Johannes Calvijn, oorspronkelijk bekend als Jean Cauvin, werd geboren op 10 juli 1509 in Noyon, Frankrijk. Hij overleed in 1564 in Genève, Zwitserland. Calvijn was een centrale figuur in de Reformatie en wordt beschouwd als een van de belangrijkste theologen en kerkhervormers uit de geschiedenis. Zijn leven en werk hadden een diepgaande invloed op het christendom, met name op de ontwikkeling van het calvinisme, een protestantse stroming die nog steeds wereldwijd invloedrijk is.
Jeugd en Opleiding
Johannes Calvijn groeide op in een religieus gezin. Zijn moeder, Jeanne Lefranc, was een vrome vrouw die hij echter kort kende, aangezien ze kort na zijn geboorte stierf. Zijn vader, Gérard Cauvin, was een zakelijk ingesteld persoon en diende als fiscaal agent van de stad Noyon en secretaris van de bisschop. Met het oog op een succesvolle carrière voor zijn zoon, greep hij alle kansen aan. Door de invloed van zijn vader werd Calvijn op twaalfjarige leeftijd onderpastoor van de kathedraal van Noyon, wat hem een inkomen verschafte om later te kunnen studeren. Zijn vader stuurde hem naar Parijs, met de bedoeling dat hij priester zou worden. In Parijs studeerde Calvijn aan het Collège de la Marche, waar hij Latijn en Frans leerde en deze talen uitstekend beheerste. Hij studeerde ook letteren, waarschijnlijk met de intentie om daarna theologie te gaan studeren. In deze periode veranderde hij zijn naam naar Johannes Calvinus.
Tussen 1526 en 1528 verliet Calvijn Parijs om burgerlijke rechten te gaan studeren in Orléans en later in Bourges. Hoewel zijn vader teleurgesteld was dat hij niet meer in Parijs studeerde, kwam Calvijn in Orléans en Bourges in aanraking met het humanisme. Deze wereldbeschouwing, die het individu centraal stelde en terugkeer naar de klassieken bepleitte, sprak hem erg aan. Hij begon te beseffen dat er dingen niet klopten binnen de kerk, maar kon de kerk nog niet loslaten. Na de dood van zijn vader in 1531 keerde hij terug naar Parijs om zijn humanistische studies voort te zetten.
Bekering en Vroege Reformatorische Activiteiten
De Reformatie was al in volle gang toen Calvijn zijn studie afrondde. De voormalige monnik Maarten Luther had met zijn kritiek op de kerk een ware revolutie ontketend, die leidde tot een kerksplitsing tussen het protestantisme en het katholicisme. Calvijns levensovertuiging werd rond 1530 sterk gekenmerkt door humanistische ideeën, vergelijkbaar met die van zijn tijdgenoot Desiderius Erasmus. Hij nam filosofie zeer serieus. In 1532 schreef Calvijn zijn eerste boek, een commentaar op de Romeinse filosoof Seneca's verhandeling De clementia (Over de zachtmoedigheid). Dit werk was een hulde aan Erasmus van Rotterdam.
In deze periode begon hij ook steeds meer sympathie te voelen voor de ideeën van Maarten Luther. Hij sloot zich aan bij de Reformatie, een keuze die hem dwong het katholieke Frankrijk te ontvluchten. In 1535 arriveerde hij in het Zwitserse Bazel. Hier publiceerde hij in 1536 de eerste editie van zijn Institutio Christianae Religionis (Onderwijs in het christelijk geloof). Dit boek, zijn magnum opus, bevatte de aanzet tot een nieuwe theologie en vatte zijn zienswijze op het geheel van de christelijke leer samen. Gedurende zijn verdere leven bleef Calvijn dit werk aanvullen en uitbreiden, zowel in het Frans als in het Latijn.
