De Sint-Janskerk, ook wel de Grote Kerk genoemd, is een imposante kruiskerk in gotische stijl in de Nederlandse stad Gouda. Met zijn lengte van 123 meter (buitenwerks) is het het langste kerkgebouw van Nederland. De kerk staat vooral bekend om zijn unieke verzameling gebrandschilderde glazen, die een belangrijk deel uitmaken van het rijke culturele erfgoed van de stad.
Historische Ontwikkeling
Vroege Geschiedenis en Ontstaan
De geschiedenis van de Sint-Janskerk reikt verder terug dan de 15e en 16e eeuw, de periode waarin het huidige gebouw grotendeels dateert. De voorloper van de kerk was mogelijk een kerkje in een vroege nederzetting in de polder Bloemendaal, die waarschijnlijk ouder is dan de stad Gouda zelf. Dit vroegere kerkje, met het "oude kerkhof", lag ongeveer 2500 meter ten noorden van de huidige locatie, langs de Cleijwegh (nu Bloemendaalseweg). Onderzoek, onder andere op basis van oude kadasterkaarten, heeft deze locatie gesitueerd in de verkaveling langs deze weg.
De nieuwe Sint-Janskerk zou de religieuze functie in de omgeving hebben overgenomen. Het oude kerkhof bleef nog lange tijd in gebruik. Er bestaat echter ook twijfel over deze theorie. Een andere zienswijze suggereert dat Gouda ontstond aan de monding van de Gouwe in de Hollandsche IJssel. De groei van het aantal inwoners en de toename van het aantal schippers zou de aanleiding zijn geweest voor de stichting van een kerk.
Stichting en Vroege Vermeldingen
Hoewel de exacte stichtingsdatum van de Sint-Janskerk op de huidige locatie onzeker is, dateert de oudste schriftelijke vermelding van de kerk op deze plaats uit 1278. Dit betreft de betaling van kruistienden. Aangenomen wordt dat de eerste kerk al ruim voor 1278 is gebouwd.
Bouwfasen en Stadsbranden
De bouwgeschiedenis van de kerk is complex, gekenmerkt door meerdere bouwfasen en verwoestingen door stadsbranden.
- Rond 1350 verrees een toren waarvan de onderbouw nog steeds resteert.
- Rond 1400 werd de kerk naar het oosten uitgebreid, resulterend in een driebeukige hallenkerk met een driezijdig koor. In deze periode werden ook de volgende twee torengeledingen voltooid.
- In 1438 werd de kerk getroffen door een stadsbrand, maar na een korte herstelperiode werd het gebouw in 1443 opnieuw ingewijd.
- Na 1475 volgde een uitbreiding met extra zijbeuken en een niet-uitstekend transept. In 1485 werd de fundering gelegd voor het huidige koor, waarmee de kerk de langste van Nederland werd.
- Op 12 januari 1552 brandde een groot deel van de kerk opnieuw af door blikseminslag in de toren. Het koor bleef dankzij de breedte van het transept grotendeels gespaard. Een huis-aan-huiscollecte, een loterij en boeten voor wetsovertredingen financierden de herbouw. De kerk werd grootscheeps verbouwd naar ontwerp van Cornelis Frederickszoon van der Goude.
- In 1593 ontstond, qua opbouw en vormgeving, een basilicale kruiskerk, die wordt aangeduid als de vierde kerk.
De Kerkhervorming en de St. Jan
Tijdens de kerkhervorming bleef het stadsbestuur van Gouda trouw aan koning Filips II, waardoor de beeldenstorm de St. Jan grotendeels oversloeg. Echter, de toenemende onderdrukking en vervolging door de Spaanse overheersing, met name de heffing van de "tiende penning", leidden tot groeiend verzet. Vele Goudse poorters vluchtten of werden verbannen en sloten zich aan bij de Prins van Oranje. Na enige tijd beïnvloedden zij de houding van de stadsbestuurders, die onder druk overgingen naar de Prins, met de voorwaarde van "liberteyt van religie van overwedersijden" (wederzijdse godsdienstvrijheid).
