Oorsprong en Vroege Geschiedenis
De Nederduits Gereformeerde Kerk, voorheen gewijd aan de H. Stephanus, heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot de Middeleeuwen. In 1206 verklaarde bisschop Diederik van der Are dat hij van de abt van Ruinen onder meer de kerk van Burgunde (of Borghere) had ontvangen. Deze plaats wordt met grote waarschijnlijkheid geïdentificeerd met Borne. De verbindingen tussen het huis Weleveld, een havezate in Borne, en de heerlijkheid Ruinen bleven lang bestaan, en de benaming ‘Borgunde’ voor Borne werd meermaals gebruikt, wat weinig ruimte laat voor twijfel over deze identificatie.
Volgens Lindeborn kwam het patronaatsrecht oorspronkelijk toe aan de bisschop, maar werd het ook gepretendeerd door het kapittel van St. Lebuinus te Deventer. In 1413 wordt een vicarie in de kerk van Borne genoemd, en in 1420 werd een vicarie ter ere van de H. Maagd gesticht. Een jaarrente werd in 1445 verkocht ter verbetering van de kerk.
De Reformatie en de Gereformeerde Kerk
In 1603 werd een gereformeerde predikant aangesteld, naast de oude pastoor, die reeds lang de Augsburgse confessie was toegedaan. De Reformatie, ook wel hervorming genoemd, werd in gang gezet door de rooms-katholieke priester Maarten Luther, die met zijn 95 stellingen vond dat armen niet moesten betalen aan de kerk voor vergeving van zonden. Dit leidde uiteindelijk niet tot veranderingen binnen de kerk, maar tot een splitsing. In 1598 werden op last van de "Drost" van Twente, Johan van Voorst, de beelden en altaren uit de kerk verwijderd, net als in de rest van Twente. De pastoor kreeg te horen dat hij protestant moest worden of moest vertrekken; hij koos voor het laatste.
De oorspronkelijke kerk, die van oorsprong rooms-katholiek was, werd na de Reformatie de Nederduits Gereformeerde Kerk en later de Nederlandse Hervormde Kerk. Soms werden andere godsdiensten verboden, maar Luterse en Rooms-katholieke diensten werden oogluikend toegestaan, vaak op de zolder van een boerderij.
Architectuur en Restauraties
De kerk werd gebouwd in een laatgotische stijl. Het oudste gedeelte, het koor, dateert uit de eerste helft van de 15e eeuw. Het tweebeukige schip, met zijn twee gelijke beuken, werd omstreeks 1480 gebouwd en kwam in 1482 gereed. De kerk bestaat uit een toren (XV A), een tweebeukig schip van drie travéeën (± 1480), en een smaller, eenbeukig koor (XV A) van één travee met een sluiting bestaande uit vijf zijden van de regelmatige achthoek. De zuilen die de beide beuken van het schip scheiden, zijn midden voor het koor geplaatst.
De toren is voorzien van een Bentheimerstenen plint, lijsten, profielstukken en vensterharnassen. Hij bestaat uit drie geledingen, gescheiden door waterlijsten, en wordt gedekt door een hoge, ingesnoerde achtzijdige spits. In de westgevel bevindt zich gelijkvloers een diepe spitsboognis, die een vlak afgedekten ingang en een daarboven gelegen spitsbogig venster omlijst. De bakstenen muren van schip en koor met hun eensversneden schuin afgedekte steunberen rusten op een Bentheimerstenen plint.
De vensters vertonen afgeschuinde dagkanten en zandstenen harnassen, die bij de restauratie werden aangebracht naar het enige oorspronkelijke voorbeeld, dat toen nog aanwezig was in het zuiderraam van de rechthoekige koortravee. In de midden-veelhoekszijde van de koorsluiting, onder het venster, bevindt zich een rechthoekige, in zandsteen omlijste opening, die aan de binnenzijde later is dichtgemetseld (zogenaamde hagioscoop). Bij de restauratie is deze opening aan de buitenzijde weer afgesloten met een draaibaar ijzeren traliewerk, gelijk oorspronkelijk ook aanwezig moet zijn geweest.
De gelijkvloerse ruimte van de toren, overkluisd door een kruisribgewelf op geprofileerde draagstenen, staat door een spitsboog in verbinding met het schip der kerk. De beide beuken van het schip worden gescheiden door twee zandstenen zuilen met geprofileerde bases en kapiteelen, waarop de schei- en gordelbogen en de ribben der gewelven ontspringen. Tegen de wanden komen de ribben neer op muurschalken met grof geprofileerde kapiteelen; aan weerszijden van de triomfboog op geprofileerde draagstenen.
Op een der schelpen van het zuidwestelijk gewelfvlak is een huismerk geschilderd en in gothieke minuskels: ‘anno dni mcccclxxii’. De gewelven van het koor ontspringen op muurschalken, die veel overeenkomst hebben met die van het schip. Het venster in de noordwand van de eerste travee is bij de bouw van de sacristie dichtgemetseld. Onder de vensters van de drie middenvakken der koorsluiting zijn segmentboognissen uitgespaard.
Interieur en Kunstschatten
In de doorgang tussen toren en schip ziet men aan de noordzijde een Renaissance cartouche met onleesbaar vervaagd opschrift. Op de noordwand van het schip bevinden zich voorstellingen van Christus in de Voorhel, de H. Georgius met de draak, de H. Antonius Abt en de H. Rochus. Op de oostwand van het schip, noordelijk van de triomfboog, is de Boom van Jesse te zien, en aan de zuidzijde van de triomfboog de H. Maagschap. Op de zuidwand van het schip, links van het middenvenster, is een vervaagde voorstelling met onleesbare opschriften.