Calvijn was ook betrokken bij de roemruchte redevoering die de rector van de Universiteit van Parijs, Nicolaas Cop, hield op Allerheiligen (1 november) 1533. Deze rede, waarvoor Calvijn materiaal had aangedragen, bevatte kritiek op de kerk en was sterk beïnvloed door de ideeën van Erasmus en Luther. De rede veroorzaakte opschudding, en Calvijn voelde zich gedwongen Parijs te ontvluchten. Later, tijdens omzwervingen in Frankrijk, deed Calvijn afstand van zijn kerkelijke inkomsten en sloot zich ondubbelzinnig aan bij de reformatorische beweging. In 1534 ging hij definitief over tot de Reformatie, nadat hij voor het eerst het Heilig Avondmaal vierde in de grotten van Saint-Benoît-la-Forêt.
Calvijn in Genève en de Ontwikkeling van het Calvinisme
In 1536 kwam Calvijn in Genève terecht, een stad die zich kort daarvoor had losgemaakt van het hertogdom Savoye en gebroken had met de katholieke kerk. Op aandringen van de plaatselijke reformator Guillaume Farel trad Calvijn in Genève aan als predikant en later als pastor. Farel en Calvijn werkten samen aan de hervorming van de kerk, waarbij zij het katholieke bijgeloof en de afgoderij trachtten te verwijderen. De Latijnse mis, de uitbundige liturgie, de eucharistie en de biecht werden afgeschaft. Centraal stond voortaan de preek, waarin de predikant de Bijbelteksten uitlegde.
Calvijn stelde in Genève een kerkenraad in, bestaande uit predikanten en ouderlingen. Deze raad kon bemiddelen bij conflicten en gemeenteleden die zich niet aan de Bijbelse normen hielden, vermaningen uitdelen en hen uitsluiten van het avondmaal. Calvijn en de andere Geneefse predikanten stelden een belijdenis op die elke inwoner van de stad moest onderschrijven; wie dat niet deed, zou de stad moeten verlaten. De stadsregering ging hier echter niet volledig in mee, wat leidde tot conflicten over de zelfstandigheid van de kerk ten opzichte van het stadsbestuur. In 1538 werden Calvijn en Farel verbannen uit Genève.
Calvijn trok naar Straatsburg, waar hij predikant werd van de Franse vluchtelingengemeente en waar hij sterk werd beïnvloed door Martin Bucer. In 1541 keerde hij echter terug naar Genève, nadat de politieke situatie daar was veranderd en men hem opnieuw uitnodigde. Terug in Genève reorganiseerde Calvijn de kerk volgens zijn ideeën en legde dit vast in de Ordonnances ecclésiastiques (Kerkelijke Verordeningen). Dit vormde de basis voor de organisatie van calvinistische kerken wereldwijd en introduceerde vier ambten: predikant, ouderling, diaken en doctor. Genève werd onder Calvijns leiding een voorbeeld voor andere reformatorische gebieden.
Theologie van Calvijn
De theologie van Calvijn is complex en heeft vele facetten. Een centraal aspect is zijn nadruk op de soevereiniteit van God. Calvijn benadrukte dat God almachtig is en absolute heerschappij heeft over de wereld. Hij geloofde dat alle gebeurtenissen op aarde direct door God gestuurd zijn en dat toeval niet bestaat.
Een van zijn meest bekende en tevens controversiële leerstellingen is die van de predestinatie. Volgens Calvijn bepaalt God al voor de geboorte wie gered zal worden (uitverkiezing) en wie niet (verwerping). De mens kan hier zelf geen invloed op uitoefenen door goede werken te verrichten. Deze leer, die teruggaat op Augustinus en gebaseerd is op bepaalde Bijbelteksten, met name de brieven van de apostel Paulus, zag Calvijn als een bron van troost, omdat het de zekerheid bood dat Gods plan werd uitgevoerd. Hij ontkende niet dat er ruimte was voor vrije wil in zaken die niet direct met de redding van de ziel te maken hadden, maar voor de redding zelf was Gods keuze doorslaggevend. De mens wordt volgens Calvijn slechts gerechtvaardigd voor God door het verzoenende werk van Jezus Christus en kan daar zelf niets aan toevoegen of van aftrekken.
