Liederen, gezangen en psalmen in het Nieuwe Testament

In tegenstelling tot het Oude Testament, geeft het Nieuwe Testament relatief weinig informatie over muziek. Slechts enkele teksten worden aan vocale en instrumentale muziek gewijd. Deze teksten omvatten:

• Enkele muziekinstrumenten (1 Korintiërs 14:7-8).
• Drie soorten liederen: psalmen, lofzangen en geestelijke liederen (Efeziërs 5:19, Kolossenzen 3:16).
• Zang in de hemel (Openbaring 5:9, 14:3, 15:3, 19:1, 4).
• Zeven bazuinen (Openbaring 8:2, 6).
• Zang en instrumenten in het tot vallen gedoemde Babylon (Openbaring 18:22).

Daarnaast worden de lofgezangen van Maria en Zacharias in Lucas 1 genoemd, evenals de lofzang die de Heer Jezus met Zijn discipelen zong (Marcus 14:26). Hoewel deze aanwijzingen schaars zijn, zijn ze van grote waarde. Ze bieden inzicht in de muziekcultuur van de antieke en Joodse wereld, en zijn relevant voor het zingen en spelen in hedendaagse gemeenten.

De betekenis van psalmen, lofzangen en geestelijke liederen

De belangrijkste teksten die spreken over het zingen van gelovigen, zijn te vinden in Efeziërs 5:18-19 en Kolossenzen 3:16. Deze Schriftgedeelten, die elkaar aanvullen, vermelden psalmen, lofzangen en geestelijke liederen. De uitleg van deze termen heeft exegeten (theologen en muziekwetenschappers) aanzienlijke hoofdbrekens gekost. De vraag is of Paulus uitsluitend synoniemen gebruikte, of dat er onderscheid moet worden gemaakt tussen deze liedvormen. Ook de reden voor de toevoeging 'geestelijk' bij 'liederen' en niet bij 'psalmen' en 'lofzangen' roept vragen op, evenals de vraag of psalmen in Paulus' tijd nog gezongen werden.

De grondtekst van de Bijbel, geïnspireerd door de Heilige Geest, kent betekenis toe aan elk woord en elke zin. Zelfs vermeende synoniemen zijn zinvol. De Griekse termen zijn:

• Psalm: psalmos
• Lofzang: humnos
• Lied: ōdē

Deze drie worden in een specifieke volgorde genoemd. Na ōdē (lied) volgt pneumatikos (geestelijk). Verder komen de werkwoorden aideō (zingen, behorend bij ōdē) en psallō (jubelen, behorend bij psalmos) voor.

Psalmen

De psalmen waren de in de tijd van Paulus bekende psalmen uit het Oude Testament. Veel christenen, van Joodse afkomst, kenden het Oude Testament, vaak in de Griekse vertaling (de Septuaginta). De 150 psalmen uit het O.T., aangevuld met niet-canonieke psalmen uit de eerste eeuw v.Chr. en andere, zoals de psalmen van de drie vrienden van Daniël (Psalmen 151-153), waren gemeengoed. Deze psalmen verheerlijkten de God van Israël en worden beschouwd als een van de meest complete weerslagen van menselijke gevoelens in de wereldliteratuur.

Lofzangen (Hymnen)

Lofzangen (hymnoi) omvatten:

• Oudtestamentische Bijbelliederen, zoals het lied van het volk Israël aan de Schelfzee (Exodus 15), het lied van Mozes (Deuteronomium 32), het lied van Debora (Richteren 5), het Hooglied en Habakuk 3.
• Nieuw gecomponeerde gedichten en melodieën. Tot deze categorie behoren Bijbelliederen uit het Nieuwe Testament, zoals in Lucas 1 en 2, 1 Timoteüs 3:16, Efeziërs 5:14 en 1 Korintiërs 13. In de eerste gemeenten ontstond al snel behoefte aan meer gezangen, met name ter ere van de Verlosser. Deze ontstonden spontaan en werden in de gemeente gezongen. De kerkvader Tertullianus vermeldt: "Ieder, die door de geschriften van God of door zijn eigen geest in staat gesteld wordt, wordt verzocht in het midden (van de gemeente) voor God te zingen." (Zie ook 1 Korintiërs 14:26: "Laat alles gebeuren tot opbouwing").

