Maarten Luther, geboren op 10 november 1483 in Eisleben, Duitsland, was een invloedrijke Duitse kerkhervormer uit de zestiende eeuw. Hij groeide op in een vroom gezin en begon zijn opleiding aan de universiteit van Erfurt. Hoewel hij aanvankelijk rechten studeerde, trad hij in 1505 toe tot het klooster van de augustijnen. Deze beslissing werd ingegeven door een ingrijpende ervaring tijdens een hevig onweer, waarbij Luther een gelofte deed om monnik te worden als hij de storm zou overleven.
De 95 Stellingen en het Begin van de Reformatie
Het jaar 1517 markeert een keerpunt in Luthers leven en in de kerkgeschiedenis. Op 31 oktober van dat jaar bevestigde hij zijn beroemde 95 stellingen aan de deur van de Slotkerk in Wittenberg. Deze stellingen bekritiseerden met name de praktijk van aflatenverkoop, waarbij straf op de zonden kon worden kwijtgescholden in ruil voor geld. Luther stelde dat vergeving enkel uit genade, door het geloof in Christus, kan worden verkregen. Hij keerde zich sterk tegen misstanden in de Katholieke Kerk. De idee dat gelovigen hun zonden konden 'afbetalen' door een geldbedrag aan de kerk te betalen, druiste in tegen de genadeleer die Luther had ontwikkeld. De opbrengsten van de aflatenhandel werden onder meer gebruikt voor de bouw van de Sint-Pieterskerk in Rome. Hoewel vaak beweerd wordt dat Luther de stellingen daadwerkelijk op de kerkdeur spijkerde, ontbreekt hiervoor hard bewijs. Wel staat vast dat hij de stellingen doorstuurde naar de aartsbisschop van Mainz met het verzoek om schriftelijk te reageren. Dit wordt gezien als het symbolische begin van de Reformatie.
De stellingen van Luther werden, mede dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst, snel verspreid door heel Europa. Zijn kritiek op het aflaatsysteem viel bij de kerk niet in goede aarde. In 1518 werd Luther door kardinaal-legaat Th. Cajetanus de Vio in Augsburg verhoord, waarbij hij weigerde zijn stellingen te herroepen. In januari 1521 sprak Rome de kerkelijke ban over Luther uit, wat betekende dat hij uit de kerkelijke gemeenschap werd gestoten. Paus Leo X stuurde in augustus 1518 een brief naar kardinaal Thomas Vajetanus om Luther als ketter te vervolgen.
Kernpunten van Luthers Theologie
Een van de kernpunten van Luthers theologie is "Sola Scriptura", wat "alleen de Schrift" betekent. Volgens Luther sprak God alleen door de Bijbel. Kerkelijke tradities en pauselijke decreten hadden alleen gezag als ze daarmee overeenstemden. Dit principe heeft een blijvende invloed gehad op de kerken die vanuit de Reformatie zijn ontstaan. Luther wees de onfeilbaarheid van concilies af en verwierp elk kerkelijk leerambt.
Luther ontdekte aan de hand van de Bijbelteksten Romeinen 1:16 en 17 dat God in de eerste plaats vergeeft en niet veroordeelt. Hij stelde dat rechtvaardiging een vrije gave Gods is die God bewijst aan goddeloze zondige mensen. Deze rechtvaardiging is verworven door Christus. Het geloof verenigt met Christus en plaatst de goddeloze weer in de juiste verhouding met God. De zonden worden niet door oprecht berouw (en/of de biecht) vergeven, maar door het geloof "bedekt". Deze opvatting was fundamenteel in Luthers leven en plaatste de rechtvaardiging van de goddeloze opnieuw in het middelpunt van de theologie en prediking. Hij dacht hiermee in het voetspoor van de vroege Kerk, en met name Augustinus, te treden.
