Inleiding
De Gereformeerde Gemeenten (GerGem) in Nederland worden geconfronteerd met kritiek, met name op hun houding ten aanzien van de coronamaatregelen en hun theologische inzichten. Deze kritiek richt zich op het negeren van overheidsadviezen, een lager vaccinatiepercentage onder leden, en interne theologische debatten die de eenheid van de gemeenschap onder druk zetten.
Houding tijdens de Coronacrisis
Gedurende de coronapandemie hebben de Gereformeerde Gemeenten kritiek ontvangen voor het voortzetten van kerkdiensten in fysieke vorm, ondanks de geldende restricties en de beschikbaarheid van alternatieven zoals livestreams. De gemeenten werden ervan beschuldigd belangrijke overheidsadviezen te negeren, die door deskundigen met nadruk werden aanbevolen. Tevens werd opgemerkt dat leden van deze gemeenten vaker niet dan wel gevaccineerd waren. De kritiek luidde dat de kerken hun deuren 's avonds om 17.00 uur niet sloten, zelfs niet toen de Omikronvariant zich door het land verspreidde. Deze houding werd omschreven als een "fuck you" tegenover de samenleving, wat geen respect verdiende en een totale afwijzing rechtvaardigde in plaats van een dialoog.
Men wees erop dat de Bijbel nergens expliciet stelt dat gelovigen fysiek in dezelfde ruimte aanwezig moeten zijn om in de naam van God bijeen te komen. Desondanks bleven leden van de Gereformeerde Gemeenten samenkomen, waarbij zij een aanzienlijk deel van de restricties negeerden. Het werd als een kleine moeite gezien om de middagdienst op zondag iets te vervroegen, zodat gelovigen voor 17.00 uur weer thuis konden zijn, zeker gezien het centrale belang van de zondagsheiliging voor deze gelovigen.
Terwijl de Nederlandse overheid zich neutraal opstelt tegenover kerkgenootschappen en geen partij kiest in religieuze kwesties, genoten aanhangers van religie privileges die niet golden voor personen met andere levensbeschouwingen. Zo mochten aanhangers van het historisch materialisme of logisch positivisme na 17.00 uur geen bijeenkomsten beleggen. De meeste kerkgenootschappen in Nederland maakten echter uit beginsel geen gebruik van de voorrechten die zij in deze coronatijd genoten en trachtten de maatregelen zo volledig mogelijk door te voeren, in overeenstemming met hun geloofsovertuigingen.
Interne Theologische Debatten
Naast de kritiek op de coronahouding, zijn er binnen de Gereformeerde Gemeenten ook diepgaande theologische debatten gaande. Deze discussies betreffen fundamentele leerstellingen zoals genade, verbond en verkiezing. Een gevoelig onderwerp is de spanning tussen de soevereiniteit van God en de verantwoordelijkheid van de mens. Dit heeft geleid tot verschillende theologische stromingen, waaronder het hypercalvinisme, dat stelt dat God zijn genade niet kan aanbieden aan mensen die niet uitverkoren zijn. Predikers binnen deze stroming roepen niet op tot geloof, omdat de mens uit zichzelf niet kan geloven, wat leidt tot een verbroken evenwicht tussen geloof als plicht en gave.
Dr. K. van der Zwaag, zelf lid van de Gereformeerde Gemeenten, beschrijft in zijn werk de interne strijd en de onzekerheid die velen ervaren over hun eeuwig behoud. Hij pleit voor zelfonderzoek en het kritisch toetsen van kerkelijke tradities aan Schrift en belijdenis. De discussies rond theologische kwesties, zoals die van prof. dr. ir. J. Blaauwendraad en de 'reformatorische jongerenavonden', illustreren de interne spanningen. Kritiek vanuit de gemeenten wordt vaak gezien als vijandschap, wat kan leiden tot het vermijden van kritische stemmen binnen de gemeenschap. Dit kan resulteren in een verabsoluteerde eigen identiteit, die dreigt te ontaarden in sektarisme.