Drie weken na deze overgang drong het gepeupel de kerk binnen en begon met plunderen. Gelukkig waren de ramen niet beschadigd, omdat het meest waardevolle reeds uit de kerk was verwijderd. Ondanks pogingen van koningsgezinde regenten om de macht te herwinnen, mislukten deze. In 1573 verboden de Staten van Holland de uitoefening van de rooms-katholieke godsdienst. Hoewel in strijd met de afspraken, werd de kerk in de zomer van 1573 bestemd voor "de predicatie van de ghereformeerde religie". Dit was het gevolg van de bezetting van de stad door de Geuzen en de steun van de Staten aan het calvinisme in de strijd tegen Spanje.
Bescherming tijdens de Tweede Wereldoorlog
Direct na het mobilisatiebevel op 28 augustus 1939 werden de kostbare gebrandschilderde glazen van de Sint-Janskerk verwijderd en vervangen door dubbeldik vensterglas. De originelen werden verpakt in 201 houten kisten en opgeslagen op diverse veilige locaties, waaronder bankgebouwen, het voormalige weeshuis van Moordrecht en kelders van boerderijen.
Op 14 mei 1940, na het bombardement op Rotterdam, werden ongeveer 1200 Nederlandse militairen (wielrijders) tijdelijk ondergebracht in de St. Jan. In de herfst van 1944 werden tienduizenden mannen opgeroepen voor de Arbeitseinsatz. Op 10 en 11 november 1944 werden circa 51.000 mannen uit Rotterdam en Schiedam weggevoerd, waarvan ongeveer 2400 via Gouda. Gedwongen de afstand naar Gouda te voet af te leggen, kwamen zij uitgeput en doorweekt aan in de St. Jan, waar ze op stro sliepen onder vergelijkbare omstandigheden als de militairen in 1940, maar dan nog ongunstiger.
Architectuur en Bouwstijl
Algemene Kenmerken
De Sint-Janskerk is een langgerekte kerk van kolossale omvang, gebouwd in een sobere Hollandse gotiek, zonder luchtbogen en ornamenten. Het interieur kenmerkt zich door een zekere nuchterheid, met invloeden van zowel de praktische inslag als de renaissance. De kerk is niet overkoepeld met stenen gewelven, vanwege de te grote druk op de slappe veenbodem.
Kruisbasiliek en Hallenkerk
Het huidige kerkgebouw is het resultaat van een groeiproces dat in de dertiende eeuw begon. De Sint-Jan heeft de vorm van een langgerekte laatgotische kruisbasiliek met een westtoren die gedeeltelijk in het schip is opgenomen. Het brede schip is deels driebeukig, deels vijfbeukig. Het transept is eenbeukig en het koor heeft een vijfzijdige sluiting met omgang. Het middenschip telt zeven traveeën, het transept vijf en het koor vier. Het middenschip is voorzien van twee zijbeuken.
Dakconstructies en Muurwerk
De kerk wordt gedekt door zadeldaken bedekt met leien in maasdekking, onderbroken door kleine dakkapellen. De topgevels van de zijbeuken, zijkapellen en kooromgang zijn verbonden met de zadeldaken. Op de kruising bevindt zich een achtzijdige dakruiter. De kerk is geheel overwelfd met houten tongewelven. De spanten bestaan uit dekbalkjukken, waarin de tongewelven zijn opgenomen. De spanten zijn onderling verbonden door gordingen.
Het muurwerk is opgetrokken uit gele IJsselsteen en rode baksteen. De gevels van de drie westelijke zijbeuktraveeën zijn verlevendigd met speklagen. De westgevels zijn geheel uitgevoerd in rode baksteen. De traveeën zijn gescheiden door lage, versneden steunberen. De meeste aanbouwsels, die de kerkgevels grotendeels aan het oog onttrokken, werden in het begin van de twintigste eeuw gesloopt. Enkele daarvan, zoals het "zakkendragershuisje" en het "kraamvrouwenportaal", zijn bewaard gebleven.
De Goudse Glazen
Uniek Erfgoed
De Sint-Janskerk is wereldberoemd om zijn 72 gebrandschilderde glazen, die een uniek inzicht bieden in de geschiedenis van de Reformatie en de religieuze conflicten van de 16e eeuw. Nergens ter wereld is zoveel zestiende-eeuws gebrandschilderd glas bewaard gebleven.