Praktisch gezien kon het gebeuren dat een gelovige door studie of meditatie inspiratie kreeg om een gedicht of melodie over Christus te componeren en te zingen. De pasbekeerde gelovigen waren zo vol van hun Verlosser dat zij dit niet konden nalaten. Veel hymnen uit de eerste eeuwen zijn helaas vernietigd door kerkbesturen uit de vierde eeuw.

Geestelijke liederen

Geestelijke liederen (ōdai pneumatikai) bevatten relatief weinig tekst en veel muziek. Ze waren bedoeld om uiting te geven aan het enthousiasme van de ziel voor de Heer. Vaak bestond de tekst uit eenvoudige uitingen zoals 'Halleluja', 'Amen' of een refrein. Ook in hedendaagse diensten zijn er momenten van gezamenlijke ontroering waarbij simpele teksten en melodieën volstaan om dankbaarheid jegens God te uiten.

Samenvattend kan gesteld worden:

• Met psalmen prees de gelovige God.
• Met lofzangen huldigde men de Zoon van God.
• Geestelijke liederen kwamen voort uit een sterkere persoonlijke beleving.

De betekenis van het bijvoeglijk naamwoord 'geestelijk'

Een onverklaard aspect is waarom het bijvoeglijk naamwoord 'geestelijk' specifiek bij 'liederen' wordt gevoegd en niet bij 'psalmen' en 'lofzangen'. Sommige theologen verklaren dit door te wijzen op de tegenstelling tussen wereldlijke, amorele liederen uit de Grieks-Romeinse wereld en de door de Geest ingegeven liederen die in de gemeente gezongen werden. Paulus zou hiermee hebben willen waarschuwen voor de eerste categorie. Deze interpretatie is echter niet geheel overtuigend, omdat het onderscheid tussen reine en onreine muziek al veel ouder is.

Een meer voor de hand liggende, taalkundige verklaring leidt tot een verrassende interpretatie van Efeziërs 5 en Kolossenzen 3. In de Griekse tekst staat letterlijk: 'sprekende tot elkaar in (of: met) psalmen en gezangen en liederen, geestelijk, zingende en jubelende (of: spelende op een tokkelinstrument) met uw hart aan de Heer.' Taalkundig is er geen bezwaar om het woord 'geestelijk' te betrekken op zowel psalmen, lofzangen als liederen. Deze interpretatie biedt de zekerheid dat de drie liedsoorten, die overigens in de gehele Bijbel voorkomen, één bron hebben: de ingeving van de Heilige Geest. Dit is een bewijs dat Gods Woord uit Hemzelf is voortgekomen (2 Petrus 1:21).

Psalmboek.nl: Een bron van informatie en inspiratie

De website Psalmboek.nl biedt diverse hulpmiddelen voor het zoeken en zingen van psalmen:

• Thema- en kernwoordzoeken: Zoek eenvoudig de juiste psalmen bij een bepaald thema of kernwoord. De lijst met thema's wordt voortdurend uitgebreid.
• Meelzingen met orgelbegeleiding: Gebruik de Hauptwerk-software om psalmen mee te zingen onder begeleiding van een orgel.
• Onderwijs: Het onderdeel 'zingen' is geschikt voor gebruik in het onderwijs, in combinatie met een digitaal bord.
• Uitlegvideo's bij de Heidelbergse Catechismus: Speciaal voor kinderen in de basisschoolleeftijd zijn er uitlegvideo's beschikbaar per zondag.
• Samenzang psalmen: Beluister opnames van samenzang in kerken, begeleid door een kerkorgel.
• Psalmen 1773 en gezangen: De tekst van alle 150 psalmen is beschikbaar, inclusief de tien gezangen uit het psalmboek. Een zoekfunctie maakt het mogelijk om als een concordantie te werken.
• Psalmen op beginregel: Zoek snel een psalm op aan de hand van een beginregel.
• Achtergrondartikelen: Lees over onderwerpen als Hebreeuwse poëzie, geweldsteksten in de psalmen, en een uitgebreide studie over psalmen en gezangen.
• Boeken over psalmen: Vind beschrijvingen en recensies van diverse boeken over psalmen, zoals de Bijbel met uitleg en de HSV Jongerenbijbel.
• Belijdenissen: De website bevat ook de drie formulieren van enigheid: de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels.

