De geschiedenis van de kerkscheuring in 1944, de Vrijmaking, heeft diepe sporen nagelaten in de Nederlandse gereformeerde gemeenschap. Als vijfjarig jongetje was de auteur getuige van de gebeurtenissen die leidden tot deze breuk, een gebeurtenis die hij later in zijn verhalenbundel Martje en de anderen (2016) beschreef.
De Aanloop naar de Vrijmaking
De Vrijmaking, vaak met een hoofdletter geschreven om de historische betekenis te benadrukken, was het gevolg van diepgaande theologische discussies binnen de Gereformeerde Kerken. In de jaren dertig van de vorige eeuw ontstond er nieuw leven, met een hernieuwde aandacht voor het verbond dat God met mensen sluit, en specifiek voor de betekenis van de doop.
Twee Stromingen: Mening Eén en Mening Twee
Er ontwikkelden zich twee hoofdopvattingen:
- Mening één: De gedoopte kinderen behoren tot God, en als zij zich later van God afkeren, is de doop tevergeefs geweest. Een predikant noemde dit zelfs 'morsen met water'.
- Mening twee: De doop blijft geldig, ook als de dopeling ontrouw wordt. De doop symboliseert Gods levenslange beloften.
Deze discussie werd midden in de Tweede Wereldoorlog intensiever. De gereformeerde synode, onder leiding van professor Berkouwer, trachtte de meningsverschillen te beëindigen. Tegen deze dwang kwam verzet, met name van professor Klaas Schilder, een verdediger van mening twee. Hij werd geschorst en afgezet.
De Acte van Vrijmaking en de Gevolgen
Na zijn schorsing schreef Schilder de Acte van Vrijmaking, waarin hij kerken opriep zich los te maken van de bindende synodebesluiten. Buiten de Gereformeerde Kerken was er waardering voor dit standpunt; hervormde predikanten schreven zelfs dat de vrijgemaakten gelijk hadden.
De kerkscheuring van 1944 leidde tot een pijnlijke scheiding in dorpen als Uithuizermeeden. Christenen die elkaar voorheen dagelijks tegenkwamen, vermeden elkaar nu op straat. De moeder van de auteur huilde om deze confrontaties en om het verlies van synodale klanten voor haar man, die schoenmaker was. Hoewel vader het zwaar had, kon hij het soms met een grap relativeren.
De Vrijmaking als Werk van God?
De meerderheid van de vrijgemaakten beschouwde de Vrijmaking als een werk van God. In preken tot in de jaren tachtig werd de vrijgemaakte kerk de 'ware kerk' genoemd, de enige. Dit leidde tot een exclusieve kijk, waarbij meningen die afweken, al snel werden bestempeld als 'niet goed vrijgemaakt'.
Er was veel aandacht voor het 'ethisch conflict': hoe konden vrijgemaakten samenwerken met synodalen in scholen, politieke partijen en vakverenigingen, terwijl zij hen van het avondmaal hadden uitgesloten? De visie van de vrijgemaakten was dat de synodalen zich eerst moesten bekeren. Dit resulteerde in een groeiend isolement, met de stichting van eigen gereformeerde scholen.
Voordelen en Nadelen van het Vrijgemaakte Milieu
De gereformeerde scholen boden het voordeel dat de Bijbel de basis bleef, en dat christenen die niet meer geloofden in de opstanding van Christus er geen les konden geven. Er was een sterke eenheid tussen school, kerk en gezin (de 'triangelgedachte'). De auteur ervoer dit als een veilig gevoel tijdens zijn opleiding tot onderwijzer in Enschede.
Echter, dit isolement bracht ook nadelen met zich mee. Men ging voornamelijk om met vrijgemaakten en had moeite om te gaan met mensen buiten de eigen kring. Bovendien vergaten de vrijgemaakten dat er buiten hun kerken ook oprecht geloof bestond. Baptisten, hervormden en synodalen werden als onderdeel van de 'valse kerk' gezien, tenzij zij zich aansloten bij de ware.
Evolutie en Hereniging
Naarmate de tijd verstreek, ontstond er een bredere kijk binnen de vrijgemaakte kerken. De exclusiviteit maakte plaats voor meer openheid. In 1990 toonde een oude professor Berkouwer spijt voor de harde lijn van de synode, hoewel herstel van de breuk toen niet meer mogelijk leek.
De breuk van 1944 is niet geheeld, maar de kerken zijn wel naar elkaar toegegroeid. De fusie van synodale en hervormde kerken tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) heeft ertoe geleid dat vrijgemaakten meer oog hebben voor het christelijk leven binnen de PKN. Bovendien zijn de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerken op 1 mei 2023 gefuseerd tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK).
De Rol van Jan Werkman
Ds. Jan Werkman is een predikant binnen deze evoluerende kerkgemeenschap. Sinds 2 september 2018 is hij verbonden aan de gemeente De Korenaar als ambulant predikant voor 8 uur per week. Daarnaast is hij predikant voor 50% bij de gemeente Nieuwveen en werkzaam als wiskundeleraar.
Zijn nieuwe verbintenis stelt hem in staat zijn pastorale gaven en energie in te zetten voor de gemeenschap. De uren van ds. Werkman zullen voornamelijk in de avonden worden ingezet voor pastorale taken.