Dit onderzoek richt zich op de geschiedenis van de Lutherse belijdenissluiers, met speciale aandacht voor een facet van de geschiedenis van de gemeente Hilversum, inclusief foto's en gegevens van aannemingen in de Hilversumse kerk en fragmenten uit het werk van de auteur.
Onderzoek naar Lutherse Belijdenissluiers en Kleding
Sinds 2004 heeft de auteur een verzameling van 153 belijdenisfoto's bijeengebracht, met als doel het onderzoek naar de geschiedenis van de Lutherse belijdenissluiers, de kleding, accessoires en gebruiken bij de bevestiging.
Selectie van Materiaal uit Hilversum
Een selectie van materiaal uit Hilversum is gemaakt op basis van het opvallend grote aantal bewaard gebleven exemplaren uit deze plaats. In augustus 2019 werden aanvullende groepsfoto's geleend van de kerkenraad, waaronder exemplaren uit 1927 en 1929. Deze foto's bieden een unieke inkijk in de eerste jaren na de voltooiing van het kerkgebouw aan de Bergweg in 1923.
Historische Context van Groepsfoto's
Tot augustus 2019 was het oudste bekende exemplaar een foto uit 1930. Elders werden pas in 1940 groepsfoto's gemaakt, zoals in Bussum voor de kerkdeur met dominee Manger. Uit Amsterdam zijn er slechts vier groepsfoto's in de collectie, daterend uit 1945, 1946, 1947 (van groepen aangenomen in de kerk aan de Kloveniersburgwal) en 1948 (van personen die poseren bij de Spuikerk).
Predikanten en Gebruiken in Hilversum
In Hilversum poseerde in 1947 voor het eerst de predikant J.G. Bahnmüller, die in 1946 was aangesteld, mee op de groepsfoto. Zijn voorganger, Piet Boendermaker, liet zich vertegenwoordigen door boeketten met onder andere seringen, waarvoor hij zorgde. Ter compensatie is een portret van hem toegevoegd, met seringen uit een foto uit 1939.
Zelfstandigheid van de Gemeente en Benoeming Predikant
In 1926 werd de gemeente zelfstandig en werd dr. P. Boendermaker benoemd als de eerste eigen predikant.
Analyse van Foto's uit 1946 en 1947
De foto's uit 1946 en 1947 uit Hilversum zijn bijzonder interessant. Op Palmzondag 1946 werden twaalf meisjes/vrouwen aangenomen. De vraag rijst of de zeven zonder sluier al getrouwd waren, de sluier niet wensten te dragen, of er geen konden bemachtigen kort na de oorlog. Op deze eerste naoorlogse foto uit Hilversum zijn de sluiers nog vrij lang, wat wijst op hergebruik in plaats van nieuwe aanschaf.
Hergebruik en Improvisatie van Sluiers
Wanneer hergebruik niet mogelijk was, werd er geïmproviseerd, bijvoorbeeld met oude vitrage. In 1947 kon de wens naar nieuwe sluiers kennelijk vervuld worden, waarbij de traditie werd voortgezet zonder dat de sluier per se lang hoefde te zijn. Het nieuwe, kortere type sluier had waarschijnlijk meer te maken met nieuwe bruidsmode en toegenomen welvaart dan met de komst van de jonge predikant in 1946.
Het Unieke Hilversumse Sluistertje
Het specifieke, verrassende sluiertje dat alleen in Hilversum gedragen lijkt te zijn, bestaat uit zeer open geweven, doorschijnende tule met een geborduurde schulprand en rankjes. Het machinale borduurwerk was een nieuwigheid in de belijdenissluier mode. Susanna Kunne kocht haar sluiertje kant-en-klaar, waarschijnlijk bij Vroom & Dreesman, omdat men destijds niet de middelen had om in een bruidshuis te kopen. De sluiertjes op de groepsfoto lijken identiek of in ieder geval zeer vergelijkbaar.
Fotografen en Gemeentelidmaatschap
De foto's van de kerkenraad maakten het mogelijk de langdurige activiteit van fotograaf en gemeentelid Klaas de Groot (1907-1999) in beeld te brengen.
Vroege Fotografie en Signatures
In 1930 werd in Hilversum voor het eerst een foto gesigneerd door J.J. Kok, een bekende fotograaf die waarschijnlijk katholiek was. De foto's uit 1932 en 1933 zijn niet gesigneerd. Van 1934 tot 1954 signeerde Klaas de Groot de foto's, aanvankelijk met potlood. Op foto's uit 1950, 1952 en 1954 is de signatuur van deze fotograaf in blinddruk aangebracht.
Het Fotobedrijf De Groot
Klaas de Groot begon zijn zaak waarschijnlijk in 1932. Zijn zoon Fred maakte in de jaren 1960 de foto's, maar bezit helaas geen documentatie over de geschiedenis van het fotobedrijf. De aanwezigheid van een beroepsfotograaf onder de gemeenteleden droeg ongetwijfeld bij aan het grote aantal foto's van de aannemingsgroepen. Van slechts één Hilversums meisje, Susanna Kunne, is een solofoto bewaard gebleven, eveneens van De Groot.
Spreuken en Symboliek bij de Belijdenis
Bij de foto's van de kerkenraad bevinden zich ook lijsten met de spreuken die meegegeven werden aan de aannemelingen. Deze lijsten, mogelijk samengesteld door de predikant, geven een overzicht van de jaarlijkse groep nieuwe leden.