De website biedt ook de mogelijkheid om online te zoeken in de psalmen van de berijming uit 1773. De zoekfunctie is nauwkeurig en vervangt het complete boek "Concordantie van de berijmde psalmen van 1773".

Het gebruik van gezangen, geestelijke liederen en opwekkingsliederen

Er is discussie over het gebruik van gezangen, geestelijke liederen en opwekkingsliederen naast de psalmen in de eredienst. Soms wordt Kolossenzen 3:16 misbruikt om alle soorten liederen toe te staan. De vraag is of Gods volk de psalmen niet liefheeft. Dit is een gevoelig punt, aangezien de liturgie, en met name de liederen, vaak fel bediscussieerd worden.

Schriftgetrouwe verklaringen van Kolossenzen 3:16 en Efeziërs 5:19 wijzen op het zingen van niet alleen psalmen, maar ook andere Schriftgetrouwe liederen in de eredienst. De eerste gemeenten zongen waarschijnlijk eerst alleen psalmen, in navolging van de synagogen. De psalmen bezingen Gods lof, gebeden, klachten en de inhoud van het hart van gelovigen. Ze onthullen ook wat er in het hart van de Heer omgaat. De messiaanse psalmen wijzen op de komende Messias, de Heer Jezus Christus, in Zijn vernedering en verhoging.

Het is mogelijk dat de inhoud van de psalmen tegenwoordig minder goed begrepen en gewaardeerd wordt, waardoor ze minder graag gezongen worden. De praktijk leert dat in veel gemeenten waar naast de psalmen ook vrije liederen een plaats hebben gekregen, de psalmen nauwelijks nog gezongen worden. Een argument om alleen psalmen te zingen, is dat de Heer Jezus Zelf het Hallel gezongen heeft met Zijn discipelen voor en tijdens het Pascha.

Verschillende genres binnen religieuze muziek

Binnen religieuze muziek zijn er verschillende genres:

• Religieuze lichte muziek: Dit omvat opwekkingsliederen, liederen uit Taizé en veel Nederlandstalige kerkmuziek. Vaak heeft deze muziek raakvlakken met popmuziek, maar ook klassieke instrumenten en koren kunnen een rol spelen. Het kenmerk is de toegankelijkheid van muziek en tekst, waarbij religieuze gevoelens op een prettige manier worden gebracht.
• Klassieke religieuze muziek: Gregoriaans en orthodoxe muziek vallen onder het genre 'Liturgie'.

De website Psalmboek.nl vermeldt een uitgebreide lijst met liederen, waaronder vele psalmbewerkingen en gezangen, met vermelding van componisten en tekstdichters. Voorbeelden hiervan zijn:

• "O kom, o kom, Immanuël" (Adolphe Adam)
• "Ps 63 O God, Gij zijt mijn toeverlaat" (J.E. J. Worp)
• "Neem, Heer', mijn beide handen" (J.K. Hausmann)
• "Psalm 150 Looft God, looft zijn Naam alom" (H. H. J. Worp)
• "Een vaste Burcht is onze God" (M. Luther)
• "Amazing grace! Amazing grace!"
• "Stille nacht, heilige nacht" (J. Mohr)
• "How great thou art" (C.G. Boberg)

tags: #liedteksten #gezangen #en #psalmen