De Evangelisch Lutherse Kerk aan de Hoogstraat in Purmerend, een gebouw met een rijke geschiedenis, werd gebouwd ter vervanging van een eerder kerkgebouw op dezelfde locatie. Rond 1670 werd de Lutherse Gemeente van Purmerend gesticht. Aanvankelijk kwam de gemeente samen in een huiskerk in de Papestraat. In 1712 verhuisde de gemeente naar een eigen kerkgebouw aan de Hoogstraat.
De bouw van de huidige kerk
De huidige Lutherse Kerk, die centraal in de stad gelegen is, werd tussen 1878 en 1880 gebouwd door de Purmerendse stadsarchitect P. Mager. Hij ontwierp het gebouw in een eclectische stijl. De eerste steenlegging vond plaats in 1878, en de wijding van de kerk volgde in 1880. Dit nieuwe kerkgebouw verving het eerdere kerkgebouw uit 1712, dat op dezelfde plek stond en bijvoorbeeld voorkomt op de stadsplattegrond door I. Tirion uit 1743. Het eerste gebouw was opgericht achter de bebouwing aan de Hoogstraat.
De teruggeschoven plaatsing van de kerk ten opzichte van de straat werd ook in het huidige gebouw gehandhaafd. In plaats van een huis aan de straat, is er nu een voorplein. Dit voorplein werd tot enige decennia geleden afgesloten door een hekwerk met stenen pijlers, waarvan twee waren voorzien van lantaarns. De voorganger van de huidige kerk, samen met de woning waar het zich achter bevond, werden in 1878 gesloopt, waardoor het huidige pleintje is ontstaan.
Architectonische kenmerken
De Lutherse Kerk is een zaalkerk op een rechthoekige plattegrond. De nokrichting van het gebouw ligt dwars op de Hoogstraat, wat resulteert in een torenspits die aan de straatkant boven de ingang is gesitueerd. Deze torenspits is gedekt met leien.
De voorgevel, die op het oosten gericht is, is ontworpen alsof het een driebeukige kerk betreft. In de gevel zijn drie rondboogvensters aangebracht. Het middelste venster is het hoogste en breedste, en is even breed als de ingangspartij. Deze ingangspartij wordt omgeven door muurdammen. Boven de gevel uitstekend, bevindt zich een bekroning van pinakels.
De kerk is opgetrokken uit machinale baksteen, gemetseld in kruisverband. De horizontale geleding van de voorgevel wordt gecreëerd door een benedenzone bekleed met hardstenen platen, de vensterzone en de topgevel. De topgevel is afgezet met een boogfries en een klokketorentje. In het portaal zijn de details van de eerstesteenlegging vastgelegd in twee marmeren platen.
De zijgevels (zuid en noord) liggen niet in het zicht en zijn over vijf traveeën uitgevoerd als vlakke gevels met een lage gecementeerde voet. Muurankers zijn aangebracht voor de vloer en het gewelf.
Interieur en renovaties
Het interieur van de kerk is voorzien van een plankenvloer. De wanden zijn gepleisterd. Een bijzonder kenmerk is dat alleen de noordwand, tot aan de vensters, nog de oorspronkelijke rustica-afwerking bezit. De rest van de wanden zijn gepleisterd.
De inrichting van de kerk omvat een zeskante preekstoel met een klankbord in de apsis. Aan weerszijden van de preekstoel bevinden zich kerkeraadsbanken. Verder zijn er houten stoelen en bankenblokken langs de wanden en aan de achterzijde van de kerk.
Een gedeeltelijke restauratie van de gevels en glasramen vond plaats in 1994. Een aantal jaar geleden is ook het interieur gewijzigd. De oostelijke wand met de entree is afgewerkt met houtwerk en deuren.
De houten zoldering heeft vlakke zijstukken met smalle houten bogen op consoles, die een flauwhellend middendeel ondersteunen. Vanuit deze bogen hangen luchters naar beneden.
Gebruik van het gebouw door de jaren heen
Per 20 maart 2011 is de Lutherse Kerk niet langer in gebruik voor de reguliere zondagse diensten van de Lutherse Gemeente. Vanaf die datum heeft de Taborkerk deze rol overgenomen. Van februari 2020 tot oktober 2025 werden in het gebouw kerkdiensten van de Kerk van de Nazarener gehouden.
Na het vertrek van de Lutheranen uit de kerk wordt het gebouw multifunctioneel gebruikt.
Wist je dat?
Bovenop de kerktoren staat een zwaan, het symbool van de Lutherse kerk.