De Synode van Dordrecht en de Leer van de Verkiezing
De theologische debatten binnen de Gereformeerde Gemeenten vinden hun wortels mede in de interpretatie van de leerregels van de Synode van Dordrecht (1618-1619). Deze synode bevestigde de onvoorwaardelijke goddelijke verkiezing, waarbij God bepaalde mensen verkozen heeft tot het eeuwige heil en anderen aan zijn genade voorbijgaat. Hoewel bedoeld als een troostrijke boodschap in een tijd van onzekerheid, heeft deze leer in de loop der eeuwen geleid tot uiteenlopende interpretaties en spanningen.
In de 17e eeuw ontstond een conflict tussen Jacobus Arminius en Franciscus Gomarus over de verkiezingsleer. Arminius stelde dat Gods keuze gebaseerd is op voorkennis van wie zal geloven, terwijl Gomarus vasthield aan Calvijns leer van de onvoorwaardelijke goddelijke verkiezing. De Synode van Dordrecht koos de zijde van Gomarus, wat leidde tot de vastlegging van de leerregels die de onvoorwaardelijke verkiezing benadrukken. De leeruitspraken van 1931 binnen de Gereformeerde Gemeenten stelden dat God zijn verbond alleen met uitverkorenen heeft opgericht, wat de algemene oproep tot geloof problematisch maakte.
Vier eeuwen later wordt geconstateerd dat de uitwerking van de leerregels een tragisch element bevat. In bepaalde gereformeerde kringen is de bevrijdende boodschap van genade omgeslagen in een beklemmende onzekerheid over Gods ondoorgrondelijke besluiten. Predikanten roepen niet langer op tot geloof, maar waarschuwen voor geloof, omdat de beslissing niet in het geloof, maar in de uitverkiezing zou vallen. Dit kan leiden tot angst en twijfel bij gelovigen die hun leven lang God hebben gezocht zonder de bevestiging van hun uitverkiezing te ontvangen.
Grieks vs Hebreeuws denken | Peter de Korte
Kritiek op het Curatorium
Er is ook kritiek geuit op de werkwijze van het curatorium van de Gereformeerde Gemeenten, dat verantwoordelijk is voor de toelating van predikanten. Ds. C. Harinck merkt op dat de eisen van het curatorium niet altijd duidelijk zijn en dat niet alle richtingen binnen de gemeenten vertegenwoordigd zijn in het curatorium, wat de toelating zou beïnvloeden. De toelatingscriteria, die onder andere gebaseerd zijn op 'bevindelijke kennis' van ellende, verlossing en dankbaarheid, worden door sommigen als onschriftuurlijk beschouwd.
Het proces van toelating wordt door sommigen als niet transparant ervaren. De besluitvorming zou niet altijd gebaseerd zijn op een momentopname, maar ook op informatie van de kerkenraad. Desondanks bestaat de indruk dat het curatorium meer doet dan alleen selecteren op roeping en competenties, wat kan leiden tot verdriet, ontstemdheid of woede bij afgewezen kandidaten. De vrees bestaat dat dergelijke procedures kunnen leiden tot een tekort aan predikanten.
Maatschappelijke Bevreemding en Interne Onzekerheid
De specifieke kledingstijl, het gebruik van archaïsch Nederlands in de Statenvertaling en de psalmen op hele noten wekken bij buitenstaanders vaak bevreemding op. De reformatorische zuil wordt beschreven als een wereld op zich, waar het bij elkaar houden van de gemeenschap vooropstaat en kritische geluiden niet altijd gewenst zijn. De grens met de buitenwereld blijft gesloten, wat de reformatorische gemeenschap isoleert en een gebrek aan transparantie in de hand werkt.
De interne onzekerheid over het eeuwig behoud, de theologische spanningen en de kritiek op de leidinggevende organen dragen bij aan een complexe dynamiek binnen de Gereformeerde Gemeenten. Hoewel de kernboodschap van de reformatie - Gods onvoorwaardelijke genade - potentieel krachtig is in een onzekere wereld, lijkt deze boodschap in de praktijk vaak te zijn vergeten of te zijn omgeslagen in beklemming en angst.