Calvijn deelde met Luther de overtuiging dat de mens van nature slecht is en dat de mens geen invloed heeft op de redding van zijn ziel. Beiden hadden ook kritiek op de katholieke kerk, met name vanwege de verkoop van aflaten. Er waren echter ook verschillen. Waar Luther de nadruk legde op Jezus Christus als middel om God te kennen, benadrukte Calvijn dat de Bijbel de enige bron van kennis over God is. Daarnaast was Calvijn veel soberg en ingetogener dan Luther. Hij vond dat de kerk en het leven sober ingericht moesten zijn, inclusief de kleding. In plaats van tijd te besteden aan frivole zaken, moest men werken en bidden.
Calvijn was ook een fervent voorstander van het onderwijs. In 1559 stichtte hij in Genève een academie, de huidige Universiteit van Genève, om predikanten op te leiden. Deze academie werd een internationaal succes en trok studenten uit heel Europa aan, die na hun studie hun kennis verspreidden in hun thuislanden.
Invloed en Erfenis
Johannes Calvijn had een enorme impact op de ontwikkeling van het protestantisme en op de westerse samenleving. Zijn theologie en zijn boek Institutie vormden de basis voor het calvinisme. Binnen het calvinisme staat de zonde van de mens centraal, en de leer van de predestinatie heeft diepe sporen nagelaten in het denken over geloof en lot. De protestantse kerken, vooral in Nederland, zijn sterk gebaseerd op deze principes.
Het beeld van Calvijn buiten calvinistische kringen was lange tijd overwegend negatief, waarbij hij werd afgeschilderd als een intolerante fanaticus die zijn volgelingen alle geneugten van het leven ontzegde. Recent historisch onderzoek nuanceert dit beeld en benadrukt dat Calvijn een intellectueel was die voortkwam uit de traditie van het humanisme en dat veel van zijn ideeën, zoals de predestinatieleer, al bestonden in eerdere theologische tradities.
Calvijn's invloed strekte zich uit tot ver buiten religieuze kringen. Zijn nadruk op werk, discipline en soberheid wordt soms in verband gebracht met de ontwikkeling van het kapitalisme, een theorie die onder andere door Max Weber werd onderzocht. Hoewel de associatie van Nederland met "calvinisme" en de daaruit voortvloeiende culturele kenmerken zoals zuinigheid en hard werken veelvuldig is bekritiseerd, blijft de link tussen Calvijn en de Nederlandse cultuur een onderwerp van discussie.
Calvijn was ook een georganiseerde denker en schrijver. Zijn Institutie is een van de belangrijkste dogmatische werken uit de geschiedenis van het gereformeerde protestantisme. Daarnaast schreef hij vele Bijbelcommentaren en polemische geschriften. Zijn uitgebreide correspondentienetwerk toont aan hoe hij vanuit Genève probeerde de religieuze ontwikkelingen in heel Europa te beïnvloeden. De organisatie van de kerk in Genève werd een model voor vele andere reformatorische gemeenten.
De veroordeling en executie van Michael Servet in 1553, waarbij Calvijn een rol speelde, blijft een controversieel aspect van zijn leven. Hoewel Servet in heel Europa als ketter werd beschouwd en waarschijnlijk overal ter dood was veroordeeld, wordt Calvijn verweten dat hij niet aan de wieg stond van het idee van religieuze tolerantie, een gedachte die in die tijd nog niet breed werd omarmd.
Johannes Calvijn overleed op 27 mei 1564 in Genève. Conform zijn wens kreeg hij een sobere begrafenis zonder grafsteen. Zijn nalatenschap leeft voort in de calvinistische kerken en de blijvende invloed van zijn theologische en organisatorische ideeën op het protestantisme en de westerse cultuur.