In een tijdperk waarin nieuws zich razendsnel verspreidt via internet en sociale media, is het fascinerend om terug te kijken naar de methoden van informatieoverdracht uit het verleden. Voordat deze technologieën bestonden, en in tijden waarin analfabetisme nog wijdverbreid was, speelden de kerk, kerkklokken en de dorpsomroeper een cruciale rol in het informeren van de bevolking.
De Rol van de Kerk als Informatiecentrum
Lange tijd fungeerden kerken als belangrijke centra voor publieke informatievoorziening. De term 'kerkespraak' verwijst naar afkondigingen die vanaf de kansel werden gedaan na de kerkdienst. Dit was een effectieve manier om de plattelandsbevolking op de hoogte te houden van overheidsmededelingen, kerkelijke besluiten, zaken betreffende de nationale militie, landbouwberichten en notariële publicaties.
De Hervormde Synode trachtte de kerkespraak echter uit de reguliere dienst te weren. In 1817 werd er een officiële verordening uitgevaardigd die bepaalde dat afkondigingen alleen na de zegen konden plaatsvinden en niet meer vanaf de kansel. Ze moesten worden verplaatst naar een 'verheven en overdekte plaats buiten de kerk', en de taak werd overgedragen aan de koster.
In Borne werd deze traditie nog lange tijd in stand gehouden. Hoewel de Staten van Overijssel in 1915 de verplichting tot kerkespraak schrapten, bleef de gewoonte nog even bestaan. Predikant ds. Couvée van de NH kerk vroeg in 1904 advies aan burgemeester Von Bönninghausen over de afschaffing van de kerkespraak. De burgemeester, uitgaande van het principe van 'scheiding van kerk en staat', onthield zich van bemoeienis maar suggereerde dat de predikant de koster simpelweg kon verbieden dit te doen.
Klokken als Communicatiemiddel
De imposante en historisch unieke klokken in de klokkentorens van oude NH kerken speelden een centrale rol in het dagelijks leven. Ze waren het primaire communicatiemiddel, bepaalden het ritme van de gemeenschap door het aangeven van tijd, het oproepen tot kerkgang of gebed, het aankondigen van plechtige gebeurtenissen en het markeren van momenten van rouw of vreugde.
Bij brand werd de klok op een specifieke manier geluid om hulp in te schakelen. De grootste klok, de 'middagklok', diende voor velen als wekker en kondigde het begin van de werkdag en de lunchpauze aan. In de katholieke kerk riep het Angelusklokje driemaal daags op tot gebed.
Klokken in Ommen
In Ommen waren de luidklokken van de kerk op het Kerkplein lange tijd de enige manier om de tijd openbaar kenbaar te maken. Ze werden geluid bij het sluiten van de poort, een traditie die voortduurde, zelfs nadat de poorten verdwenen waren. Het luiden van de klok om 21:00 uur, ook wel de 'Breiklok' genoemd, markeerde het einde van de werkdag en de tijd voor het avondeten.
In 1587 werd er voor het eerst een uurwerk in de kerkkoren van Ommen vermeld. Na de grote stadsbrand van 1624, waarbij de kerk geen toren meer had, werd het uurwerk in de kerk geplaatst met een wijzerplaat op de voormuur. Bij de herbouw van de toren kreeg het uurwerk een meer prominente plek. In 1821 werden er al uitgebreide reparaties aan het torenuurwerk uitgevoerd. In 1905 werd er een nieuw stadsuurwerk geplaatst, dat na de elektrificatie een museumstuk werd in het Historisch Museum van Ommen. Dit uurwerk wordt beschouwd als een bijzonder en uniek exemplaar uit het begin van de 17e eeuw.
De Oprechte Ommer Courant meldde in 1916 de terugkeer van de torenklok na een periode van stilte. De nieuw aangebrachte minuutwijzers aan drie zijden van de toren maakten het mogelijk om op elk moment van de dag de exacte tijd af te lezen. Het bestuur van het 'Vreemdelingenverkeer' had het gemeentebestuur gewezen op het gemis van een minuutwijzer, en burgemeester baron Bentinck bood aan dit uit eigen zak te betalen als dank voor zijn vertrek.
Klokken in Hellendoorn en Nijverdal
In Hellendoorn speelden de klokken ook een belangrijke rol. De klokken luiden anders tijdens begrafenissen dan de dagelijkse tijdaanduiding. De middeleeuwse kerk van Hellendoorn, beschreven in het boek 'n Oalen Griezen', was een monument dat eeuwenlang een onmisbare rol speelde in het leven van de gemeenschap.
De Protestantse Gemeente van Hellendoorn heeft een stilteplek ingericht onderin de toren. De toren is over het algemeen open tussen 9:00 en 17:00 uur, zodat bezoekers tot bezinning kunnen komen, een kaarsje kunnen branden of de vitrinekasten met voorwerpen en informatie kunnen bekijken. De oude altaarsteen dient nu als tafel. Het gebrandschilderde raam met de beeltenis van Jezus en Maria, hoewel niet typisch protestants, draagt bij aan de meerwaarde van dit monument.
De kerk, oorspronkelijk katholiek, is sinds de Reformatie in 1610 eigendom van de protestantse gemeente. Door de eeuwen heen zijn er delen bijgebouwd, waaronder het gotische deel uit circa 1480, dat voor die tijd een gigantisch bouwwerk was. De gemeenschap droeg de kerk altijd een warm hart toe, wat tot op de dag van vandaag zo is.
