De Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv), tot 30 april 2023 een Nederlands kerkgenootschap binnen het gereformeerd protestantisme, kenden een turbulente geschiedenis die begon met de Vrijmaking in 1944. Dit schisma binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland was grotendeels het gevolg van theologische meningsverschillen, met Klaas Schilder als een centrale figuur.
Ontstaan door de Vrijmaking (1944)
De voorgeschiedenis van de Vrijmaking in 1944 is nauw verbonden met de theologische inzichten van hoogleraar Klaas Schilder (1890-1952). Schilder uitte kritiek op de leerstellingen van Abraham Kuyper. De directe aanleiding voor de scheuring was het bindend verklaren van uitspraken van de Synode Sneek-Utrecht (1942), wat in strijd werd geacht met artikel 31 van de Dordtse Kerkorde (DKO), dat het recht op beroep garandeert.
Als gevolg van zijn verzet tegen de synodale besluiten werd Schilder geschorst en later afgezet als hoogleraar en emeritus predikant. Op 11 augustus 1944 vond de Grote Vrijmakingsvergadering plaats in Den Haag. Hier werd de Acte van Vrijmaking en Wederkeer voorgelezen en aangenomen door predikanten en kerkenraden die de synodebesluiten niet als definitief en bindend beschouwden.
De afgescheiden kerken bleven de naam Gereformeerde Kerken in Nederland voeren, en voegden ter onderscheiding "(onderhoudende artikel 31 DKO)" toe, wat leidde tot de benaming "artikel 31-ers". De term 'vrijgemaakt' verwijst naar de Acte van vrijmaking.
Theologische en Organisatieontwikkelingen
Na de oprichting van de GKv in 1944 werd een nieuwe Theologische Hogeschool in Kampen opgericht, waar Greydanus en Schilder doceerden. In 1945 werden P. Deddens, B. Holwerda en C. Veenhof benoemd tot docenten. Het kerkblad De Reformatie verscheen weer vanaf juni 1945.
De vrijgemaakten stonden pal voor de gereformeerde belijdenis. Wel maakten zij bezwaar tegen wat zij noemden "valse mystiek" en "gebrek aan het rechte zicht op Gods verbond" bij de bevindelijk-gereformeerden. Ds. D. van Dijk was een uitgesproken tegenstander van kenmerkenprediking of separerende prediking, die hij zag als een erfenis van de Afscheiding en als oorzaak van twijfel en onzekerheid over het heil. Volgens hem lag de vastheid in Gods verbond en beloften, die voor alle gelovigen met hun zaad golden.
Schilder voelde zich verbonden met de Afscheiding van 1834 en hechtte belang aan artikel 28 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis over de kerk. Hij pleitte voor eenheid van de verschillende gereformeerde gezindten op grond van het Bijbelse gebod, mits passend binnen de Drie Formulieren van Enigheid. Hij waarschuwde tegen de valse tegenstelling tussen de kerk in de hemel en de kerk op aarde, en benadrukte dat de kerk het lichaam van Christus is dat alles omvat.
Sociale en Maatschappelijke Inbedding
Aanvankelijk isoleerden de vrijgemaakten zich van andere gereformeerde kerken. Dit leidde tot de oprichting van eigen organisaties zoals een politieke partij, een krant en scholen, wat resulteerde in een eigen vrijgemaakte zuil.
- Het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV) was lange tijd voorbehouden aan leden van de GKv.
- Het Nederlands Dagblad (oorspronkelijk Reformatie Stemmen, later De vrije kerk en Gereformeerd gezinsblad) gold als spreekbuis van de kerk.
- Er ontstonden circa 100 tot 150 scholen met een gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, aanvankelijk vaak exclusief voor eigen leden, later ook opengesteld voor niet-vrijgemaakten.
- In alle universiteitssteden (behalve Amsterdam, Maastricht en Eindhoven) ontstonden studentenverenigingen met een vrijgemaakte signatuur, verenigd in de VGS-Nederland.
- Vanaf 1968 was er de Gereformeerde Omroepvereniging (GOV) die landelijke zendtijd nastreefde.
Scheuringen en Samenwerking
In 1967 leidde een richtingenstrijd tussen een strikt-dogmatische stroming en een meer vrijzinnige stroming, die zich rond het blad Opbouw positioneerde, tot een kerkscheuring. Dit resulteerde in het ontstaan van de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK).
In de latere decennia van de twintigste eeuw versoepelde de GKv de grenzen van de zuil. De Synode van Heemse sprak in 1985 unaniem uit dat reformatorisch werk ook buiten de eigen grenzen opgemerkt kon worden.
