Historische Context van de Grote Kerk
De bouw van de Grote Kerk, ook wel bekend als de Bethelkerk in Harderwijk, begon rond 1400. De volledige voltooiing van het bouwwerk, inclusief een imposante toren, vond plaats in 1440. Een ingrijpende gebeurtenis vond plaats in 1797, toen een deel van de toren instortte. Deze catastrofe leidde niet alleen tot de vernieling van een prachtig orgel, maar ook van een aanzienlijk deel van het oude kerkschip. Ter afsluiting van de kerk werd destijds een nieuwe westgevel opgetrokken.
De Grote Kerk is een kruisbasiliek in gotische stijl die grotendeels dateert uit de 14e en 15e eeuw. Oorspronkelijk stond de kerk bekend als de Onze-Lieve-Vrouwekerk en was gewijd aan Maria. Na de brand van de parochiekerk van Sint-Nicolaas in 1415, werd besloten om een Mariakapel te vergroten en als kerk te gebruiken. Het 14e-eeuwse gebouw werd uitgebreid met een nieuw koor met kooromgang, een transept en een toren die destijds de hoogte van de Sint-Petruskerk in Leuven overtrof.
De eerste tekenen van een orgel in de Grote Kerk van Harderwijk dateren uit 1508, toen er een reparatie plaatsvond door ene Van den Bos. Het huidige orgel werd in de jaren 1826/1827 gebouwd door de gerenommeerde orgelbouwers, de Gebr. Bätz.
Restauratie en Ontdekkingen
In de periode van 1967 tot 1980 onderging de kerk een grondige restauratie. Tijdens deze werkzaamheden kwamen talrijke gewelfschilderingen tevoorschijn, die uniek zijn in Nederland. Deze schilderingen, met een pre-reformatorisch karakter, waren eeuwenlang verborgen gebleven onder lagen witkalk en dateren vermoedelijk uit circa 1561. Het waren deze ontdekkingen die de noodzaak van toekomstige conservering en restauratie benadrukten.
Begin oktober is een omvangrijke restauratie van de Grote Kerk gestart, die naar verwachting drie jaar zal duren. De werkzaamheden zijn onderverdeeld in drie fasen. De Algemene Kerkenraad heeft groen licht gegeven voor de eerste fase, met een budget van € 828.384. Een aanzienlijk deel hiervan, € 497.030, wordt gedekt door subsidies van de Provincie Gelderland.
Uitvoering van de Restauratiewerkzaamheden
Het restauratieproces is kenmerkend door zijn dynamische aard, waarbij aanpassingen gedurende de werkzaamheden noodzakelijk blijken. Begin november begon restauratiebureau Bouwhuis & Journee met werkzaamheden aan de gewelven in de zijbeuk links van de hoofdingang. De gewelven rechts van de hoofdingang zijn inmiddels gerestaureerd en zo veel mogelijk teruggebracht naar de staat van de jaren '70. Deze schilderingen dateren uit de periode dat de gewelven deel uitmaakten van het koor van de kerk, dat grotendeels verloren ging bij de instorting van de toren in 1797. De datering van deze schilderingen wordt geschat op circa 1510.
De restaurateurs constateerden aanzienlijke verschillen tussen de zuidelijke zijbeuk, die meer zonlicht ontvangt, en de noordelijke zijbeuk, waar de vochtigheid hoger is en meer afbladderingen zijn waargenomen. Er wordt gekeken naar de toepassing van materialen die vijftig jaar geleden werden gebruikt, om de ondergrond in de best mogelijke staat te herstellen. Het klimaat in de kerk heeft een grote invloed op de schilderingen. Vijftig jaar geleden waren ze beschermd onder een dikke laag witkalk, maar nu zijn ze gedurende vijf decennia blootgesteld aan wisselende temperaturen, tocht, luchtvochtigheid en krimp.
