werden geheel gerestaureerd. De windvoorziening met vier enkelvouws magazijnbalgen werd opnieuw beleerd en uitgebreid met een extra windmotor en balg. In aansluiting op de wens van de plaatselijke orgelcommissie om te komen tot een "echt Hollands samenzangorgel", werden de dispositie en klank aangepast. Het orgel onderging een uitbreiding van 30 naar 37 stemmen (één stem bleef gereserveerd), waarvoor aan het Hoofdwerk en Pedaal nieuwe laden werden toegevoegd. Voor de Cornet op verhoogde bank van het Hoofdwerk en de uitbreiding op het Rugwerk werden de bestaande laden uitgebreid met kantslepen.
De Flentrop-klavieren werden opnieuw gebruikt en voorzien van nieuw toetsbeleg uit been en nieuwe bakstukken. De uitgesleten pedaaltoetsen werden vernieuwd in bijpassende vorm. De overige delen van de klaviatuur werden gereinigd, hersteld en aangepast aan de nieuwe situatie. Een nieuwe orgelbank met lederen bekleding werd vervaardigd. Na vrijwel volledig te zijn opgebouwd in de werkplaats te Dordrecht, startte de montage van het orgel in de kerk op 14 augustus 2017.
De ingebruikname van het orgel vond plaats op vrijdag 22 september 2017 om 19:30 uur. Vier plaatselijke organisten bespeelden het orgel, waarbij naast samenzang van psalmen ook orgelliteratuur, waaronder de Sonate Nr. 6 van Mendelssohn, ten gehore werd gebracht. Orgelbouwer Peter van den Heuvel gaf een toelichting bij het orgel, en pastor loci ds. D. Heemskerk verzorgde een meditatie. De officiële overdracht van het orgel vond plaats op donderdag 14 september 2017.
De Hersteld Hervormde Gemeente: Identiteit en Organisatie
De Hersteld Hervormde Kerk (HHK) ontstond uit verzet tegen de fusie van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) in 2004. Tientallen hervormde gemeenten, honderden ambtsdragers en tienduizenden gemeenteleden konden zich uit principiële bezwaren niet verenigen met deze fusie en wensten te blijven bij wat zij zagen als het fundament van Gods Kerk.
De identiteit van de HHK wordt gekenmerkt door een prediking die overeenkomstig Schrift en belijdenis is, met kernelementen zoals een trinitarische toonzetting, Wet en Evangelie, de leer van de rijke Christus voor een arme zondaar, de noodzaak van persoonlijke wedergeboorte, bekering en geloof, en de twee wegen. Na de kerkscheuring was er veel werk te verzetten om het kerkelijke leven te herstellen en op te bouwen, zowel plaatselijk, classicaal als landelijk. Dit leidde tot de vorming van noodclasses en een noodsynode, resulterend in een nieuwe classicale indeling en de verkiezing van een volwaardige synode. De opleiding van predikanten moest eveneens opnieuw gestructureerd worden.
De Hersteld Hervormde Kerk telt momenteel circa 60.000 leden, verdeeld over 118 gemeenten en 6 classes. De kerk is opgebouwd volgens een presbyteriaal-synodale structuur: kerkenraad â classis â generale synode. De voortgang van het kerkelijke leven na 2004 wordt met dankbaarheid ontvangen.
Het kerkgebouw van de Hersteld Hervormde Gemeente te Ouderkerk aan den IJssel en omstreken is een getuigenis naar de samenleving. De gemeente omvat het geografische gebied Ouderkerk aan den IJssel, Nieuwerkerk-Hitland, Gouderak, Krimpen aan den IJssel, Krimpen aan de Lek en Lekkerkerk. Capelle aan den IJssel en Berkenwoude behoorden na 1 mei 2004 ook enige tijd bij deze gemeente, maar behoren nu respectievelijk bij de gemeenten van Kralingseveer en Stolwijk.
De symboliek van de zevenarmige kandelaar (Menora) staat voor de Gemeente, die licht dient te verspreiden in een donkere wereld, net zoals Christus het Licht der wereld is. De ster in het midden symboliseert Christus als het middelpunt van de Kerk en de hoop op de volle Dag van Zijn toekomst. De ster die achter de kandelaar staat, geeft aan dat Christus achter Zijn Gemeente staat en er zorg voor draagt dat de poorten der hel haar niet overweldigen.