Op het gewelf van de koorsluiting is Christus als Rechter verbeeld, geflankeerd door de H. Maagd en Johannes de Doper. In het dichtgemetselde venster aan de noordzijde van het koor bevindt zich de H. Christoforus met een geknielden donateur aan elke zijde, namelijk links een man en rechts een vrouw, boven welke laatste figuur men een kerkgebouw ontwaart, waarvóór een monniksfiguur; alles is sterk beschadigd.
Aan weerszijden van de vensters der koorsluiting vindt men vervolgens de apostelen Petrus, Paulus, Andreas, Jacobus Major en Johannes. Verder treft men op de muren van het koor enige wijkruisen aan, half verdwenen opschriften in rood en zwart krijt.
De kerk werd in de jaren 1919-1921 gerestaureerd door architect W. te Riele Gzn. Hierbij werden voornamelijk de vloeren verlaagd tot het oorspronkelijke peil, muurwerk en gewelven hersteld, de vensters van zandstenen harnassen voorzien, de muur- en gewelfschilderingen blootgelegd en gefixeerd, en het orgel en de preekstoel verplaatst.
In 1998 vond een nieuwe restauratie plaats, waarbij de muurschilderingen verder werden geconserveerd. Deze muurschilderingen, die dateren uit de 15e eeuw, werden oorspronkelijk aangebracht als bijbelse verhalen voor analfabete gelovigen. Veel van deze schilderingen gingen verloren door het witkalken van de kerken in de achttiende eeuw, maar 17 zijn er nog overgebleven.
Meubilair en Kunstobjecten
- Preekstoel: ± 1600, van fijnkorrelige zandsteen, waarschijnlijk Westfaals werk.
- Grafzerk: Rechtopgezet in de NW-hoek van het koor. Twee spitsboognissen omlijsten de figuren van een geharnaste ridder en een edelvrouw, beiden in biddende houding. De zerk vertoont verder afgesleten traceeringsmotieven en de sporen van acht uitgebroken metalen wapenschilden, alles omlijst door een randschrift ter gedachtenis aan Johannes van Weleveld † 1526 en Wilhelmina van Rutenborch † 1525.
- Zandstenen epitaaf: ± 1600, met Latijns inschrift betreffende het geslacht Schele, bij de restauratie van de kerk in de Noordmuur van het koor geplaatst.
- Zandstenen epitaaf: Met Latijnse herdenkingstekst voor Agnes en Wilhelmina Schele, beiden overleden in 1601.
- Drie wapenstenen: (XVIIa), fragmenten van grafmonumenten, waarvan de grootste de wapens-Schele en -Ripperda vertoont. De kleinere zijn versierd met de wapens-van Twickelo en -van Middachten.
- Zandstenen offerblok: ± 1500, sterk opgehakt.
- Zilveren avondmaalsbeker: (XVII A), hoog 19,5 cm, met gegraveerde voorstellingen van de vier evangelisten in medaillons, en een bovenrand van vruchtfestoenen. Onder de voet het opschrift: ‘Bornsche kerkenbeker’.
- Twee zilveren avondmaalsbekers: Elk hoog 11,5 cm, met gegraveerde wapens-van Hambroick en -van Rhöder, alsmede het jaartal 1765.
- Gotische gesmeed-ijzeren kaarsenkroon: (XV?), in bandvorm.
- Koperen zandloper: Vroeger aan de preekstoel bevestigd, bevindt zich in bruikleen in de verzameling van de Oudheidkamer ‘Twente’ te Enschede.
- Verguld zilveren miskelk: (± 1400, pl. XI, no. 4), hoog 18 cm.
De Gereformeerde Gemeente Borne
Op 16 april 1930 verleende de gemeente Borne vergunning aan het bestuur van de gereformeerde gemeente te Borne voor het bouwen van een kerkje op een perceel aan de Oude Deldenschestraat, naar een ontwerp van architect E. Jansen. Op zaterdagmiddag 14 juni 1930 legde diaken J.J. Arnold de ‘eerste steen’ van de nieuwe gereformeerde kerk. De Tubantia meldde dat de gemeente in Borne in acht jaar tijd was gegroeid van ongeveer 30 leden naar circa 200.
Het gebouw werd opgetrokken uit rode bakstenen met muren van 3,5 meter hoogte. Het dak, met een nok op 13 m hoogte, werd gedekt met rode pannen. Boven de ingang werd het opschrift „Gereformeerde Kerk” aangebracht. De kerk bevatte zitplaatsen voor ongeveer 250 personen, een podium achterin, en een consistoriekamer voor circa 40 bezoekers. De kerk werd op 29 oktober 1930 officieel in gebruik genomen.
Andere Religieuze Gebouwen in Borne
Naast de Ned. Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerk, kende Borne ook een synagoge, een onbelangrijk zaalgebouwtje uit 1842. Het jodenkerkhof, aan de Oude Deldensche Weg, werd in 1848 buiten gebruik gesteld. De Rooms-Katholieke Kerk van de H. Stephanus was van oorsprong de oudste kerk van Borne. In 1951 werd op de Israëlitische begraafplaats een monument onthuld ter nagedachtenis aan de 73 joodse slachtoffers uit Borne die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen.
Belangrijke Datum in de Geschiedenis van Borne
De geschiedenis van Borne wordt gekenmerkt door diverse belangrijke gebeurtenissen, waaronder de oprichting van het eerste gemeentebestuur in 1811, de aanleg van het spoorwegtraject Almelo-Oldenzaal-Salzbergen in 1865, en de officiële opening van het nieuwe gemeentehuis aan het Rheineplein in 1988.
tags: #gereformeerde #kerk #borne