Verhalen van Conflict en Geloof
De glazen, die dateren uit de Renaissance en de Reformatie, vertellen ieder een eigen verhaal. Aan de ene kant van het gebouw hangen glazen geschonken door de Spaanse koning Filips II, tegenover die van de stad Delft en Willem van Oranje. Naast oorlogstaferelen worden er ook veel Bijbelse scènes weergegeven, met levendige taferelen en menselijke emoties.
Tijdens de kerkhervorming, toen de kerk in protestantse handen viel, werden altaren en beelden verwijderd, maar de glazen bleven gespaard. De traditie van het schenken van glazen werd zelfs door de nieuwe heersers voortgezet. De collectie van 72 glazen laat de ontwikkelingen van het conflict door de tijd heen zien.
Interieur en Bijzonderheden
Zijbeuken, Kapellen en Grafmonumenten
De kerk herbergt diverse grafkapellen en monumenten:
- Van Beverninghkapel: Een monumentale graftombe ontworpen tussen 1668-1674, ter vervanging van een 'ijzeren' kapel uit 1417.
- Coolkapel: Daterend uit 1516, hier werden diverse leden van de familie Crimpen en aangetrouwden begraven. De kwaliteit van het beeldhouwwerk wijst mogelijk naar Gregorius Cool als maker.
- Grafkapel van W. Meurs: Gesticht in 1666 door Floris Kant, maar na diverse tenaamstellingen uiteindelijk in handen van Meurs gekomen.
- Grafkelder Van der Dussen: In 1700 kreeg Jacob van der Dussen toestemming om deze kelder te bouwen. Vele generaties vonden hier hun rustplaats. Na 1795 mocht er niet meer in de kerk begraven worden.
Onder de grafstenen bevinden zich die van humanist Dirck Volkertsz. Coornhert en de Goudse burgemeesters Govert Suijs sr. en jr.
Het Orgel
Naast het prachtige glas is er een indrukwekkend orgel te bewonderen. Dit orgel werd gebouwd tussen 1732 en 1736. Veel bekende orgelbouwers hebben aan dit kunstwerk meegewerkt en het is recentelijk volledig gerestaureerd.
Muurhuizen en Toegangen
In de loop der eeuwen werden tussen de steunberen muurhuizen, pakhuisjes en loodsen tegen de kerk aangebouwd. De meeste hiervan zijn gesloopt, met uitzondering van het "zakkendragershuisje". Een ingang die vroeger "het kraamvrouwenportaal" werd genoemd, bevond zich naast dit huisje. Bijzondere muurhuizen waren de "knekelhuisjes", waar beenderen van geruimde graven werden opgeslagen.
Klokken en Beiaard
De toren is voorzien van vier luiklokken en een carillon (stadsbeiaard) met een uurwerk. In 1605 werden drie nieuwe klokken besteld bij klokkengieter Henrick Wegewart, die nog steeds een uniek "vier-gelui" vormen. In 1943 werden de klokken door de Duitse bezetter gevorderd, maar na de oorlog konden twee klokken worden teruggehaald. De beiaard dateert uit 1676 en bestond oorspronkelijk uit 33 klokken.
Praktische Informatie en Evenementen
Openingstijden en Entree
De openingstijden van de Sint-Janskerk variëren per seizoen. Voor actuele informatie en prijzen kunt u de website van de kerk raadplegen. Over het algemeen zijn volwassenen €11,00 entree verschuldigd, terwijl kinderen tot 12 jaar gratis toegang hebben. Groepen, CJP/studenten en houders van een Museumkaart of ICOM-pas kunnen kortingen krijgen.
Locatie voor Evenementen
De Sint-Janskerk is een indrukwekkende eventlocatie die geschikt is voor een breed scala aan evenementen, van grote bijeenkomsten tot kleinere vergaderingen. De kerk biedt ruimte aan ruim 1500 gasten en kan in samenwerking met partners zorgen voor licht, geluid en catering.
Rondleidingen en Muziek
Het is mogelijk om een rondleiding te boeken om meer te weten te komen over de Goudse Glazen, het ontstaan van de Sint-Jan of de verschillende orgels in de kerk. De kerk wordt wekelijks gevuld met muzikale klanken, en op Goede Vrijdag 2026 zal de Matthäus Passion van J.S. Bach er worden uitgevoerd.
tags: #kerkenraad #sint #janskerk #gouda