De menselijke wil werd door Luther beschouwd als een beest dat bereden wordt óf door God óf door Satan. De strijd om de macht over het beest voltrekt zich buiten de mens om. Aldus is de menselijke wil, als ware hij een beest tussen beide in. Indien God hem berijdt, wil en gaat hij waarheen God wil. Indien Satan hem berijdt, wil en gaat hij gelijk Satan wil. En het ligt niet in de macht van zijn eigen wil te kiezen, noch voor welke berijder hij gaan wil, noch welke hij zoeken wil. Dit leek een hopeloze situatie voor de mens, maar met de reformatie verdween in die gebieden de structuur van de Rooms-Katholieke Kerk.
Vertaling van de Bijbel en Verspreiding van Ideeën
Een belangrijke blijvende bijdrage van Luther aan de kerkgeschiedenis was zijn vertaling van de Bijbel in het Duits, de volkstaal. Gewone mensen die geen Latijn kenden, konden zo gemakkelijker de Schrift lezen. In 1534 verscheen Luthers vertaling van het Oude Testament. Hij koos ervoor om de apocriefen, delen die in de Griekse Septuaginta voorkwamen maar niet in de Hebreeuwse Masoretische teksten, weg te laten. Deze apocriefen werden later door bijna alle protestanten weggelaten. In 1522 werd de vertaling van het Nieuwe Testament gepubliceerd. Luther vertaalde het Nieuwe Testament in slechts elf weken in het Duits, waarbij hij gebruik maakte van de recente kritische uitgave van Erasmus, die later Textus Receptus zou worden genoemd.
De ideeën van Luther vonden snel hun weg naar Nederland, waar ze bijdroegen aan de opkomst van het protestantisme. De Nederlandse Reformatie werd verder vormgegeven door andere reformatoren, zoals Johannes Calvijn.
De Rijksdag van Worms en Verdere Ontwikkelingen
Op de rijksdag van Worms, van 16 tot 25 april 1521, werd Luther gevraagd zijn stellingen te herroepen. Hij weigerde echter en verklaarde op 18 april dat hij zich alleen "door getuigenissen der Schrift of duidelijke argumenten" zou laten overtuigen, want zijn geweten was "gevangen" in Gods Woord. Hij zei dat het "onzeker en gevaarlijk is, tegen zijn geweten te handelen. God helpe mij, Amen." Hoewel het niet zeker is of de uitdrukking "Hier sta ik, ik kan niet anders" van Luther is, geeft het wel zijn houding weer. Op 25 april besloot de keizer als beschermheer van de Kerk op te treden. De volgende dag verliet Luther Worms.
Een keizerlijk edict van 26 mei 1521 deed Luther daarop in de rijksban. Luthers keurvorst Frederik de Wijze van Saksen had Luther echter op 4 mei reeds in het geheim laten ontvoeren en naar de Wartburg in Eisenach laten brengen. Daar leefde hij bijna een jaar lang als jonker Jörg en vertaalde hij het Nieuwe Testament in het Duits. In 1523 publiceerde Luther de eerste van zijn hymnen; de laatste verschenen in 1543. Op 13 juni 1525 trad hij met Katharina von Bora, een uitgetreden cisterciënzerin, in het huwelijk. Luther wilde met zijn huwelijk een voorbeeld stellen en bleef wel in het klooster van Wittenberg wonen.
De Duitse Boerenoorlog (1524-1525) was mede geïnspireerd door Luthers werk "Von der Freiheit eines Christenmenschen" (1520). Luther ging echter uit van geweldloos verzet en schreef in reactie daarop "Wider die Mordischen und Reubischen Rotten der Bawren" (1525), waarin hij zich uitsprak tegen de boeren en voor de rechten van de vorsten. Hij kreeg daarop veel kritiek, maar het maakte de weg vrij voor geleidelijke hervormingen in Duitsland, aangezien Luther, met wat later zijn tweerijkenleer werd genoemd, kerk en overheid als gescheiden zag. Voor hen die zich hier niet in konden vinden, bleef het ius emigrandi over, het recht om te emigreren, wat daarna bevestigd werd in de Godsdienstvrede van Augsburg (1555). Hij bevorderde tevens de groei van de nationale landskerken (Landeskirchen) met visitaties en kerkordes.