De Belijdenis als Belangrijke Gebeurtenis
Diverse elementen maakten van de belijdenis, bij voorkeur op Palmzondag, een belangrijke gebeurtenis. Voor meisjes kwam daar de sluier bij, die niet alleen bij de belijdenis, maar soms ook bij de avondmaalsdienst werd gedragen.
Riten en Symboliek
In de kerk aan de Kloveniersburgwal liepen de jongens en meisjes in een optocht achter de dominee aan. Na de dienst werden oorkondes uitgereikt, in Hilversum met een afbeelding van het kerkgebouw. Het exemplaar van Nellie Fekkes uit 1936 is hiervan een voorbeeld. Bij bruiloften was en is de bruid het middelpunt; bij de bevestiging was dat kennelijk het geval met de aannemelinge, die met hun sluiers extra cachet gaven aan de kerkdiensten.
Wat is humanisme?
De Sluier als "Bruid van Christus"
"De sluier, dat was het mooiste van belijdenis doen" was een veelgehoorde uitspraak. De dag van de bevestiging werd soms zelfs de belangrijkste dag van iemands leven genoemd. Het is dan ook begrijpelijk dat ouders hun dochters in hun belijdeniskleding lieten vereeuwigen.
Religieuze Symboliek in Sluiers
Sluiers leenden zich bij uitstek voor de toepassing van religieuze symboliek. Niet alleen katholieke communicantjes werden "bruidjes van Christus" genoemd, maar ook lutherse aannemelingen. Mevrouw H.E.J. Boekstal-Bolwidt schreef in 2004 over haar aanneming in 1947: "Ik dacht, dat het was, omdat we de bruid van Christus waren en zo heb ik het altijd gevoeld". Ook voor aannemelingen in Hilversum in 1946 en 1947 betekende de sluier "bruid van Christus". Een meisje uit Hilversum vertelde spontaan over haar aanneming in 1960: "Bruidjes van Christus: daarom droeg je een sluier".
Intrede in de Wereld van Volwassenen
Op de dag van de belijdenis/bevestiging deden jonge mensen ook hun intrede in de wereld van de volwassenen. Het modetijdschrift De Gracieuse benadrukte in 1890 het belang van de aanneming als keerpunt in het leven van jonge meisjes, waarbij families hun dochters vaak in het nieuw kleedden.
Zelfgemaakte Belijdenisjaponnen en Sluiers
Diverse meisjes hebben de belangrijke belijdenisjapon, evenals de sluier, zelf gemaakt. Ook moeders of andere familieleden namen deze taak vaak op zich. Bij deze kerkelijke hoogtijdagen kwam dus, gedurende de besproken periode, op verschillende manieren veel kijken uit de huiselijke kring.
Geschiedenis van de Lutherse Kerk in Hilversum
De Afdeling Hilversum van het Nederlandsch Luthersch Genootschap voor In-en Uitwendige Zending werd op 26 maart 1871 gesticht. Van 1913 tot 1923 werd gebruikgemaakt van het gebouw De Vereeniging, nu bekend als de Vrijmetselaarsloge, aan de Oude Enghweg. Omdat de gemeente onder Naarden-Bussum viel, was het niet mogelijk een eigen kerkgebouw te verkrijgen.
Ontwerp en Architectuur van de Kerk aan de Bergweg
In 1922 werd een perceel aan de Bergweg aangekocht en kreeg de Hilversumse architect Jan Dullaart (1891-1957) de opdracht een kerkgebouw te ontwerpen. Het ontwerp staat onder invloed van de Amsterdamse School, wat zichtbaar is aan het fraaie metselwerk, het strakke glas-in-lood en de integratie van beeldhouwwerk in de gevel. De symmetrische voorgevel wordt gedomineerd door de topgevel met ver doorlopende dakvlakken. De vierkante klokkentoren rijst op aan de rechterzijde.
Bijzonder Gebruik door de NCRV
De NCRV gebruikte het kerkgebouw van 1925 tot 1930 als studioruimte en kantoor. Later, in de jaren dertig, realiseerde de NCRV een groot studiocomplex op de hoek van de Bergweg en Schuttersweg.
Transformatie van Kerk naar Woningen
Het gebouw werd in 1966 opgericht als Lutherkapel voor de Evangelisch Lutherse Gemeente te Hilversum, naar ontwerp van architectenbureau Wentink uit Baarn. In 1975 werd de klokkentoren gesloopt, de stalen pui verwijderd en een nieuwe houten pui teruggeplaatst. De vide boven de kerkzaal werd dichtgezet en er werden verdiepingen geplaatst. Het gebruik als kerk eindigde, en het gebouw werd ingedeeld met kantoor- en magazijnruimten.
Architectonische Aanpassingen en Zichtbare Tijdslagen
De kerk neemt een belangrijke stedenbouwkundige positie in als beëindiging van de Coehoornstraat. Door de originele centrale entree te voorzien van houten deuren wordt hier weer de nadruk op gelegd. De transparantie in de kopgevel is behouden door de leefruimte van de eerste woning op de eerste verdieping te plaatsen. Dichtgezette openingen in de gevel zijn opgevuld met vrijkomend metselwerk, waardoor de verschillende tijdslagen van het gebouw zichtbaar blijven.
Indeling in Woningen
De kerk is in 1966 gesplitst volgens het grid van de draagconstructie, waardoor er vier smalle, grondgebonden woningen gerealiseerd konden worden met een begane grond en drie verdiepingen.
Restauratie en Orgel
In 1980 werd na een grondige restauratie het Weidtmann-orgel uit 1750, dat elders vandaan kwam, in gebruik genomen.