Vanaf de jaren 1990 kwamen er samenwerkingsgemeenten met de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK), wat op sommige plaatsen leidde tot fusies van kerkgemeenten.
Progressieve Keer en Fusie
De eerste decennia van de 21e eeuw kenmerkten zich door meer verscheidenheid binnen de GKv en invloed van de evangelische beweging. Progressieve opvattingen over onderwerpen als vrouwen in het ambt, schepping door evolutie en acceptatie van homoseksuele relaties wonnen terrein. Theologen droegen bij aan nieuwe manieren van Bijbellezen (hermeneutiek), waarbij de Bijbel de cultuur deels overneemt.
In juni 2017 besloot de Synode van Meppel de ambten voor vrouwen open te stellen. Dit opende de weg naar fusiebesprekingen met de NGK. De keerzijde was dat de GKv in 2017 werd geschorst en in oktober 2022 definitief werd geroyeerd als lid van het International Conference of Reformed Churches (ICRC). Verschillende zusterkerken namen afstand.
Binnen de GKv vormde zich een front van bezwaarden die de traditionele standpunten verdedigden. Publicaties zoals Het Woord in geding behandelden deze problematiek.
afl. 8: Geschiedenis Bunschoten Spakenburg Eemdijk, Godsdienstige Ontwikkelingen
Kerkorde en Fusie tot Nederlandse Gereformeerde Kerken
Op 1 mei 2023 fuseerden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt met de Nederlands Gereformeerde Kerken tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken. De kerken van Urk en Capelle aan den IJssel gingen niet mee in deze fusie en bestaan voort als de enige twee overgebleven Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.
De nieuwe kerkorde (KO NGK 2023) weerspiegelt de veranderingen en biedt plaatselijke gemeenten veel vrijheid. Alle ambten zijn voor vrouwen opengesteld en in meerdere gemeenten is er ruimte voor homoseksuele relaties.
De Kerkorde van de GKv (2014-2022)
De kerkorde van de GKv (KO GKv 2014-2022) kende bepalingen over de relatie tussen kerk en overheid. Artikel A5.1 erkende dat de overheid "in dienst van God haar gezag" uitoefent. De kerk en overheid zouden een goede relatie onderhouden door overleg en correspondentie, met respect voor elkaars positie en een scheiding van kerk en staat. De GKv achtte het echter de plicht de overheid te wijzen op haar taak om openbare eredienst en godsdienstvrijheid te beschermen (art. A5.3). Tevens was er de plicht om de overheid aan te spreken als de naam van God ernstig werd aangetast (art. A5.4).
Het Akkoord van Kerkelijk Samenleven (AKS) van de NGK
Het AKS van de Nederlands Gereformeerde Kerken bevatte geen specifieke bepalingen over de relatie tussen kerk en overheid. De enige verwijzing was een historische context, waarbij de negatieve ervaringen met overheidsbemoeienis en vervolging centraal stonden.
De Kerkorde van de NGK (2023)
De nieuwe kerkorde (KO NGK 2023) kent een andere opbouw dan de KO GKv. De bepalingen over de relatie tussen kerk en overheid uit de KO GKv zijn niet integraal overgenomen. De focus ligt meer op de vrijheid van plaatselijke gemeenten en een minder strakke binding aan de kerkorde. De nadruk ligt op het gebruiken van de kerkorde als middel voor gezond kerkelijk leven, in plaats van een strikte naleving die afgedwongen kan worden. De kerkorde biedt rechtszekerheid en duidelijkheid naar externe partijen, waaronder de overheid.
Ledenontwikkeling
Per 1 oktober 2009 telden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt 277 gemeenten met 124.260 leden, een afname van 350 leden ten opzichte van 2008. Vanaf 2003 nam het ledenaantal jaarlijks met enkele honderden af. In 2015 verloor de kerk voor het tweede jaar op rij meer dan 1000 leden.
Individuele leden stapten over naar de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Protestantse Kerk in Nederland en de Hersteld Hervormde Kerk.
Uit de GKv zijn twee kleine kerkverbanden voortgekomen:
- In 2003 ontstonden de Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld), ook wel de 'Nieuwe Vrijgemaakten' genoemd.
- In 2009 ontstond uit de vrijgemaakten en deze afsplitsing de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN).
Voor degenen die binnen het kerkgenootschap bleven maar zich niet konden verenigen met de veranderingen, was de vraag wat te doen bij de kerkfusie van 1 mei 2023. De 'Kerngroep bezinning GKv actief' werd opgericht om hen toerusting en leiding te bieden.
tags: #kerkorde #gkv #1978 #formulieren