In 1530 kwam keizer Karel V na negen jaar afwezigheid terug in het Heilige Roomse Rijk en besloot hij dat er een beslissing over de Hervorming moest worden genomen. Op de Rijksdag van Augsburg hoorde hij alle meningen aan. Luthers medewerker Philipp Melanchthon stelde namens Luther de Confessio Augustana op, de geloofsbelijdenis van de reformatorische beweging. De Confessio was opvallend gematigd van toon, want Melanchthon en de zijnen hoopten op een mogelijke verzoening. Ze waren evenwel niet bereid toe te geven op de essentiële punten. Er werd in Augsburg geen overeenstemming bereikt en het Edict van Worms (1521) werd vernieuwd. De Rijksdag eiste het herstel van het bisschoppelijk gezag en de teruggave van kerkelijke goederen die door de protestantse vorsten waren geconfisqueerd. Het Rijksdagbesluit werd echter enkel door de katholieke rijksstanden ondertekend.
Luther en Calvijn: Verschillen en Overeenkomsten
Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564) waren in hun tijd beide kerkhervormers met een grote afkeer van de Katholieke Kerk. Dit is dan ook een van de weinige overeenkomsten tussen de twee hervormers; hun concrete ideeën over hoe de toekomst van de kerk eruit moest zien verschilden erg.
Predestinatie: Dit houdt in dat God al voorafgaand aan ieders geboorte heeft bepaald of diegene na zijn of haar dood naar de hemel of de hel gaat. De manier waarop die persoon zijn leven leidt, kan hier dus helemaal niks aan veranderen: het is voorbestemd. Terwijl Calvijn wel geloofde in deze predestinatie, deed Luther dit niet.
De organisatie van de kerk: Luther en Calvijn vonden allebei dat de paus niet de juiste leider van de kerk was en dat dit moest veranderen. Maar terwijl Luther vond dat in plaats daarvan bisschoppen de kerk moesten leiden, dacht Calvijn dat de kerkenraad hier het meest geschikt voor was. Deze kerkenraad moest dan volgens Calvijn bestaan uit mensen van de gelovige elite, zoals doctoren, pastores en ouderlingen.
De vorst en het volk: Luther beweerde dat de vorst gekozen was door God. Hij vond daarom dat niemand in opstand mocht komen tegen de vorst, want dan verzette je je dus eigenlijk ook tegen de keuze van God. Calvijn vond echter wel dat de bevolking in opstand mocht komen en de vorst mocht afzetten als die zich als een tiran gedroeg en de eer van God niet verdiende.
Nalatenschap en Invloed
Maarten Luther overleed op 18 februari 1546 in Eisleben, op 62-jarige leeftijd. Hij bemiddelde in zijn geboorteplaats bij een conflict tussen de graven van Mansfeld. Luther werd vier dagen later begraven in de Slotkerk van Wittenberg. Zijn ideeën beschreef hij in onder andere "An der christlichen Adel deutscher Nation", "Von der Freiheit eines Christenmenschen" en "De servo arbitrio". Bovendien schreef Luther een Bijbelvertaling en catechismussen. In 1543 verscheen de antisemitische verhandeling "Over de Joden en hun leugens". Luther schreef ook liederen; zijn eerste was "Ein neues Lied wir heben an" uit 1523. Dit lied schreef hij naar aanleiding van de dood op de Brusselse brandstapel van de Antwerpse monniken Hendrik Vos en Jan van Essen op 1 juli 1523, die ooit leerlingen van hem in Wittenberg waren geweest.
De Reformatie, ingezet door Luther, had een enorme impact op de religieuze, politieke en culturele geschiedenis van Europa. Het leidde tot de vorming van protestantse kerken en veranderde de machtsverhoudingen tussen kerk en staat. Luthers theologie werd direct aangevallen door zijn medehumanisten Erasmus en Hendrik VIII van Engeland.
Luther: Het leven en de nalatenschap van de Duitse reformator (volledige documentaire)
tags: #kerkhervormer #maarthe #luther