De verwachting is dat de toestand van de schilderingen boven het koor zal afwijken van wat is aangetroffen in de zijbeuken. Vanwege de dynamiek in de planning is het restauratieplan voorlopig vastgelegd tot juli 2019. Dit plan wijkt op diverse punten af van eerdere beslissingen.
Faseplan en Planning
Vanaf januari 2019 kan het koor van de kerk niet meer gebruikt worden. Na nieuwjaarsmorgen, wanneer er nog een laatste eredienst met gebruikmaking van de koorbanken zal plaatsvinden, worden voorbereidingen getroffen voor de werkzaamheden op het koor. Op 7 januari 2019 worden de koorbanken verwijderd en op 8 januari begint de steigerbouw met de opbouw van een 14 dagen durend project voor een werkvloer.
Vanaf 2 januari 2019 zullen de erediensten gehouden worden met gebruikmaking van de banken in de transepten en stoelen voor de kansel. Het gehele koor zal afgesloten zijn en niet toegankelijk tot en met mei 2019. De kroonluchters worden verwijderd en het gebruik van de geluidsinstallatie met camera's is op de huidige locatie niet mogelijk; hiervoor wordt een tijdelijke oplossing gezocht.
Volgens de huidige planning is daarna de viering aan de beurt om gerestaureerd te worden, dit is de ruimte tussen het orgel en het koor. Vanwege de ombouw van de steiger vanuit het koor naar de viering, en de aanwezigheid van stellages voor de kansel, zal de Grote Kerk gedurende de maanden juni en juli 2019 niet toegankelijk zijn. De wijkgemeente Grote Kerk zal zelf moeten beslissen naar welke preekplaats men uitwijkt.
Vanaf medio april zal ook rondom in de kerk voorzetbeglazing worden aangebracht om een milder klimaat voor de schilderingen te creëren. De staat van de gevel, met name aan de zijde van de school De Rank, veroorzaakt vochtdoorslag. Daarom zal in het voorjaar van 2019 ook worden begonnen met het renoveren van de gevel om de bescherming van de schilderingen te optimaliseren. Deze werkzaamheden vallen echter buiten de drie geplande restauratiefasen en vallen onder de reguliere rijkssubsidieregeling.
De Grote Kerk als Locatie en Ontmoetingsplek
De Grote Kerk is een geliefde locatie voor huwelijksbevestigingen en het geven van concerten. In de maanden mei tot september is de kerk te bezichtigen van dinsdag tot en met zaterdag, van 14:00 tot 16:30 uur.
Op 10 augustus 2017 vond er een orgelconcert plaats in de Grote Kerk van Harderwijk, uitgevoerd door Willeke Smits. Willeke Smits is een gerenommeerd organiste die orgel, kerkmuziek en koordirectie studeerde aan het Utrechts Conservatorium. Ze staat bekend om haar uitdagende programmering en heeft diverse cd's uitgebracht, waaronder werken van Hendrik Andriessen en Johann Gottfried Walther.
Stichting Vrienden van de Grote Kerk
De Stichting Vrienden van de Grote Kerk werd in 1993 opgericht vanuit de bezorgdheid om het interieur van de kerk in goede staat te houden. Subsidies van de overheid voor het conserveren van monumentale interieurs zijn niet langer gegarandeerd, en de overheid hanteert een terughoudend beleid in het financieren van restauraties van interieurs. De stichting beoogt voor de toekomst een calamiteitenfonds te vormen, waaruit geput kan worden wanneer restauratiewerkzaamheden noodzakelijk zijn.
Brand in een Kerk in 1981
In een ander deel van het archief wordt melding gemaakt van een kerk die in 1960 in gebruik werd genomen. Op 9 juli 1981 werd deze kerk echter volledig door brand verwoest. De resten werden verwijderd en op het terrein werd een nieuwe kerk met nevenruimten gebouwd. Op 8 juli 1983 werd de vernieuwde kerk opnieuw in gebruik genomen. Op 12 december 1985 vond de ingebruikname plaats van een orgel, gebouwd door fa. J. (de rest van de naam ontbreekt).
tags: #koster #bethelkerk #harderwijk