Onderhoud aan de kerk vereist jaarlijks een aanzienlijk geldbedrag, dat mede wordt bijeengebracht door de 'noabers van 'n Oalen Griezen'. Er worden diverse activiteiten georganiseerd om fondsen te werven en mensen kennis te laten maken met de kerk. Projecten zoals de restauratie van de klokken en het opknappen van 't Oale Karkhof, evenals het uitbrengen van het boek 'Rondom 'n Oalen Griezen', dragen bij aan het behoud van het erfgoed.
De kerk neemt deel aan de Open Monumentendag en stelt zich beschikbaar voor evenementen zoals de Dorpsquiz Hellendoorn. Vanaf de eerste advent wordt het gebrandschilderde raam met de geboorte van Jezus van binnenuit verlicht, zodat het zichtbaar is voor iedereen die de kerk passeert.
Mgr. A.E. Rientjes, een regionaal kerkhistoricus en pastoor in Hellendoorn, heeft veel gepubliceerd over de lokale geschiedenis van Overijssel, waaronder de dorpen Hellendoorn, Haarle, Nijverdal, Den Ham, Heino, Olst en Wijhe. Hij legde de basis voor de geschiedschrijving van deze gebieden en was bestuurslid van de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis.
Pastoor Rientjes had een bijzondere interesse in kerkelijke kunst en geschiedenis. Hij was nauw betrokken bij het Aartsbisschoppelijk museum in Utrecht en het Bernulphusgilde, dat kunstenaars en opdrachtgevers samenbracht met als doel de katholieke kerkelijke kunst te bevorderen. Zijn publicaties over de geschiedenis van Hellendoorn, waaronder 'Oud Hellendoorn en omgeving', zijn van grote waarde.
In zijn tijd in Hellendoorn had Rientjes contact met de boekhandelaar B. Westera, die werkte aan een boekje over de geschiedenis van Nijverdal ter gelegenheid van het eeuwfeest in 1936. Rientjes' geschriften over Nijverdal in het Overijsselsch dagblad maakten hem een belangrijke bron van informatie.
De Dorpsomroeper als Nieuwsbrenger
Voordat de moderne communicatiemiddelen bestonden, was de dorpsomroeper verantwoordelijk voor het verspreiden van lokaal nieuws en mededelingen van het gemeentebestuur. Hij werd ook ingezet om producten en aanbiedingen van lokale middenstanders onder de aandacht te brengen. Het centrum van deze activiteit was doorgaans de Markt, het huidige Dorsetplein.
De omroeper moest over een krachtige stem beschikken en gebruikte een 'pan' (een bekken) om de aandacht te trekken. Zijn berichten begonnen steevast met 'boeren, burgers en buitenlui, hoort!' en eindigden met 'hoort, hoort, zegt het voort!'.
In Borne heeft de familie Mulder drie generaties omroepers voortgebracht: Antonius Mulder, zijn zoon Franciscus Mulder en kleinzoon Antonie Mulder. Laatstgenoemde, ook wel 'Knip'n Toon' genoemd, werd in 1894 unaniem benoemd. De functie was aanvankelijk onbezoldigd, maar in 1876 kreeg Franciscus een vaste wedde van 6 gulden per jaar, die van Antonie bedroeg 10 gulden per jaar. Antonie was zesendertig jaar lang omroeper en werd in 1930 opgevolgd door J.H. Leeftink, bekend als 'Jan met de Pan' of 'Nijverdalsen Jan'.
Naast de omroeper waren er ook 'lezers' die lokale verordeningen en besluiten voorlazen aan mensen die niet konden lezen. In 1880 besloot de gemeenteraad vijf cent per voorgelezen document te betalen voor deze vrijwilligers.
Inzet van de Omroeper in Bijzondere Tijden
De dorpsomroeper bleef ook in uitzonderlijke tijden een belangrijke rol spelen. Tijdens de rantsoenering en distributie van eerste levensbehoeften in de Eerste Wereldoorlog, na de bevrijding van Borne op 3 april 1945, en tijdens de Twentse Textielstaking in 1931, wist de omroeper de bevolking te bereiken.
Erfgoed van de Dorpsomroeper
Het laatste officiële optreden van 'Jan met de Pan' was in 1952. Daarna werd de dorpsomroeper van Borne een vorm van cultureel erfgoed, waarbij zijn diensten incidenteel nog bij speciale gelegenheden werden ingeroepen. De komst van massamedia en de verbeterde toegang tot onderwijs zorgden ervoor dat mensen nieuws gemakkelijker via krant, radio of televisie konden volgen.
Kerkklokken en Communicatie in Leiden
In Leiden bestond er lange tijd een gespannen verhouding tussen de katholieke en hervormde gemeenschappen, met name rondom het luiden van kerkklokken. De kapel op de Zijlpoort mocht bij de bouw in 1828 geen toren met klok hebben vanwege de gevoeligheid van de hervormden voor katholiek klokgelui. Later werd er een klein torentje met een klokje geplaatst, dat echter niet kon tippen aan de grote klok van de Zijlpoort of de zware klokken van de St. Josephkerk.
Door verval moest het luiden van het klokje van de kapel worden gestaakt. Na restauratie kon het klokje weer worden opgehangen en voorzien van een afstandsbediening. Recentelijk ondervond het klokje problemen met het luiden, wat werd veroorzaakt door een steenmarter die de kabel had beschadigd. De firma Eijsbouts, een gerenommeerde klokkengieter, heeft de kabel vervangen en geadviseerd om toekomstige schade te voorkomen door de kabel in een beschermende omhulling te plaatsen.